​​Буряадай Дерсу Узала

Захаамин аймагай Мэлэ һууринай Мэргэн Шагжа Буряадай Дерсу Узала гэжэ алдаршаһан. Дайнай шэрүүн жэлнүүдтэ гүрэндөө, фронтдо ангай мяха, арһа ехээр тушаажа байха даабари абаһан, энэ нормоёо холо үлүүлэн дүүргэдэг байһан юм. Тайгын хэшэг олзоборилогшо ниитэ зондоошье ехэ туһатай һэн.

Минии дүтын түрэлэй, буряадаараа 93 наһатай Цыремжит Хандуевна Ринчинова иимэ һонирхолтой дурсалгаяа дэлгээдэг:

- Үлэгшэнэй эхеэр баруулжаа Мэлэ, Сагаан-Нуга руу тайгын зүргэтэй байһан. Тиишээ, Боомото руу ошообди, үбһэ бэлэдхэхэеэ. 1944 оной июль-август һаранууд һэн. Манай үлэгшэнэйхин үбэлдөө тэндэ адуугаа баридаг байгаа. Арбан хоёр хүмди, тэдээнэй дүрбэ-табаниинь 14-16 наһатай эдиршүүл. Нюргандаа яарсын замбаатай туулмаг үргэлһэн, ондоо эдихэ юуншьегүй. Хүрэжэ ерэхэдэмнай, мэлээрхин хоёр һара соо һаахыемнай нэгэ үхэр үгөө. Ядаха сагтаа хатууршаһан халяар ехэхэнээр түүгээд, бусалгажа эдигшэ һэмди. Талаан болоходоо, байрлаһан гэрһээмнай ехэ холошье бэшэ Мэргэн Шагжа ойн соорхой соо ажаһуудаг байшоо. Одоо энэ айлай үгы һаа, яаха юм һэмбибди, мэдэхын аргагүй. Хаа-яаниинь ошожо эдеэлхэбди. Ангай мяха, сагаа һү, тараг, хурууд бидэндээ үгэхэ. Ехэл дэлгэр хүндэмүүшэ, зан абаряар һайн айлайхи юм һэн. Мэргэн Шагжа дундууршаг бэетэй, хүнгэн зөөлэн гэшхэдэлтэй хүн бэлэй. Үхибүүдынь – бишыхан басагад гүйлдэжэ байгша һэн.

Нэгэтэ айхаар ушар болоһон юм. Хамалганда ороод, Сонгинын нүүрһэнэй уурхайда хүдэлжэ байһан хоёр хүн тэрьедээд, үхэрыемнай хүтэлөөд ябашаһан байба. Халуун мүрөөрнь мүрдэн ошоһон Мэргэн Шагжа тэдэниие тэрэ доронь оложо, нэгыень шархатуулаад, нүгөөдыень туугаад ерэһэн юм. Юумэнһээ айха, тунхариха гээшые мэдэхэгүй зүрхэтэй хүн гэжэ дахин лаблан ойлгоо һэмди.

«Иимэ ехэ дайн дажарай боложо байхада, таанар, үхибүүд, ёһотойл хатуужал гаража байна гээшэт ажалаар. Илалтын түлөө» , - гэжэ бидэнэрые магтаа һэн.

Энэ ехэ хүнэй сүлөөтэй, налайжа һуухыень нэгэтэшье хараагүйбди, ходол тайга хүбшэдөө гаранхай байха. Харин эдеэ уһанайнь элбэг дэлбэгые мүнөөшье хүрэтэрөө нюдэндөө хараһан мэтэ болодогби. Бэрхэтэй сагта буянтай хүнэй һайгаар хангай хэшэгтэ хүртэһэн, хангайн хүшэ абалсаһамби гэжэ һанажа ябадагби.