​​Гүрэнэй хүгжэлтэдэ түлхисэ үгэһэн

Бүхэроссиин арадай ажахын амжалтын үзэсхэлэн (ВДНХ) байгуулагдаһаар 80 жэлэйнгээ ойн баяр энэ һарын эхеэр тэмдэглээ. Бүхы Зүблэлтэ гүрэнэй хүгжэн һалбарха хэрэгтэ тон ехэ нүлөө үгэһэн энэ үзэсхэлэн тэрэ үеын зоной зүрхэ сэдьхэлдэ дулаахан ду­расхаал үлөөнхэй. Октябриин хубисхалай һүүлээр шэнэ гүрэнэй өөдөө хүгжэлтэдэ тэгүүлхэ залиршагүй одо мүшэн мэтээр үзэгдэдэг байһан ВДНХ манай Буряадайм­найшье хуби заяанда мартагдашагүй мүр сараа үлөөгөө. СССР гүрэнэй болон 15 уласуудайнь амжалта бодотоор харуулһан энэ үзэсхэлэн үнгэрһэн зуун жэлэй 90-ээд ону­удай һандаралтын үедэ олзын хэрэг эрхилэгшэдэй эд бараагаа хадагалдаг газар боложо, эндэ тэндээ бутаран һалажа эхилһэн байгаа. Мүнөө сагта энэ һайхан газарай дахинаа һэргээгдэжэ байһаниинь, ехэ һайшаалтай.

Ага тойрогой Ага айма­гые олохон жэлдэ хүтэлжэ, эдэбхитэй ажал ябуулһан, харин мүнөө дээрээ Буряа­дай гүрэнэй хүдөө ажахын академиин ажалтан болон­хой Владимир Цэдашиев­тай уулзажа, хүдөө ажахын хүгжэлтэдэ ВДНХ-гай үүргэ тухай хөөрэлдэһэн байнаб.

- Владимир Цэдашие­вич! Аяар холо байһан Мо­сква хотодо оршодог ВДНХ манай Буряадай хүдөө ню­тагуудта ямар нүлөөтэй байгаа гээшэб?

- Үнэхөөрөө, Москва хо­тодо хэдэн зуугаад гектар талмайда түхеэрэгдэһэн ВДНХ хадаа тон зүб ухамай­лан зохёогдоһон хэрэг бай­гаа. Эндэ бүхы гүрэн дотор хүдөө ажахыда болон бусад һалбаринуудта туйлагдаһан амжалтын үрэ дүнгынь ула­дай урда дэлгээн табигда­даг байгаа. Манай агынхид хүдөө ажахын хүгжэлтын үзэсхэлэн хаража, ажал­даа жэшээ болгон ябаал даа. Үүлтэр һайжаруулгын ажалда туйлаһан элдэб ам­жалтануудые эндэл анхар­хаар һэн. Һайн үүлтэртэ мал үсхэбэрилхэ зорилготой манай Ага тойрогто ехэхэн ажал ябуулагдаһан. 1955 ондо Үбэр Байгалай нарин нооһото хониной үүлтэр байгуулагдаа һааб даа. Энэ ажалда олон хүн хабаадуу­лагдаа. Котляров, Вялов гээд үүлтэртэ ажал ябуулдаг эр­дэмтэ зоотехнигүүдэй аша габьяа ехэ даа. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай һүүлээр һандарһан ажахы­гаа үргэхэ зорилго табиг­даа. Үүлтэртэ малай тэжээл ургуулха газар таряаланууд хэрэгтэй боложо, тунга га­зар бодхоохо гэһэн ехэ хэрэг гүрэн доторнай ябуулагдаа гээшэ. 1954 онһоо целина бо­лон хэрэглэгдэнгүй хэбтэһэн газар ашаглаха гэжэ гүрэнэй түб хотонуудһаа, тосхонуудһаа хүдөө нютаг руу хэды олон зон нүүжэ га­рааб. Энэ ехэ хүдэлөөн арад зониие эдеэ хоолоор хангаха, малай тэжээл ургуулха гол удхатай байгаа гүб даа. Энэ ажалда амжалта туйлаһан түрүүшүүлдэ ВДНХ-гай ор­ден ба медаль үгэдэг, гадна путёвконуудаар шагнадаг байгаа.

