​​Хоёр генерал, хоёр Герой

Шэнэ хүшөөгэй түсэл бэлэн боложо байнхай

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай дүүрэһээр 75 жэлэй ойн баяр тэмдэглэхэ гэжэ хаа-хаанагүй эршэмтэй бэлэдхэл ябажа байна. Хурамхаанай аймагай Арзгун нютагай ажаһуугшадшье дайнда хабаадаһан баатарнуудайнгаа нэрэ мүнхэлхэ гэжэ ехэ ажал эрхилнэ. Энэ багахан нютагһаа 289 эрэшүүл дайнда татагдаһан, 151-иинь баатарай үхэлөөр унажа, нютагайнгаа нара дахин хараха хубигүй байгаа.

Хүшөө бодхоожо, нэрыень мүнхэлхэ

Арзгун нютагһаа сэрэгэй хоёр генерал-майор, Социалис Ажалай хоёр Герой урган гараһан юм. Үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэһэн эрхим хүбүүдтээ зорюулжа, нютагайхидынь хүшөө бодхоохо ажал хэжэ байнад. Гаарга нютагай арад зон урагшаа һанаатай, али бүхы ажалда хамсыгаа шуужа оролсодог зантай, энэшье хэрэгтэ эбтэйгээр хабаадалсанад.

- Нютагайнгаа арад зонтой уулзалга үнгэргэхэдөө, алдарта хүбүүдэйнгээ нэрэ мүнхэлһэн хүшөө табибалнай һайн байгаа гэжэ хэлсээ бэлэйбди. Тэрэнэй хойно эмхидхэлэй хороон байгуулагдаа. Түрэлхидтэйнь уулзалга болоо. Энэ үүсхэлыемнай хуу булта дэмжээ, - гэжэ Гааргын сомон дарга Тарас Евреев хөөрэнэ.

Агууехэ дайнай эхилхэдэ, оройдоол 23 наһатай ябаһан Антон Бадмаевич Занданов Эрхүүгэй эмнэлгын дээдэ һургуули дүүргэжэ байгаа. Эмшэнэй үнэмшэлгэ абаһаар лэ, суг һураһан нүхэдтэеэ хамта Улаан армида татагдажа, баруун дайнда мордоо һэн. Тэрэ Балтиин уһан сэрэгэй флодто эльгээгдэжэ, дайнай дүүрэтэр тэндээ алба хаагаа. Ленинград хотын 900 хоногой туршада бүһэлэлтэдэ байхадань, үхэр буугай һомонууд доро шархатаһан сэрэгшэдэйнгээ ами наһа абаржа, хэды ехэ баатаршалга гаргаа гээшэб.

Бэрхэ эмшэниие Ленинград хотын шуһа эюулдэг түбэй даргаар томилһон байха юм. Тэрэ манай гүрэнэй эмшэд сооһоо эгээл түрүүлэн, дайн байлдаанай хүшэр оршондо шуһанай хуурай бодос (плазма) хэрэглэһэн намтартай. Антон Бадмаевич Занданов дайгаа дүүргэхэдээ, гвардиин майор зэргэтэй байгаа. Саашадаа Ленинградай сэрэгэй эмнэлгын дээдэ һургуули түгэсхөөд, тэндээл олон жэлдэ багшалжа, бэрхэ эмшэдые бэлдэһэн. Тиихэ мүртөө 20 гаран эрдэм шэнжэлгын ажал бүтээжэ, доцентын нэрэ зэргэтэй болоһон юм. СССР- эй Министрнүүдэй Зүблэлэй тогтоолоор Антон Бадмаевич Зандановта сэрэгэй генерал-майор гэжэ үндэр нэрэ зэргэ олгогдоо һэн.

Харин нүгөө генерал-майор Даба Ринчинович Цыденов 1944 ондо сэрэгтэ татагдахадаа, Хара-Нуур гэжэ түмэр харгын станци шадар алба хаагаа. Артиллериин дивизионой 209-дэхи стрелково дивизиин зэргэдэ япон дайсадые даралсаһан юм.

Ерээдүйн генерал 1951 ондо офицернүүдэй һургуули дүүргэжэ, лейтенант болоо. Тиигэжэ саашанхи хуби заяагаа Зэбсэгтэ хүсэнүүдтэй нягтаар холбохо гэжэ шиидээ бшуу. 1958 ондо Москвагай финансын дээдэ һургуули дүүргэхэдээ, Прибалтиин сэрэгэй тойрогто алба хаахаяа эльгээгдэһэн, тэндээл тойрогой мүнгэн һангай нэгэдэлэй хүтэлбэрилэгшөөр томилогдоһон юм. Сэрэгэй хүн нэгэ газартаа һуурижаад алба хэдэг бэшэ гэжэ мэдээжэ ха юм даа. 1973-1980 онуудта Даба Цыденов хари гүрэн - Польшо эльгээгдэхэдээ, өөрынгөө албанһаа гадуур СССР гүрэнэй элшэн сайдай газарта ажаллаа. Даба Ринчинович Цыденов Зэбсэгтэ хүсэнүүдтэ албаяа дүүргээд, СССР-эй ДОСААФ-ай түрүүлэгшын орлогшоор олон жэлдэ ажаллаһан намтартай. Тэрэ1984 оной мартын 3-да генерал-майор нэрэ зэргэтэй болоо һэн.

