1201
(Үргэлжэлэл)
Ардан Ангархаев
Талын, хадын аялга Тапхаевтаяа һаная,
Улзытуев, Намсараев, Галсановаа уянгалан дабтая
Аяын, арсын хангал холуур аяар.
Баабгайн хашхархаһаа бар гэн сошошоноб,
Булганай һайханһаа һаргад гэн зогсошоноб,
Уулын хярада зэдэлнэ бугын абяан.
VI
Уулын хярада зэдэлнэ бугын абяан,
Урихан аялга үдэшын дуулимда самаряатай –
Уярна сэдьхэл үхинэй аялга дууряан,
Уран зураг тэнгэриин хаяаһаа залаатай.
“Талын дуранһаа” Сампиловта, Шенхоровто ошоё,
Рафаэль, Микеланджело, Репин дүтэлэг
Джоконда, Сагаан Дара Эхэ ерэг,
Занабазартаа зальбаран, замбуулинда ошотоё.
Моголнуудай миниатюра – Шейбани, Тамерлан,
Бухара, Самарканд, Тадж-Махал;
Харахасунай биирэһээ мүндэлһэн Чингис хаан.
Дэлхэйн гайхал байһан Харахорин,
Дасан дугангуудай, ордонгуудай шэмэг нарин –
Урданаймнай угаа һайхан уран ухаан.
VII
Урданаймнай угаа һайхан уран ухаан
Урдаһаар байна, урагшаа гэрэлтэн бурьялһаар.
Үльгэршэ түүхэшэдэй һэргэг хурдан һанаан
Уланов, Жамцаранотой унтараагүй, - улад дурдаһаар.
Түбэд орондо Далай ламада ошожо,
Түгэс һургаалда хүртэһэн Заяа хамба,
Ород эрдэм, Баруунай эрдэмтэй хамта
Оложо ерэһэн омогорхолнай - Банзарай Доржо.
Уһан харгые Европо руу нээлсэһэн Баранэ,
Замбуулинай далинуудые зохёогшодой нэгэн Шаракшанэ
Буряад-Монголой Гуррагчаатай танилсаг.
Эрдэмүүдые эблүүлэн, уураг тархияа уудалая,
Оньһон аргануудые обооргон, онсолон харая,
Шэнэ үеын шэдиин шэнхинээ угтая.
VIII
Шэнэ үеын шэдиин шэнхинээ угтая,
Шэнэ үеын Демокридтэй тамхяа залалсая.
Биосферэ, ноосферэ гэлдэн,
Вернадскийтай ушарая,
Хүнэй Ухаае Дэлхэйн хүсэнтэй анхарая.
(Үргэлжэлэл. Эхиниинь декабриин 18-ай дугаарта).
Тайлбаринууд, ажаглалтанууд
“Казахстанай тала, Узбекистанай сэсэрлиг”... Монголой түүхэдэ Дунда Азиин Казахстанай, Узбекистанай түүхэ илангаяа хабаатай, Чингис хаанай үеын, хожомой Ехэ улсын (Монголой империин) үедэ энэ дайдада Цагаадай, Бата, Хүлэг хаанай уласууд байгаа ха юм (Улус Джагатая, Золотая Орда (Улус Джучи), Улус Хулагаидов (Ильханов), нынешний Ближний и Средний Восток, включая Северную Индию, владения Великих Моголов). Эдэ газар нютагууд буряад- монголшуудай түүхэдэ сэхэ хабаатай: Эргэнэ-хон тухай Акбар-наме (Агууехэ Моголнууд) соо дурдагдана гэжэ дээрэ тэмдэглээ бэлэйбди, Абуль-Гази хори, хонгоодор, эхирэд тухай хэлэһэн байна, хонгоодор (хонгирад) зон Самарканд, Хива (бүхы дээрээ Хивиин хаан түрэ гэгдэдэг һэн) хотонуудые, хожомынь Кара-Калпагай арадай гол болоһон байна, энээн тухай Греков, Якубовский гэһэн эрдэмтэдэй шэнжэлгэнүүд соо бии.
