​Хубиин жаргал

Амар мэндэ, хүндэтэ уншагшаднай! Түгнэ хатан эжынгээ хүйһэн дээрэ хэбтэжэ эрхэлхэеэ нютагаа эрьеэд ерээб, Баян хаанай үбэртэ оршоһон «Амарлин» дасан хүрэжэ, зальбаран мүргөөд, Баясхалан амбайнгаа адиста хүртөөд... Уураг тархи­дам эрьелдэһэн үй түмэн бодолнуудни һуурияа оложо, зосоомни гэрэл бадарһан мэтэ үзэгдэбэ.

Эрьелдэжэл байдаг хор­боо юртэмсэмнай хамаг ами­таниие багтаагаад лэ байна гээшэ. Нэгэн - зобон тулин, зүдэрэн мунхин, золоо оло­но... Нүгөөдэнь - наһаараа зобоно, золоо олоношьегүй, өөдэлхэ нара харанашьегүй... Юундэшьеб Даширабдан Батожабайн «Төөригдэһэн хуби заяан» эжэлүүдгүй толгойдомни ороод, Алам­жа баатар һанагдаадхёо. Мүнөөшье «Аламжанууд» Буряадтамнай олон лэ даа. Солонгос, Израиль, Америкэ болон бусад хари гүрэнүүдтэ «барлаг» болоод ябаһан баа­тар хүбүүд бии.

Элитэ ехэ уран зохёол­шын бэшэһэн XX зуунай эхинэй байдал шэнэ зуун жэлдэ дахинаа эрьеэд буса­жа байһан мэтэл. Сүүгэлэй дасанда Туваан хамбын мо­рилхые угтажа байһан арад түмэн... Урдуур - ноёд һайд болоһон баяшуул, хойно­хонуур – дунда шадалтан, үгытэйшүүл зогсоно. Ноёд һайдай нохойролдонгүй, ганса хара амияа харангүй - ухаатайханаар байдалаа гуримшуулаад, улад зони­ие ажалтай, малтай болгоо һаань, хүбүүднай юушье хо­лын газарта «хоол» бэдэрхэ һэм даа. Нютагаа һэргээхэ, өөдэнь үргэхэ тухай бодохо зон үсөөн болонхой. Теэдшье би этигэнэб – хэзээ нэгэтэ арад олоноо эблэрүүлээд, урагшаа зүдхэхэ Абай Гэсэр түрэхэл байха!

Эхэ нютагай энхэрэл доро

Түрэһэн нютаг, түрэл нюурнууд, түрэхэһөө танил абяан – хэлэн... Үнихэнэй ошоогүй байхада, нютаг һанагдашана.

Түгнын талын тэг дунда оршодог багахан Нарһата һуурин хэзээдэшье минии зосоо дулаахан мэдэрэл түрүүлдэг. Эхин ангиин үхин ябахадаа, Бытыцу дүүтэеэ хамта Һутайн голые нилэ­эд хэмжэһэмди. Зунай зул­гы хаһада шалбааг шэнги гүйхэн горхон соо шараа нюсэгэнүүд һууха, үбэлэй хаһада һургуулиин дэргэдэ­хи багахан добоһоо шаргаар һолжорхо... Туулайнуудтаа ногоо суглуулжа, сабшалан соогуур гүйлдэхэ. Галууну­удай ганганаан... Эжын ам­татай кисель. Ямаршье жэгтэй һайхан саг һэм бэ? Түрүүшымни багша Дугарма Бимбаевна – урихан дулаахан шэгтэй, һайхан сагаан уужам сэдьхэлтэй, нарин нягта, эхэнэрэй бүхы һайхан шанар шэнжэ шэнгээһэн эжымни мэтээр һанагдадаг лэ. Намда ёһотой жэшээ. Суг һураһан үетэмнишье үнөөхил хэбээ­рээ эбтэй, урагшаа зүдхэһэн, эрмэлзэлтэй, зоригтой, зо­рилготой, хүн бүхэнэймнай хуби заяанай элдэбынээр һалаатаашье һаа...

Тээ холо, Баян хада тии­шэ оршодог талада тарша­ганадаг баатар хүлэгүүдэй абяан доро хэшээлнүүднай үнгэрдэг бэлэй. Ногооноор шэрдээтэй модон һургуули дотор хүүеэн замхаха бэшэ. Сэсэрлиггүйһөө боложо, гур­батайхан Бытыцу эхынгээ дэргэдэ һургуулида эрьел­дэхэ. Ород хэлэ болон уран зохёол заадаг Жаргалан Мункоцыреновнагай хэшэ­эл боложо байхадань, үбдэг дээрэнь һуушоод дайлажа мэдэхэ. Булад Балдандор­жиевич эсэгынгээ хүбүүдтэ дарха зааһан хэшээлнүүдые һаатуулан, үүдэ нээгээд лэ, хүхы мэтээр донгодожо мэ­дээд, шэхээ мушхуулһаар эжыдээ түлхюулэн асару­улдаг уймар тоомгүй Сарю­уна... Һургуулиин захирал Бальжи-Нима Бадмаевичта үдэрэй туршада мянга да­хин мэндээ хэлэжэ, буруугаа хэлүүлдэг Сарюуна... Бүри урид Бэшүүр нютагта эхэ эсэгынгээ багшалдаг бай­хада, Жабар Үбгэнэй таяг хулуугаад, бэдэрэлгэндэ орошодог Сарюуна... Харлу­унда сэсэрлигтээ углууда зогсожо-зогсожо, гэртээ ерэ­эд, аба эжыгээ углууда байг­ты гэжэ указ хэдэг Сарюу­на... Хүсөөтын сэсэрлигтэ «буһалгаа» үүсхэһэн Сарюу­на... Эсэгынгээ шэхэн дээрэ һуугаад, абяа гарахагүйдэнь, Жабар Үбгэн шэнги шэхэ ха­туутай гүт гэдэг Сарюуна... Баханануудые хараад, үбгэн аба эжы хоёрни морёороо ерэбэ гэжэ хүлеэдэг Сарюу­на...