Дайнай һүүлээрхи амгалан жэлнүүдтэ Антон Занданов Даба Цыденов хоёр генерал гэр бүлөөрөө ходол тоонто нютагаа эрьежэ, дулаахан уулзалгануудые үнгэргэдэг бэлэй.

- Нютагайнгаа иимэ алдарта хүбүүдэй гайхамшагта намтар, хэһэн хэрэгыень ургажа ябаа улаан бургааһадтаа хөөрэжэ, жэшээ дээрэнь үндылгэхэ ёһотойбди. Үбгэ эсэгэнэрэйнгээ үлэн хооһон, хүндэ хүшэр саг дабажа гараһыень мартаха аргагүйбди. Хурамхаанай түб талмай дээрэ Социалис Ажалай Геройнуудай хүшөө бии. Иимэ хүшөөнүүд олон боложо байхадань тон һайн, - гээд, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ, Буряадай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн Жорж Абзаев һанамжаараа хубаалдана.

Ара талада – ажалай баатаршалга

Ара талада ажаллаһан үбгэн аба, эжынэрнай амгалан саг, садхалан үе мэнэ-мэнэ дүтэлхэ гэжэ найдан, унаһан малгайгаа абаха сүлөөгүй арадайнгаа ажахы бодхоолсоо.

Амин бэеэ хайрлангүй ажал хэлсэһэн ахашуулай дунда Чоймпил Бадмаевич Бадмаев, Цырен Бадмаевич Юндунов гэгшэд ябалсаа.

Чоймпил Бадмаевич Бадмаев 1910 ондо Угнаасай һууринда түрэһэн. Гаарга нютагта 4 классай һургуули дүүргээд ажаллажа эхилһэн намтартай байна. 1936 ондо Баргажанай МТС-эй дэргэдэхи трактористын һургуули гаража ерэһэн бэеэрээ түрэл Гааргынгаа Кировэй нэрэмжэтэ колхоздо ажаллахаяа ороо. Тракторна бригада даажа абаад хүдэлхэдөө, 1948 ондо 152 гектар талмай дээрэ талха таряа ургуулжа, нэгэ гектарһаа 22,08 центнер абаһан байна. Энэ ехэ амжалтынгаа түлөө Социалис Ажалай Геройн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэһэн габьяатай.

Тэрэл жэлдэнь комсомол залуушуулай бүлгэмые ударидажа хүдэлһэн Цырен Бадмаевич Юндунов амаргүй ехэ ургаса хуряажа, баһал Геройн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө бэлэй.

Цырен Юндунов 1919 ондо Гаарга нютагта малшан айлда түрэһэн. Өөрынгөө үетэнтэй адли дайнда мордоходоо, Ленинград хото шадархи байлдаануудта эрэлхэг зоригтойгоор дайлалдаһан. Тэрэ 140-дэхи стрелково таһагай пулемётчигоор, мэргэн буудагшаар алба хаахадаа, «Эрэлхэг зоригой түлөө» гэһэн медаляар шагнагдаһан. Харин дайсанай һомондо дайрагдажа, ехээр шархатаад, сэрэгэй эмнэлгын газарта бэеэ аргалуулжа, нэгэ бага бараг болоходоо, дайнһаа табигдаа һэн. Нютагаа ерэхэдээ, үбгэд хүгшэдтэй, наһаяа гүйсөөдүй хүүгэдтэй хамта дайнда ябаһан сэрэгшэдээ хангаха гэжэ хүдэлжэ эхилээ ааб даа. Гүрэн түрын үндэр шагнал хайрада хүртэбэшье, Цырен Бадмаевич бүхы наһаараа түрэл колхоздоо ажаллаа.

- Олоной хэрэг урагшатай гэдэгээр энэ буянта хэрэгнай нютагай зоной оролдолгоор бүтэхэ гээд батаар найданаб. Майн 9-эй һайндэр болотор хүшөө бодхоохо гэжэ аһан шадалаараа оролдохобди. Энэ хэрэгтэ хубитаяа оруулжа туһалалсыт, - гээд, Гаарга нютагай сомон дарга Тарас Евреев уряална.

Ами наһаяа хайрлангүй, амгалан байдал асаралсаһан нютагайнгаа алдар суута хүбүүдэйнгээ нэрэ мүнхэлжэ, хүшөө табижа байһан нютагаархидтань доро дохимоор.

Булат Бадмаевай гэрэл зураг