Агуу Моголнууд (Великие Моголы) – монголнууд гээшые моголнууд гэжэ Дунда Азиин түүхэдэ хэлэгдэн үлэшэһэн юм. Агуу Моголнууд гэжэ нэрлэгдэн, Энэдхэгэй түүхэдэ ороо, эдэнэрэй хаан түрэ Энэдхэгэй хойто талаһаа эхилээд, Пакистанай урда талые эзэлһэн Ехэ Улас (Империя Великих Моголов) гэгдэн, ХIX зуун жэлэй хахад хүрэтэр байгаа. Англиин эзэрхэг түримхэй эзэмдэлгын үедэ һандаран унаа. 1857-1858 оной үеэр һүүлшын Агуу Моголнуудай үри һадаһад Бахадур Шахай хоёр хүбүүд Англиин офицернүүдтэ буудуулшаһан юм. Англиин Ост- Индска компани Энэдхэгэй эзэн бэшэ гэгдээд, Великобританиин правительство засагаа бүхы дээрэнь абажа, королева Виктория “Кайсар-и-Хинд” гэһэн нэрэ өөртөө абаһан. “Королева Англии приняла титул древних и византийских императоров, приспособленный для Индии” – гэжэ Джавахарлал Неру бэшэһэн. (“Кайсар” гээшые “Гэсэр” гэһэнтэй сасуулагты). Агууехэ Моголнуудай түрүүшын ниислэл Агра (Хойто Энэдхэгтэ, мүнөөнэй Делиһээ тиимэ холо бэшэ байгаа).
Тапхаев Лопсон Дунзынович (1940- 2007) – буряад шүлэгшэдэй дунда үеын нэрэтэ поэт.
“Улзытуев, Намсараев, Галсанов...”.
Хоца Намсараев (1889-1959) – буряад шүлэгэй эхи табилсаһан поэт, Буряад улас түрын түрүүшын ажал ябуулагшадай нэгэн.
Цэдэн Галсанов (1917-1992) – буряад шүлэглэлэй дунда үеын (Хоца Намсараевһаа саашадахи) нэрэтэ поэт.
Дондок Улзытуев (1936-1972)- буряад шүлэглэлэй шэнэ үе эхилэгшэдэй нэгэн (Н.Дамдинов, Л.Тапхаев, Б.Сыренов болон бусад).
“Сампиловта, Шенхоровто ошоё...”. Сампилов Цыренжап (1893-1951) – Буряад-Монголой арадай зурааша, РСФСР-эй искусствын габьяата ажал ябуулагша. «Талын дуран», «Ургашан», «Бухануудай мүргэлдөөн”, “Монголой партизанууд” болон олондо мэдээжэ бүтээлнүүдээрээ суурхаһан, буряад уран зурагай эхи табигшадай нэгэн.
Шенхоров Чингис Бадмаевич (1948)- Буряад Республикын, Россиин Федерациин Гүрэнэй шангуудай лауреат, Россиин Уран зурагай Академиин гэшүүн. Буряадай, Монголой, Байгал далайн, Саяан уулын байгаали, Гэсэрэй, Чингис хаанай болон буряад, монгол арадай түүхэ, уран бэлиг харуулһан дэлхэйдэ мэдээжэ уран зурааша.
Рафаэль (1483-1520) – бүгэдэндэ мэдээжэ итальян уран зурааша, архитектор, Возрождениин үеын агууехэ хүнүүдэй нэгэн.
Микеланджело (1475-1564) – итальян уран зурааша, архитектор, поэт, Возрождениин агууехэ хүнүүдэй нэгэн.
Репин Илья Ефимович (1844-1930) – Россиин агууехэ уран зурааша («Иван Грозный и сын его Иван», «Запорожцы пишут письмо турецкому султану» болон олон тоото бүтээлнүүд).
Джоконда, Сагаан Дара Эхэ – дэлхэйдэ мүнхэлэгдэһэн хүрэг зурагууд. Монголой уран бүтээлшэ, гэгээн лама Занабазар хорин нэгэн Дара Эхэнүүдые бүтээһэн юм. Занабазар - Монголой Түшэтэ хаанай хүбүүн. Джебзун Дамба Хутухта гэжэ, Монголой Богдо Гэгээн гэжэ 1650 ондо дүрбэдүгээр Далай-лама үндэр нэрэ зэргэдэ үргэмжэлһэн юм.
Могоолнуудай миниатюра, могоолнуудай зурагууд (ехэнхидээ ехэ бэшээр зурагдадаг байгаа).
Шейбани, Тамерлан – эндэ могоолнуудай зураһан дүрэнүүдынь хэлэгдэнэ. Илангаяа Бухара болон Самаркандада энэ хэлбэреэр зурагууд зурагдадаг байгаа.
