​​Хэрэгтэй, хэрэггүй хэмжээнүүд

Үшөө 1910 ондо Базар Барадин ии­гэжэ хэлэһэн байдаг: «Түрэлхи хэ­лэн дээрээ бэшэгтэй, һургуулитай улад өөдэлдэг, үгы улад – хэлэ ёһоо ал­дажа, хари уладай эрдэм, шадалда да­рагдажа, амитанай ула боложо доройто­дог». Тэрэ гэһээрнь, мүнөө үе болотор, буряад хэлэнэй талаар зүб, буруу, хэ­рэгтэй, хэрэггүй хэмжээнүүд абтаа. Ган­са хэлэнэймнай бэшэ, юрэнхыдөө ара­даймнай хуби заяанда нүлөөлһэн тэдэ хэмжээнүүдые шата шатаар илгажа, уншагшадайнгаа һонорто дурадхаха­даа, толгойдоо хэрэгтэй тобшолол хэхэ гэжэ найданабди.

1931 он – хуушан монгол бэшэг орхиг­дожо, монгол хэлэнэй аялга, удаань сэлэн­гын (сартуул, сонголнуудай) нютаг хэлэн дээрэ үндэһэлһэн лата үзэг хэрэглэгдэжэ эхилээ;

1936 он – номой (литературна) буряад хэлэн гэжэ хори буряадуудай аялга тогто­огдоо;

1939 он – лата үзэг бэшэг орхигдожо, кирилл бэшэг хэрэглэгдэжэ эхилээ;

1966 он – буряад һургуулинуудта гэр­тэхинэй дураар хэшээлнүүдые ород хэлэн дээрэ ябуулха тухай Буряадай АССР-эй Гэ­гээрэлэй сайдай тогтоол гараа;

1967-68 онуудай һуралсалай жэлдэ 1-дэхи ангиһаа эхилжэ, бүхы хэшээлнүүдые ород хэлэн дээрэ ябуулха «туршалгада» Буряадай 180 һургуулиин 23-иинь хабаадуулагдаа;

1973 оной январиин 19-дэ Гэгээрэлэй яаманай коллеги дээрэ абтаһан шиидхэ­бэреэр бүхы һургуулинуудта хэшээлнүүд ород хэлэн дээрэ ябуулагдадаг болоо;

1981 оной декабриин 30-да КПСС-эй обкомой бюро дээрэ «Юрэнхы болбосо­ролой һургуулинуудта буряад хэлэ, уран зохёол үзэлгэ һайжаруулха тухай» тогто­ол гаража, эхин шатын ангинуудта буряад хэлэ үзэлгэдэ үгтэдэг саг дээшэлүүлэгдээ;

1986 ондо КПСС-эй Буряадай об­комой «Уласай юрэнхы болбосоролой һургуулинуудта түрэлхи (буряад) хэлэ за­алга саашадань һайжаруулха тухай» тог­тоол гараа;

1992 оной июниин 10-да «Буряад Ула­сай арадуудай хэлэнүүд тухай» хуули аб­тажа, буряад ба ород хэлэнүүд Буряад Ула­сай гүрэнэй хэлэнүүд гэжэ тунхаглагдаа;

2014 оной март һарада «Буряад Ула­стахи болбосорол тухай» хуулида Буряад Уласай гүрэнэй хэлэнүүдые һайн дураараа шэлэн үзэхэ тухай нэмэлтэ оруулагдаа.

Эмнэгдэмээр эрэмдэг

Хэлэгүй хүн эрэмдэг гээшэ... Түрэлхи хэ­лэеэ алдаһан хүн баһал эрэмдэг. Харин бэе­ын эрэмдэг бэшэ, сэдьхэлэй эрэмдэг. Иимэ дутагдалтай хүн түрэл арадайнгаа хэдэн зуун жэлэй туршада суглуулан нөөсэлжэ, юумын гамтай хадагалжа ябаһан гүн ба­ялигта, ухаанда ниилэхэ аргагүй боло­но. Элинсэг хулинсагуудтаа, үбгэ эсэгэ­нэртээ урбаһаншуу... Дээдэ Заяанайнгаа үршөөлһөө хахасаһаншуу... Урдахи гол хубияа мохооһоншуу... Мүнөөдэрэйнгөө ажабайдалые ахирдуулһаншуу... Теэд энэ дутагдал заһагдамаар, эмнэгдэмээр ша­нартай. Яагаад эмнэхэб? Хэлэеэ шудалха, тахижа ябаһан бурхадтаал адляар тахи­ха, үе дамжуулан, үри хүүгэдтээ хүргэхэ, сахин ябахыень тэдэндээ захиха. Буряад һайхан хэлэмнай арадаймнай сахюусан-һүлдэ, тугнай ха юм.