- Буруунайнгаа бэлшээриһээ гараагүй малшад, таряашад гүрэнэй ниис­лэл хото Москва ошохо гэ­эшэ бүгэдэнэй зүрхэ сэдь­хэл хүлгөөдэг лэ байгаа ёһотой, зүб гү?- Зүб даа. Энэтнай һайн үрэ дүнтэй эрхим ажалай туйлалтада тон ехэ нүлөө, урма үгэдэг һэн. Хүдөөгэй бэрхэ ажалшан Москваһаа түмэр амһартатай монпасье хомпеэд асарха, октябрёнок, комсомолецой мүшэнүүдые, багахан тугуудые, үхибүүдтэ шар асаржа бэлэглэхэ. Тэ­рэшэлэн үхибүүдтээ гутал, хубсаһашье асардаг һааб даа. Абаад ошоһон тэрэ мүнгэниинь ехэл юумэндэ хүрэдэг бэлэй. Ерээд, ню­тагтаа суг хамта ажалла­жа байһан нүхэдтөө үзэһэн хараһанаа хөөрэхэдэнь, тэдэниинь баһа Москва ошоһойб гэжэ һанаха. Теэд хайшан гэжэ тиишээ ошо­хоб? Ажалдаа һайн амжал­та туйлаһанайнгаал ашаар ВДНХ ошохо арга бии гэжэ мэдэхэдээ, бултадаа оролдо­сотойгоор ажал хэдэг байгаа.

Габьяата ажалайнгаа түлөө Улаан Тугай орденоор шагнагдаһан Согто-Хангилай түрүү һаалишан Цындыма Махабадарова ВДНХ-да

- Гэхэ зуура, һайн ажал хэхын хажуугаар, элдэб шэнэ оньһото ажал эхил­хэ, үүлтэр һайжаруулха, харагдаа - үзэгдөөгүй, урид туйлагдаагүй ажал ябуулхаяа оролдодог бэ­лэй. Манай Агада тиимэл ажал ябуулагдажа, ехэ үрэ дүнгынь гэхэдэ, хониной шэнэ үүлтэр байгуулагдаа ха юм. Тэрэ үе саг тухай то­дорхойгоор хөөрэжэ үгыт.

- 1940-өөд онуудаар табан хушуу адуу мал байгаа. Буря­ад хониной үүлтэрэй нооһон бүдүүн, бага хэмжүүртэй, гансал мяхан багашагаар­шье һаа, гарадаг байгаал даа. Тиигэжэ манай шэрүүн уларилтай Үбэр Байгалай можо газарта таарама шэрхи хониной үүлтэр байгуулхын тулада ажал ябуулагдаа гэжэ дээрэ хэлэгдээ гүб даа. Тодор­хойлжо хэлэбэл, эрдэмтэдэй болон малай ажалшадай суг хамта ухамайлһан ажалынь сэгнэшэгүй ехэ. Энэл ажалай дүнгөөр Ага тойрогой хо­нин ажал тон ехээр хүгжөө. Ушарбай, Догой, Гүнэй болон бусад үүлтэртэ ажахынууд­та ажал хэрэг эдэбхитэйгэ­эр эрхилэгдээ. Энэ ажалай дүнгөөр, гүрэн түрэшье эгэ­эл эрхимүүдыень тэмдэглээ. Хара-Шэбэр нютагай суута түрүүлэгшэ Бальжинима Мажиев, “Коммунизм” кол­хозой Бальжима Доржиева, “Красный Великан” ажахын Михаил Молотов, Черны­шевскиин Дамша Юндунов, Хүнхэрэй хонишон Даши­дондок Пурбуев гэгшэдэй ажал үндэрөөр сэгнэгдээ, Социалис Ажалай Геройнууд болоо һааб даа.

- Үнэхөөрөө тэрэ саг­та хонин ажал тон хүгжэлтэтэй байгаа. Ямар туй­лалтатай байгаа гээшэб? Тэрэ жэшээһээнь ямар дүршэл абамаар гээшэб, мүнөө үеынхидтэ?

