1717
Обоогоо тахихадаа, сагаан үнеэ һэтэрлэдэг байһан
(Түгэсхэл).
Жиирын духаряа
Урданай түрэ хурим. Бүхы түрэ хурим тухай бэшэхэеэ hананагүйб, энэмнай ехэ унжагай юумэн болошохо, тиимэhээ ондоо нютаг аймагуудта орходоо, илгааень дурдаhуу.
Ехэ түрэ найрай эхилхын урдахана түрэ даажа абаад байhан хүн – эгээ ехэ нагаса («набша намаа - намарай шэмэг, нагаса хүн - түрын шэмэг») - столдо hуугаад байhан өөрынгөө түрэлхидтэ – эрэшүүлдэ: «Манайхид гэжэ жиирынгээ духаряа аягалжархигты, айлшадтаа дурадхагты», - гэхэ. Оло дахин би дуулаhан, үзэhэмби: ондоо аймагуудhаа түрэдэ ерээд байhан зон энээндэнь гайхажа байха. «Юун, ямар жиирын духаряа гэжэ байдаг юм? Ямар hонин үгэ гээшэб?» – гэжэ гайхалдахадань, хэлэжэ ойлгуулжа үгэхэш. Удхань иимэ байха. «Жиирын духаряа» гэхэдээ, «жиирэй, юрын» гэнэ.
Урда сагуудта хүн зон түрэдэ гэжэ эндэ тэндэhээ ехэнхидээ эмээл морёор, морин тэргээр ерэдэг байhан гээшэ ааб даа. Даараха, хүлдэхэ гэжэ байха, үлдөөд ябаха. Тиихэдэ түрэ наадан гээшэмнай тэрэ зуура эхилшэхэгүй, тиимэhээнь тээ урдаханань гэрэй эзэнэй гэртэнь суглараад байhан айлшадаа өөрынгөө зүгhөө хүндэлжэ байhан духаряа болоно гээшэ энэмнай. Даараад байhан зон досооhоо дулаасажа, эдеэ хоол барижа байг гэhэн удхатай. Тиихын хажуугаар, ерээшэ хүн нэгэ танигдаа мэдэгдээгүй байhан хүнэй хажууда hуушоод аягүйрхэжэ, халдажа, зугаалжа ядажа байхадаа магадгүй, тиимэhээ досооhоо халажа, зугаа хүүр элбэгтэй боложо, тойроод байhан зонтойгоо хүхюу зугаа дэлгэжэ байя гэhэн удхатай юумэл даа, жиирын духаряа гээшэмнай.
Зүгөөр столдо hуугааша зон тэрээхэн жиирын духаряагаа барижархёод лэ, ехэ түрын эхилтэр дахин нэгэшье саашаа архи хэжэ уужа hуугшагүй, hогтошоод байгшагүй hэн. Столой шэмэг эдеэшье ехэ эбдэхэгүй, тэрээхэндээ халуун сай hоросогоожо гү, али аалихан зугаалалсажа, тамхяа таталсажа hуугша hэн.
Жороо духаряа
Зэдын зоной хурим дээрээ алта мүнгэ баридаг тухайнь бэшэ тээхи зон баран мэдэхэ байха. Харин түрын дүүрэжэ байхада, жороо духаряа, үдэлгэ, харгын таяг гэжэ байлсадаг байhан. Юун, ямар «жороо духаряа» гээшэб гэжэ баhа hурахадаа болохот.
Айлшаар буужа хүүхэнээ хүргэжэ ерэhэн зоноо мордохуулхынгаа урда иигэжэ айладхадаг байhан:
Наан, алтан урагууд,
Мүнгэн хайчата худагынар!
Угтаж байсан урагуудтнай
Үдэшэлгын духаряа бариж байнабдь.
Уулын оройдо цас унаж,
Ургын үзүүртэ мүс хүрэж,
Оросон бороо болидог,
Ерэсэн айлчан буцадаг.
Бард нохоймнай тавигдахаа байна,
Баханаа түшэхэмнай дүтэлж байна.
Ундымнай бариж ундалыт гэж,
Уран үгэ удхатай гэж,
Цасан дээрэ цэцэг урготор,
Усон дээрэ үрмэ тогтотор,
Үргэн сайхан цээжэнээсээ
Үндэр юрөөлөө айлдыт гэж
Урагуудтнай таанадаа хүлеэж байнабдь,
Уяржа баясаж чагнахаа байнавдь!
Иигэжэ hүүлшын жороо духаряа баригдаба гээшэ. Нэгэн гэбэл, энэмнай яряанай, хүнгэн, hүүлшын духаряа болоно, харин нүгөө, онсо удхань гэхэдэ: ерэhэн айлшадынь архи тамхиндаа hогтошоод, моринойнгоо хатараар, гүйдэлөөрнь харайлгажа байнгүй, эгээ зохид, ульгам жороо ябадалаарнь ябуулжа, харгы замдаа хүхюу согтойхонууд бусахыень хүсэнэд гээшэ (гэшхэлүүлжэ ябахада, баhа удаан; холо харгыда hаа, дааража, хүлдэжэ болохо ха юм). Мүнөөнэйхеэр хэлэбэл, машинаараа 100-гаар харайлгажа ябангүй, эгээ таатай 60 дээрэ ябуулхыень хүсэнэд гээшэ ха.
