​​Буряадай эрдэмтэн Һасаранай Булад: «Толгойлогшодо найдални бүхэнэгүй»

Үндэһэн буряад үхэр

Августын 20-до Буряадай Толгойлогшо Алексей Цыденов эрдэмтэн Һасаранай Булад­тай хоёрдохи удаагаа уулзаба. Урдахи уулзалгань байгша оной февралиин 22-то болоо һэн гээд һануулая. Тиихэдэшье, мүнөөшье үнөөхил үндэһэн буряад үхэрэй үүлтэр һэргээхэ тухай хэлсэгдээ.

“Намда хүшөө бодхоогдохо гү?”

Эрдэмтэнэй этигэл бүхэнэгүй. «Алексей Самбуевич энэ хэрэгтэ туһалхаб гэжэ хэлээ. Хэлэһэн үгэдөө хүрэхэ гээшэ гү?” - гэжэ һанаата бо­лон үлэнхэй. Юундэб гэхэдэ, саг ошо­жол байна. Үүлтэр байгуулжа үрдихэ шухала. Тэрэ тиимэшье бэлэн хэрэг бэшэ. Россиин эгээл бэрхэ эрдэмтэ­дые Буряадта суглуулжа, генофонд­но ажахын дэргэдэхи лабориторидо уг шуһа һэргээлгын ажал хэхэ боло­но ха юм.

- Юумэ хэхэеэ һанана гэжэ нюдөөрнь, хандасаарнь, үгэ хэлэ­эрнь ойлгооб. Тиимэһээ минии зо­соо ехэхэн этигэл түрөө. Хальмаг үхэр һэргээжэ, дэлхэйдэ эрилтэтэй болгоһон Городовиков даргые ню­тагаархиниинь угаа ехээр хүндэлдэг. Тиимэһээ хальмаг арад зон тэрээндэ хүшөө бодхоонхой, гадна дурасха­алыень мүнхэлэн, хотоёо тэрэнэй нэрээр нэрлэнхэй. Та буряад арадта аша туһатай энэ хэрэг дэмжэжэ, бу­ряад үхэрэй үүлтэр байгуулжа шада­бал, баһал иимэ ехэ хүндэдэ хүртэхэт гэжэ хэлээб. Тиигэхэдэмни Алек­сей Цыденов урдаһаамни шоглон, иигэжэ асуугаа: «Буряад үхэртэл адли хоёр эбэртэй хүшөө бодхоохо гү, намда?” - гэжэ Һасаранай Булад хөөрэхын хажуугаар, юрэнхыдөө Алексей Цыденовэй ехэ зохидоор хүлеэн абаһые тэмдэглэнэ.

Мүнхэ болоһон мүнгэнэй асуудал

Буряад үхэрэй уг шуһа һэргээлгын ажахы байгуулгада хэды шэнэ­эн мүнгэн гаргашалагдахаб гэжэ Алексей Цыденов эрдэмтэнһээ сэхэ асуугаа. Тиихэдэнь 40 сая түхэриг эриһэн байна. Бэдэржэ олохо гэжэ оролдохоб гээд, Буряадай Толгой­логшо найдуулаа.