- Үүлтэр һайжаруулгын ажал хэгдэжэ, Үбэр Байгалай нарин үүлтэртэ хонин байгу­улагдажа, хаа-хаанагүй оло­ор үсхэбэрилэгдэжэ эхилээ бшуу. Үнгэрһэн зуун жэлэй 60-70-80-яад онуудта энэ тон ехэ хүгжэлтэ хонин ажа­лаар абтаа. Ага тойрог дотор 880 мянгаад толгой хонин үсхэбэрилэгдэжэ, тала дай­да бүмбэр сагаан хонидоор бүрхөөгдэһэн байгаа. Хүн зон иимэ һайн үрэ дүнтэй ажал ябуулхадаа, заатагүй ВДНХ-гай үзэмжэдэ абааша­жа харуулхаяа тэгүүлээ ааб даа. Тиигэжэ бүхэроссиин хүдөө ажахын үзэсхэлэндэ манай нарин үүлтэртэ хонин абаашагдажа, дэлгэгдэжэ, олондо харуулагдажа, шаг­налнуудта хүртэһэн байха.

Гүрэн дотороо шанар­тай ажал ябуулха гэжэ бүхы зон оролдодог байгаа. Тэрэ үеымнай хүн зон тон харюу­салга ехэтэй байгаал даа. Тэ­рэшье сагта, мүнөөшье үедэ хүдөө ажахыда үүлтэртэ мал үсхэбэрилхэ гол шуха­ла. Генетикэ, селекци, тэжэ­эл гээшэ сэнгээ хэзээдэшье алдахагүйл даа. Малай үүлтэр һайжаруулгын ажал хээгүй һаа, хайшан гэжэ үйлэдбэри һайжаруулагдахаб даа.

- Ганса хонин ажалаар амжалта туйлаһан хүдөө ажахынхид ВДНХ ошодог бэшэ, мүн һаалишадшье баһал ехэ амжалта туйла­ад, тиишээ эльгээгдэдэг байгаал.

- Тиигээ даа, һаалишад гээшэ гарайнгаа хурганай борсойлдошотор, гараа­раа хэдэн олон үнеэ шууяса һаажал байгаа. Сагаан-Уу­лын Анна Шугаева, Будала­най Ханда Юндунова гэгшэд жэлэй туршада 3700-4000 литр һү һаажа түрүүлээд, орденуудаар шагнагдаһан. Мүн ВДНХ-гай алтан медаль­нуудаар шагнагдажа, Москва ошоһон намтартай.

Тиимэ ажалша абгайнар нютаг бүхэндэ байгаал даа. Симментал үүлтэрэй буха фермэнүүдтэ асаржа, үүлтэр һайжаруулгын ажал ябуу­лагдаа. Тиигэжэ һү һаалга дээшэлүүлэгдэжэл байгаа. Агын, Могойтын, Дулдар­гын тоһоной заводууд үдэр бүри һү тушаажа абадаг һэн. Һаалишад гээшэ улаан гара­араал гүрэнэй хүгжэлтэдэ ехэхэн лэ туһа хэһэн юм. Одоо эдэ зоной урда малгай­гаа тайлан, баяр хүргэхөөр.

- Владимир Цэдаши­евич! ВДНХ-гай медаля­ар һургуулиин хүүгэдшье шагнагдадаг байгаа гэдэг. Энэ үнэн гээшэ гү?

- Хүүгэдэй ажал нилээн ехэ туһа үзүүлдэг һааб даа. Зунайнгаа амаралтада то­мошог үхибүүд хониной нооһо хайшалжа, мүнгэшье олодог һэн. Би үдэртөө 70- аад хони хайшалжа, ВДНХ-гай бага алтан медальда хүртөө һэм. Иимэ хүбүүд нютаг бүхэндэ олон байгаа. Москва хотын ВДНХ ошохо путёвко үгтэхэ гэжэ най­дуулаа һэн. Арай ерээгүйл даа (энеэнэ). Теэдшье ажа­лайнгаа хэрэгээр олон удаа ВДНХ ошоһомби. Тэндэ одоо үзэгдөө-харагдаагүй юумэн табяатай байха даа. 200 килограмм шэгнүүрэй хуса, эхэ хонин, хахад тонно тарган томо гахай, гоё сэ­бэр мал болон бусад гайха­маар ашагтай юумэн олон лэ байгаа!

- Һайнта даа!