Харин үдэлгэ гээшэ ураг, худагынарайнгаа мордохо болоходонь, үүдэнэй хажууда поднос дээрэ рюмкэтэй hү дурадхадаг байгаа. Баhа удхань: харгытнай баршадгүй, сагаан сэбэр байг гэнэ.
Харгын таяг «хухалжа хаяха»
Саашань гэхэдэ – харгын таяг. Эрэшүүлдэ хара архи, эхэнэрнүүдтэ бэлэг гэжэ сай, пулаад үгэжэ гаргажа байгша hэн. Харгын таяг гээшэмнай харгы замдаа ябахадаа, обоо уулануудтаа сэржэм дээжэ үргэжэ ябаха, мүн өөhэдынгөө толгойшье заhажа, хүхижэ ябаха гэhэн удхатай. Үгы hаа: «Гэртээ ерэхэдээ, хурим түрэдэмнай ерэжэ шадаагүй бэшэ зонтнай маанадай үхибүүдэй айл аймаг боложо байhан баяр баясхалан хубаалдаг лэ», - гэжэ hайн hанаагаар түрэ хэhэн айлай зүгhөө үгтэhэн архи байха.
Харгын таяг гээшые заатагүй «хухалжа хаяха» ёhотой юм. Өөhэдөө уужа шадаагүй, бараагүй hаа, али гэртэнь архи уудаг хүнэй үгы байhан hаань, тэрээхэн үлэhэн архияа ондоо танил зонтоёо гү, хүршэнэртэеэшье хубаалдаха ёhотой байhан. Түрэ хуримай архи, эдеэн гээшэ тиихэдэд гээд лэ, бүгэдэ зоной баярай хоол болоод лэ дүүрэхэ ёhотой байха. Энээниие зарим мэдэхэгүй зон тэрээхэн харгын таягаа задаланшьегүй гэртээ асаржархёод, хэзээ хойно өөрынгөө хэрэг бүтээхэ гэжэ хэрэглээд (жэшээнь, түлеэ, үбhэ хулhаяа асаруулха), hүүлдэнь үзэлдэ ороhоншье байдаг. Энээхэниие манай яhатан зоной мэдэжэ байхада, үлүү бэшэл ха гэжэ hанаха байнам.
Обоо тахилгын онсо гурим
Зунай эхин hарада хаана-яанагүй Обоо тахилган болодог гээшэ ааб даа. Олон обоонуудай нэгэн болохо Цагаан-Баавай гэжэ ехэ тахиланта уула нютагаймнай эхин газарта бии юм. Юундэ иимэ нэрэтэйб гэхэдэ, урда үбэр талань сахюур сагаан шулуугаар тон элбэг, наранда холоhоо толотожо байдаг. Урда талаhаа аймшагтай эгсэ, хабсагай шулуутай, альпинистнүүдhээ бэшэ ондоо зоной тэрээн өөдэ гаража шадахаар бэшэ ха. Зүгөөр бага зэргэ налуу ара талаhаань, үдхэн ой модотой газараарнь ябажа, Цагаатайн голоор түбхинэһэн зоной хахадынь шахуу оройдонь гаража, обоогоо тахидаг. Юундэ хахад зониинь бэ гэхэдэ, энэ уулын хаяада үни холодо ажаhуужа байhан айл аймагуудай үри саданарhаа гадна, мал даажа абажа ябаhан нютагай зон заатагүй тиишээ ошожо, обоо тахидаг заншалтай. Цагаан- Баавай гээшэ малай үдэсэ, олошорходо, hү hаалиин, сагаан эдеэнэй элбэгжэхэдэ туhатай, харалсадаг сахюусан уула гэлсүүлдэг. Үни холодо, минии бага байхада, энэ обооhоо холо бэшэ зуhаландаа байhан колхозоймнай хоёр гүүртын hаалишад баран бултааран хада өөдэ ошодог байhан.
7-8 наhандаа ябаhан би нэгэтэ эсэгэеэ дахажа, Цагаан-Баавайда гаралсаа hэм. Тиихэдэ минии хаража үзэhэн, hонирхожо, гайхажа абаhан юумэн гэхэдэ - гүүртын hаалишан hамгад нэгэ сагаан үнеэ хада өөдэ хүтэлжэ абаашажа ябаа бэлэй. Энэнь ойлгосотой гээшэ ааб даа: сагаан үнеэ тиишэнь туужа абаашажа ябаа хадаа, эдэ зомнай зунай эхин hарада уулын эзэнhээ бороо хура, ургаса ногоо, сагаан эдеэ, hү hаали ехээр эрижэ, гуйжа ябаhан болонод. Гансашье һаалишад бэшэ, хоёр гүүртын бүхы үхибүүд баран шахуу үнеэ тойрожорхёод шууялдажа, шашхалдажа ябаха байгаа hэн. Обоодоо гаража ябаhан зон ехэ-багагүй баран ямар нэгэ ехэ найр нааданда ошожо ябаhандал, хүхюутэй, зугаатайханууд.
