​​Дүршэлыень дүнгэн абалтай гү?

Фарид Набибуллин

ВДНХ-да үнгэргэгдэһэн «Алтан намар» гэһэн жэл бүриин заншалта үзэсхэлэндэ олон һонин зүйлнүүд дэлгэгдэнхэй байгаа.

Татаарнуудтай танилсаад…

Саха Уласай булангай хажууда Татарстанай морид байрланхай. Тэдэнэй эзэн Фарид Набибуллинтай танилсахадаа: «Буряадби», - гэхэдэмни, дулааханаар угтаба. Түрэл нютагһаа холо ябахадаа, иигэжэ бага яһатан бэе бэеэ дэмжэхэл байна гэжэ мэдэрхэдэ, аятай байгаа. Татаар морид бэеэр багаханшье һаа, һайшаамаар, һүрөөтэйгөөр харагдана.

- Манай татаар арадай үндэһэн морид үшөө 1812 ондо Париж хүреэлэн абаһан түүхэтэй юм. Зүблэлтэ засагай үедэ бэеэр багахан, мяха багаар үгэдэг гэжэ тоологдоод хюдагдаһан байгаа. 2005 онһоо дахин һэргээгдэжэ эхилээ, - гэжэ Фарид хөөрэнэ.

Татаар Уласай зарим аймагуудаар энэ үүлтэрэй үсөөхэн адуун үлэһэн байжа, 2005 онһоо эндэ-тэндэ үсхэбэрилэгдэжэ эхилээд, 2010 онһоо энэ үүлтэр һэргээхэ ажал улам эршэдээ ха. Татаар адуунай һүөөр сэгээ буйлуулагдана, мяханиинь амтатай аад, аргами шэнжэтэй. Мүн унаа болохо, ашаа шэрэхэ үүргэтэй.

Татаар Уласай Леногорск аймагай дэбисхэр дээрэ Фарид Набибуллин адуу үсхэбэрилдэг үмсын ажахытай юм. Энэ аймагта үбэлдөө 38-40 градус хүйтэн болодог. Үндэһэн үүлтэрэй морид шэрхи: өөрөө хоол тэжээлээ олоод лэ, ядамаггүй үбэлжэдэг юм.

- Хэр угһаа хойшо манай угсаатан мори урилдаан болон элдэб олон тамирай наадануудые, мүрысөөнүүдые эмхидхэдэг байһан. Мүнөө залуушуулнай тэдэнээ һэргээжэ, байн-байн үнгэргэдэг болонхой, - гэжэ Фарид онсолон тэмдэглэбэ.

Хөөрэлдэһөөр байтараа: «Буряадууд гүүнэй һүөөр сэгээ, хүрэнгэ хэдэг бэзэт?» - гэжэ Фарид асуугаад, энеэбхилэн зогсоходонь, энэ хүн үнэхөөрөө үндэһэн арадайнгаа ёһотойл патриот хүн байна гэжэ мэдэрбэб.

«Танай Буряад - мал хараха гэһэн нютаг»

Үзэсхэлэнэй үедэ Александр Механиков гэжэ Ород гүрэн дотор мэдээжэ үмсын ажахы эрхилэгшэтэй танилсааб. Тэрэ Вологодско можын хэдэн аймагуудаар үхэр мал болон романовска үүлтэрэй хонидые үсхэбэрилдэг. Ехэ амжалта туйлаһан хадаа ВДНХ-да хонидоо асарһан байна.

- Үшөө I Пётр хаанай үе сагһаа романовска үүлтэрэй хонид үсхэбэрилэгдэдэг байгаа. Энэ үүлтэр дэлхэй дүүрэн мэдээжэ ааб даа. Армени, Узбекистан, Чехи, Франци, Турци болон бусад гүрэнүүдээр манай хонид үндэрөөр сэгнэгдэдэг, һайнаар худалдагдадаг, - гээд, Александр Анатольевич хөөрэнэ.