Тамерлан (Тимур, үнэн дээрээ Түмэр, Тамерлан – Дохолон Түмэр гэһэн нэрэ, 1336-1405) Иран, Закавкази, Малая Азия, Энэдхэг гэһэн гүрэнүүдые эзэлһэн. Хитадые дайлан абахаар мордоод, зуураа Отрар хотодо наһа барашаһан. Тимур Чингис хаанай эзэмдэлгын шатада хүрөөгүй юм. Тимур Чингис хоёр ямар түрэл шуһанай холбоотой юм гэхэдэ, Бодончарһаа эхитэй: Бодончарһаа тоолоо һаа, 6 үе болоод, Чингис Түмэр хоёрой уг гарбалтан һалажа ошоһон байха – Хабул хаанһаа Чингисэй тала ошоо, Сэмсэчула (Качула) барулас гэһэн нэрэтэйгээр Түмэртэншье хожомынь тараһан байна. Тиимэһээ Самарканд хотодо Тимурай (Түмэрэй) угсаатаниие дурдаһан гэрэл бэшэг соо Алан-Гуа дурдаатай).
Шейбани (1451-1510), Мухаммед, Узбек хаан түрын эхи табяа. Самарканд болон Бухара Түмэр хаанайхидые түрижэ гаргаа. Уран шүлэгшэ байһан юм. Джучи (Жомо) хаанһаа уг гарбалтай. Зүүн хойто (мүнөөнэй казах дайдаһаа) гаража ошоһон юм. Мүнөө Джучи (Жошо) хаанай мавзолей энэ тойрон байдаг.
Бухара, Самарканд – Буряад-Монголой, Монголой эртын түүхэтэй холбоотой. Монголнуудай үедэ Бухарада мангут зон ажаһуудаг байгаа (Ч.Валихановай бэшэһээр, ХIХ зуун жэл), хорезм (Самаркандада) хонгрид байһан. Эдэнэрэй һадаһанарай засаг бүри совет үе болотор байгаа.
Тадж-Махал – Агуу Могоолнуудай үеын (1630-52) Шах-Джахан, тэрэнэй хатан Мумтаз Махалые оршуулһан ордон (гробница).
Харахасун – Пекиндэ олдоһон Чингис хаанай дүрые Хубилай хаанай зарлигаар зураһан уран зурааша гэжэ тоологдодог.
Хара Хорин (Каракорум) – Чингис хаанай заабаряар баригдаһан ехэ Монголой ниислэл хото.
Уланов Алексей – “Гэсэрые” шэнжэлһэн, ород хэлэндэ һүүлэй үедэ оршуулалсаһан эрдэмтэн.
Жамцарано Цыбен – “Гэсэрые” 1900-д онуудта үльгэршэдһөө бэшэжэ абаһан эрдэмтэн. Буряадай түрүүшын хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор, профессор, СССР-эй Эрдэмэй академиин гэшүүн – корреспондент.
Заяа хамба (1711-1777) –Буряадай түрүүшын хамба, буддын шажанай ехэ эрдэмтэн, Лхасада ошожо, Балдан- Брайбун дасанда олон жэл һураһан юм.
Доржи Банзаров (1822-1855) - Баруун зүгэй эрдэм шудалһан Буряадай түрүүшын эрдэмтэн, Казаниин университедэй кандидат, Зүүн Сибириин губернаторай дэргэдэхи ноён.
Баранэ (Михаил Сердюков) (1678-1754) - Ородой Уһан замай барилгашан инженер (I Петрын үедэ Волго мүрэниие Балтиин далайтай холбоһон каналые барилсаһан юм).
Шаракшанэ – генерал-лейтенант, совет ракетэнүүдые зохёолсоһон, эрдэмтэн, инженер.
Гуррагчаа – Монголой космонавт, угаараа буряад гарбалтай.
Биосферэ – Дэлхэйе тойроһон ажамидаралай оршом.
Ноосферэ – хүнэй ухаан бодолые шэлжүүлһэн Дэлхэйн оршом. Иимэ оршом бии гэжэ эрдэмтэн В.И.Вернадский (Владимир Иванович) шэнжэлэн үзэһэн юм. (“Научная мысль, человеческий разум и деятельность становятся определяющим фактором развития, мощной силой, сравнимой по своему воздействию на природу с геологическими процессами».).
Вернадский В.И. (1863-1945)– Ородой томо эрдэмтэн, геохими, биогеохими, радиологи, гидрогеологи болон Газар Дэлхэй шэнжэлһэн эрдэмүүдэй эхи табиһан байна.
Демокрит (470 гү, али 460 онууд тухай манай ээрын урда тээ түрэһэн ха). Атом тухай анха түрүүн хэлэһэн, замбуулин юунһээ бүридэнэб гэжэ тайлбарилһан юм.
Тwitter.com сайтһаа гэрэл зурагууд
Галина ДАШЕЕВА хэблэлдэ бэлдэбэ
(Үргэлжэлэлынь удаадахи дугаарта).