Тэрэ сагаан үнеэниинь бү ябажа үгыш, үшөө үгсүүр өөдэ. Теэд тэрэниие огто сохижо, хараажа, угзаржа болохогүй ха юм, энэмнай hүүлдэнь сахюусанай гэхэ гү, hэтэртэй, бурханай үнеэн болохо лэ. Зон үнеэе аргадана, нэрээрнь дуудана, эбэрhээнь уяа уяад татана, заримашуулынь хойто гуяануудhаань түлхихэ юм.
Нэгэ хүн хүнэг соо комбикорм хэнхэй, үнеэнэйнгээ хамар доронь баряадшье ябаа. Юрэдөөл, энеэдэ наадан гээшэ эндэл болоно. Тиибэ-яабашье үнеэн ошохо, ерэхэ гэhэн газартаа асарагдабал гээшэ. Бурханай номой уншагдажа, хонхо бүреэгэй дуугаржа байхада, гайхалтайнь гэжэ, сагаан үнеэн хүн зонhоо дутуугүй тэрээхэндээ тон дуугай шагнаархашоод байжа байха байгаа hэн. Һүүлдэ обоодоо гараhан тиимэ сагаан үнеэд, үнэхөөрөөшье, ехэ ямбатай болонхой ябаха. Хэншье, үхэршэн хүбүүдшье, тэрэ сагаан үнеэе сохижо, ташуурдажа байхагүй, hэтэртэй үнеэн болоод лэ, хоёр эбэрнүүдтээ, хоолойдоо торгон бүдэй үртэhэ уяатай ябагша hэн.
Баhа эндэ hониниинь гэхэдэ, колхозой фермын үнеэе нютагай зоной обоодоо абаад гаража байхада, «мунхагаа харуулжа, лама бөөнэрэй үгэдэ орожо, уула өөдэ ошонот» гэжэ байжа hүзэгтэн зониие зарим үедөө гэмэржэ байдаг ноёд сайднай эндэ шэмээгүй байхал даа, теэд тииншьегүй яахаб: hаалишан hамгад колхозойнгоо hү hаали дээшэлүүлхын түлөө гэжэ Цагаан-Баавайдаа мүргэжэ, дохижо ошожо байгаа бэшэ аал?
Мүнөө болоходо, СССР гүрэншье hаланхай, колхозшье унанхай, сагаан үнеэншье Цагаан-Баавайда гарахаяа болинхой. Халаг, нютагтам иимэ гоё hайхан заншал байhан даа гэжэ дороhоо нэгэ ехэ hанаа алдаад лэ үлэхэhөөн бэшэ. Ондоо нютаг голоор иимэ юумэ үзэгдөө гэжэ би дуулаагүйб.
Ямбатай ямаан
Энээнhээ гадна нютаг соогуурнай тэрэл минии багада нэгэ томоhоо томо, буурал сагаан, одоо гэжэ «ямаан ехэ hахалтай» тэхэ ябагша hэн. Баhа hэтэртэй, эбэр хүзүүгээрээ бүдэй үртэhэ унжуулаад, хоолойдоо хонхо дуугаргажа ябаха. Энэ ямаае нютагаймнай ехэ лама, Нимбуу увай адислажа табиhан гэжэ бидэ багашуул баран мэдэхэ байгаабди. Сохихоhоо байха, «бурханай ямаанда» дүтэшье ошохоёо айгша hэмди. Ямба соогоо энэ тэхэ хаанашье ябаха, хэнhээшье айхагүй, зунай халуунай сагта колхозой клубай гү, али hургуулиин хэрэлсы дээрэ дуран соогоо гансаарханаа hэрюундэ хэбтэжэ байха. Ямаан хадаа ямаан, ямаршье айлай үбhэнэй хашаада hүрэжэ орохо, зарим зон тэрэ доронь намнажа гаргахаhаа байха, тэндэнь үнжэн хонуулжашье, дуран соонь үбhөө эдюулжэшье байhан ха. Бүри үтэлжэ, наhаяа эдихысэ эдиhэн лэ хойноо тэрэ тэхэ үгы болошоо hэн даа.
Теэд ямар удхатайгаар энэ тэхэ «hэтэртэй, бурханай ямаан» болоод ябааб гэхэдэ: нютаг голой зоной Бурханhаа, Хангайн, хада уулынгаа эзэдhээ табан хушуу малнай тобир тарган, үдэсэ ехэтэй, баршад зоболондо баригдангүй байhай даа гэжэ гуйлта эрижэ, мүргэл хэжэ байhан ушарынь болоно гээшэл даа.
demiart.ru сайтһаа гэрэл зураг
А.ЛЫГДЕНОВ
ЭХИИЕНЬ ЭНДЭ УНШАГТЫ:
Мартаһанаа һаная, төөриһэнөө тэхэрюулэе!