Энэ үүлтэрэй хонид һайнаар түл үгэдэг юм байна. Нооһониинь тиимэ үнэтэй бэшэшье һаань, арһаниинь тон шанартай. Тэрээгээр дэгэл- дублёнконуудые хэдэг байна. Хүнгэхэн аад, угаа дулаахан хубсаһан болодог юм ха.

- Жэл соо хоёр дахин отондо ородог. 100 эхэ хонинһоо жэлдээ 550 хурьга абахаар. Ехэ һүтэй, түлөө һайнаар тэжээжэ шададаг, хурьгадынь түргэн тобир тарган болодог юм. 7-8 һаратай түлгэ хонин 38-40 кг татадаг, энэ сагта үрэжүүлэгдээд, шэнэ түл үгэхэ аргатай болодог. Түрэһэн жэлдээл түл үгэдэг, гарзагүй, олзо орошотой хонин гээшэ, - гэжэ тэрэ мэдээсэбэ.

Тус ажахыда Красноярск можоһоо болон Үбэр Байгалай хизаарай малшад зорюута ерэжэ, хони худалдажа абаашаад, урагшатай үсхэбэрилжэ байна. Мүн хари гүрэн руушье хонидынь наймаалагдадаг юм ха.

- Буряад оронһоо нэгэшье хүн худалдажа абаагүй. Энэ үүлтэр шэрхи, эгээл танай хүйтэн, шэрүүн аад, хуурай уларилда таараха. Хүдөөгэй ямаршье мал тэжээхэдэ, тон аятай, таарама уларилтай газарта амидарна ха юмта, - гэжэ Александр Механиков тэмдэглэбэ.

Шиидхэгдэхээр асуудалнууд

Гэхэ зуура Буряад Уласай Хүдөө ажахын яаманай мал ажахын таһагай мэргэжэлтэн Анна Матханова ВДНХ-да уулзахадаа, малай наймаан тухай намда иигэжэ мэдүүлбэ:

- Үүлтэртэ мал үсхэбэрилдэг манай ажахынууд малаа ондоо тээшэнь наймаалха аргагүй байдаг. Ушар юуб гэхэдэ, манай улас Монгол гүрэнтэй зэргэлээд байна ха юм. Тэндэ малай үбшэн ходол дэлгэрдэг. Тэдэнэй һүжэрөө һаань, хилэдэ дүтэ байһан малнай халдашаха. Теэд энэ бэрхэшээл шиидхэхээр, гэхэ зуура саг хэрэгтэй, - гэжэ Анна Матханова тайлбарилба.

Тэрэнэй хэлэһээр, Монголдо шүлхы үбшэнһөө һэргылхэ тарилга хэгдэдэггүй, харин Буряад орондо энэ ажал ябуулагдадаг. Мүн Ородой Холбоото Уласай зарим можо газарнуудта шүлхы үбшэн оройдоошье дэлгэрдэггүй. Манай Буряадай мал тэдэ газар руу абаашагдаад, харууһа муутай байбал, дары шүлхы үбшэндэ нэрбэгдэшэхэ. Тиимэһээ манай үүлтэртэ мал зарим газарнуудта таарахагүй болоно, худалдаа наймаанай эрилтэдэ тааранагүй.

Анна Матханова энэ үнгэрһэн үзэсхэлэнэй шэнэ һонин туйлалтанууд тухай өөрынгөө һанамжаар хубаалдаба:

Минии ехээр һонирхоһон юумэн гэхэдэ, газарай хүрьһэ малтажа эбдэнгүй, малай бэлшээри, сабшалан һайжаруулдаг техникэ. Тиигэжэ газараа һайжаруулжа, малшад һайн үбһэ тэжээл бэлдэхэ аргатай болоно.

Хүдөө ажахын хуралдаанай үедэ хэдэн дүхэриг шэрээнүүд, хэшээлнүүд эмхидхэгдээ. Тэдэнэй нэгэндэ Анна Матханова хабаадажа, манай Буряадта эгээл хэрэгтэй адуу мал үсхэбэрилгын талаар хуулиин болон тогтоолнуудай шэнэ хубилалтанууд тухай туһатай мэдээсэлнүүдые абаа.

Светлана Аюшинагай гэрэл зураг