Хүсөөтын һургуулида дунда болон ахамад ан­гинуудта һуража байһан сагшье һанагдаадхина. Ал­тан медальтай һургуулияа дүүргээд, Москвагай Тими­рязевай нэрэмжэтэ хүдөө ажахын һургуули түгэсхөөд, түрэл һургуулияа бусажа, хи­миин багша болоһон Гунсэ­ма Жамсаевна – ангиимнай хүтэлбэрилэгшэ. Журам ехэ­тэй жэгдэ бэрхэ багша. Нам­да баһал жэшээ! Үүринүүдни – урагшаа һанаатай, эбтэй эетэй...

Хүсөөтын ой соогуур һархяаг, жэмэс түүлгэн мүнөө боложо байна. Үбһэ хуряал­гашье эхилэнхэй. «Бульбам­найшье» эдеэшэжэ байнхай. Урданайл хэбэрээрээ үлгэн дэлхэймнай эрьелдэһээр, шэнэ халаан урган бодоһоор.

Солонгос орондо соо шэнэ болоод...

Түрэһэн нютагаа орхё­од, түби дэлхэйгээр түгэншэлөөд юу олонобибди? Хо­луур һуралсал гараад, бүхы һайнииень халан абаад, ню­тагтаа нэбтэрүүлхэ – нэгэн. Тэндээ шэнгэшөөд, ондоо яһатантай хамтаршоод бай­хань – нүгөө. Үсөөхэн арад аад, тиигэһэнэй хэрэггүй! Минии һанамжа.

Даширабдан Батожабайн түрэлэй хамаатан болохо Болод Ширабазаров Алам­жые һануулаадхидаг. Со­лонгос орондо ажал хэхэ үедөө тэндэһээ мэдээнүүдые «фейсбук» холбоондо үргэлжэ толилуулжа байгаа. Ехэ һонирхолтой хөөрөөнүүд. Болоднай мүнөө Солонгосһоо нютаг руугаа бусаба хэбэр­тэй. Тиигэхынгээ урда тээ нюураа буулгаад (селфи), социальна холбоон соо ии­гэжэ тунхаглаба: «Солонгос орон эхэнэрэй шэгтэй. Булат Молоновой намда хэлэһээр, хайшаашье һаань, энэ эхэ­нэрые хүлеэн абаарай. Би тиигэжэ шаданагүйб! Со­лонгосто хэлээб: «Дурла намда, шаналхагүйш, бэр­хэб))). Теэд намай тообогүйл даа. Тиигээ хадань яахабиб! Хойшоо эрьелдээд, гэртээ харихамни. Сеул хото хура бороогоор сүршэн, намай үдэшэжэ байна. Уларил шэн­жэлэгшэдэй мэдээгээр, бо­роо орохогүй байгаа. Бороон - һайн тэмдэг».

Болод Ширабазаров

Нютагаа ерэжэ, нюргаа сэхэлжэ, захата бүтээхэ бэзэ. Ухаатай, бэрхэ хүбүүн урма зоригоо алдангүй, согтой за­литай ябаг лэ даа!

«Хони ямаадаа һэлгэе!»

Иимэ уряанууд Улаан-Үдын гэр байрануудай подъ­езд дотор хадаатай байна.

Хара амияа хараһан саг­та хамаг зоной түлөө зорихо хүнииел һунгаха байгаабди гэжэ бодогдоно. Һунгалта руу мүнгэ хаяжа, хэлэ ама дэбэргэжэ, хүн зониие хуба­ажа байхын орондо, орооһо таряагаа тарижа, үхэр ма­лаа үсхэбэрилжэ, абаа болоһоноо эдлэжэ, экономико­ёо бодхоохо байгаалди даа гэжэшье бодогдоно. «Хорёо соохиёо» өөдэнь татаад, саб-яб хээд, уласхоорондын хэмжээндэ бүдүүн ёһоор Эхэ ороноо түлөөлэн ябаха бай­гаал даа, манай ороной «тол­гой». Тютчевэй хэлэһээр, Ород гүрэн хайшаа харахань гэжэ юрэ ойлгохын аргагүй, этигэхэл хэрэгтэй болоно.

Буряад арадай бата тулга - Хамба ламамнай. Зүрхэтэй, урагшаа зүдхэһэн, бүхы һанаан сэдьхэлээ­рээ буряадуудайнгаа түлөө оролдоһоор... Тамирша­дые, хонишодые хажуудаа эрьелдүүлһээр... Һаядаа үхэршэдые эрьелдүүлжэ эхилхэ бэзэ гэжэ найданаб.

Мүнөө һунгалтын урда тээхи хүлгөөтэ үе саг Түгнын таладашье, Улаан-Үдэдэшье мэдэрхээр. Хүн шанараа алдангүйгөөр, хүндэ хоро хэнгүйгөөр, ухаатайханаар идхалгаяа ябуулһаниинь илаг лэ даа! Үльгэр зохёого­од үлэшэнгүй, найдуулһан үгэдөө хүрэжэ, нютаг ороноо үргэг лэ даа!