Үнэхөөрөө эды мүнгэн Һасаранай Буладай гарта оруулагдаа һаа, ган­са үндэһэн буряад үхэрэй үүлтэр байгуулагдаха бэшэ, мүн буряад һарлагуудай шуһан шэнэлэгдэхэ. Үнгэрһэн үбэл Һасаранай Булад Мо­сквада эрдэмтэдтэй уулзахадаа, энэ асуудал бодхоогоо һэн. Тиихэдэ ии­гэжэ дуулгаа бэлэй: “Ородой Холбо­ото Уласта хүдөө ажахын эрдэмые толгойлдог Вугар Алиевич Багиров­тай уулзааб. Үнинэй танилбди. Суг­таа ажал хэдэг һэмди. Буряадайнгаа һарлагуудай шуһыень һайн болгохо байгаа гэхэдэмни, хүрэнгэтэйб – зэрлиг һарлагай hалай бии гээ бэ­лэй. Тэрэнээ бидэндэ үгэхөөр бэлэн, зүгөөр Буряадай Толгойлогшоһоо зүбшөөл абаха хэрэгтэй бшуу. Ми­нии һанамжаар, һарлагуудаар балай ехэ ажал ябуулагданагүй. Теэдшье үгы болошоогүй байна гээшэ ааб даа. Урдань 20-30 мянган һарлагууд Буряадтамнай байгаа, мүнөө 7 мян­га гаран толгой үлэнхэй. Олзотой мал гэхэ байнаб. Шуһыень шэнэлжэ байха хэрэгтэй. Иимэ хэрэг хэжэр­хёо һаа, хүн зондо ехэ туһатай байха һэн”.

Үүлтэртэ эбэртэ бодо малай уурхай бодохо

Үндэһэн буряад эбэртэ бодо мал Буряадта дэлгэрүүлхэ хэрэгтэ эр­дэм шэнжэлэлгэ эгээл урид ябаха ёһотой. Тиихэдээ манай гүрэнэй тон бэрхэ эрдэмтэдые хабаадуулха шуха­ла. Эгээл тиимэһээ Һасаранай Булад Москвада оршодог Н.Вавиловай нэ­рэмжэтэ юрэнхы генетикын дээдэ һургуулиин эрдэмтэн болонхой юм. Үгы боложо байһан хоморой малнуу­дые энэ хүреэлэн шэнжэлнэ. Тус ин­ститудай эрдэмэй талаар захиралай орлогшо Юрий Анатольевич Стол­повскийтай уулзахадаа, Һасаранай Булад эрдэм шэнжэлгын талаар саашанхи түсэбүүдээ хэлсэһэн бай­гаа. Тиимэһээ тэрэ институдай хүдэлмэрилэгшэд Монголһоо эбэртэ бодо мал оруулха гэжэ хүлеэжэ байн­хай. “Энэ ажалда ехэ нягтаар орол­сохобди. Хуу шалгаад, сэбэрыень элирүүлээд, ёстой һайн шанартай уг шуһатай эбэртэ бодо мал шэлээд оруулхабди. Сагаагаараа оролдохоб­ди”, - гэжэ Столповский эрдэмтэн үгэ үгэнхэй.

Һасаранай Буладай тэмдэглэһээр, урид үүлтэр байгуулхын тулада, 20- 30 жэл хэрэгтэй байгаа, харин мүнөө оньһон аргын ашаар ехэ түргэн бо­лоо. Хэмэл аргаар хээлитэй болго­дог арга хэрэглэгдэхэ. Тиимэ арга боломжонуудай лаборатори хэгдэхэ. Ехэ гаргаша байха. Теэдшье гарга­шамнай хожом хойно хэды дахин эб­хэгдэн нэмэгдээд бусаха бшуу.

Һүүлдэ хэлэгдэхэ үгэ:

Буряадай олзо оршо яагаад дээшэлүүлхэ ту­хай бодожо, “буряад үхэр” гэһэн үүлтэр байгуулхын, манай гэхэ малтай бол­гохын тулада шармайн зүдхэһэн эрдэмтэнэй ажал хэрэг удааханаар­шье һаа, ябуулагдажал байна. Толгойлогшын шиидхэбэреэр туугдан, бүри урагшалха аабза. Юундэб гэхэдэ, Алексей Цыденов эрдэмтэнэй зо­соо ехэ найдал түрүүлээ. Заатагүй мүнгэ һомолжо, генофондно ажахы бай­гуулхабди гэжэ үгэеэ үгөө. Эрдэмтэнэй найдал бүхэнэгүй.

Һасаранай Буладай гэрэл зураг