​​Манай хэлэн мандаал хэрэгтэй

Улас түрымнай Улаан талмайта ниислэл Москва хотодо үнгэрэгшэ долооной эсэстэ хэлэнүүдтэ сэхэ хабаатай хуралдаан үнгэргэгдэбэ. Түрэл хэлэеэ сахин хүгжөөхын, саашанхи үенүүдтэ дамжуулхын тула арад бүхэн өөрөө оролдохо ёһотой, гүрэн түрэ иимэ арга боломжо дүүрэн олгоно гэһэн гол бодол энэ суглаан дээрэ сэхэ хэлэгдээ. Үндэһэ яһатанай хэрэгүүдэй талаар холбоото уласай агентствын (ФАДН-ай) эмхидхэһэн энэ хэмжээ ябуулга «Хэлэнэй бодолго: Бүхэроссиин экспертизэ» гэжэ нэрлэгдэһэн юм.

Туйлалта гэжэ ойлгуулаа

Гүрэнэй Дүүмын Болбосоролой талаар хорооной түрүүлэгшэ, түүхын эрдэмэй доктор Вячеслав Никонов хамтадхамал суглаан дээрэ түрүүлэн үгэ хэлэхэдээ, Дагестан Уласай алдарта ирагуу найрагша Расул Гамзатовай шүлэгэй мүрнүүдые уншаһаниинь ехэ удха шанартай. Тиихэдээ гүрэн түрэмнай үндэһэн арадуудайнгаа хэлэнүүдтэ аргагүй ехэ анхаралаа табижа байна гэжэ тэрэ онсолоо. Һүүлэй хоёр-гурбан жэлэй туршада абтаһан хэдэн шиидхэбэри һунгамал нэрлэһэн байха юм. Тэрэ тоодо – үндэһэн арадуудай хэлэнүүдые сахин хүгжөөхэ жаса байгуулха тухай, һургуулинуудта хэлэнүүдые һайн дураар үзүүлхэ тухай хубилалта. Илангаяа энээн тухай хэлэхэдээ, Никонов ехэ туйлалта гэжэ тэмдэглээ. Ямаршье хүн үхибүүндээ алиншье хэлэ үзүүлхэеэ һайн дураараа шэлэхэдэнь, тэрэнииень зааха арга боломжо бүхы гүрэн дотор һургуули бүхэн хангаха уялгатай гэбэ. Үнэн дээрээ ямар байхыень ухамайлан ойлгохонь удаан бэшэ ааб даа.

Расул Гамзатовай шүлэгһөө хэһэг Вячеслав Никоновэй уншахада, “үглөөдэр минии хэлэнэй үгы болохо һаа, мүнөөдэр үхэхөөр бэлэмби” гэһэн үгэнүүдыень хэлэгшэ аа гү, али алад гарагша аа гү гэжэ адаглан шагнаа һэм. Хэлээ. Тиихэдэнь арадуудай хэлэнүүдые амиды үлөөхэ гэжэ һайн мэдэжэ, ойлгожо байһанай тэмдэг гэжэ бодогдоо. Теэд һайн дураараа үзэдэг болоходонь, олон эхэ эсэгэнэр үхибүүдтээ ондоо хэлэ шэлэнэ гэжэ Вячеслав Никонов мэдэнэгүй гэхэнь хайшаа юм? Энэ суглаан дээрэ өөрынь дабтаһан шүлэгэй мүрнүүдые уряал зураг дээрэ бэшэжэ, бэеэрээ зула бариһан Альберт Разин тухай дуулагүй байгаа гэхэ аалши?

Өөһэдөөл оролдохо болонобди

«Үндэһэтэнэй болон хэлэнэй бодолгын шухала асуудалнууд» гэһэн секцидэ хабаадалсажа, элидхэл хэһэн байнаб. Тэндэ һонирхомоор, гайхамаар, баярлажа бахархамаар, хара буужа, хараамааршье юумэ дуулаабди. Манай уласай соёлой сайдаар найман жэл үлүүтэй ажаллаһан, мүнөө ФАДН-ай нэгэ хүтэлбэриие толгойлдог Тимур Цыбиков энэ секциин хүтэлэгшэ байгаа.

Элидхэл дотороо буряад хэлэнэйнгээ мүнөөдэрэй байдал, тэрэниие һургуулида үзэлгэ, засагай зургаануудай, олониитын ябуулжа байһан ажал тухай хөөрэжэ, тоо баримтануудые дурдааб. Хоёр дурадхал оруулааб. Нэгэдэхинь – үндэһэн арадуудай хэлэнүүдые һургуулинуудта заатагүй зааха болгохо тухай. Хоёрдохинь – түрэл хэлэнүүдэй багшанарые нютаг можонуудай мэдэлдэ байһан дунда мэргэжэлэй һургуулинуудта бэлдэхые зүбшөөгыт гэжэ. 2012 онһоо хойшо багшанарай колледжнай иимэ бэлэдхэл хэхэ эрхэгүй болонхой. Түрүүшын гуйлта дүүргэхэ гэжэ этигэһэнэй хэрэг үгы ха гэжэ ойлгогдоно. Хоёрдохи асуудал шиидхэхээр. ФАДН туһалхаар оролдоно гээд Тимур Цыбиков секциин зүблөөн дээрэ дуулгаа.

«Хэндэ хэрэгтэй юм хэлэнүүдтнай?»

Татарстанай түлөөлэгшэд түни түбшэн. Үлүү үгэ дуугарнашьегүй, ябуулжа байһан ехэ ажалаа хөөрэнэ. Башкир Уласта үндэһэн хэлэеэ хүгжөөхэ хэрэгтэ бүхы шэглэлээр жэлэй туршада 3 миллиард (!) түхэриг гаргашалдаг болообди гэжэ гайхуулаа. Саха (Яхаднай) хэлэнэйнгээ талаар хүндүүлхэй асуудалнуудгүй шахуу байдалтай хадаа, элидхэл хэнэшьегүй, энэ тэрые эринэ, гуйнашьегүй.

Янгинама хүйтэн түби гүүлэдэг Ямалай тойрогойхид дорюун. Һургуулиингаа үхибүүн бүхэндэ һангай мүнгөөр һайхан нетбук абажа һарбайһан тэдэнэр үсөөн тоото арадуудайнгаа хэлэнүүдэй асуудалнуудые бүримүһэн дэмжэнэбди гэхэ юм.

Хакас Уласай Болбосоролой яаманай таһагай дарга эхэнэр уйдахаар байдалтайбди гэбэшье, яагаад тэрэнээ һайжаруулхаяа лаблажа хэлэнэгүй. Мүнгэшье балай ехээр гаргашалдаггүй янзатай.

Карел Уласай Үндэһэтэнэй болон нютаг можын бодолгын сайдай орлогшо Александра Ершова тэндэхи Засагай газарай ажал тухай бага сага хөөрөө. Карел, финн, вепс хэлэнүүдые дэмжээ болодог хэбэртэй. Үндэһэн хэлэнүүдые үзэнэбди гэжэ, үхибүүд ехээр зобоно, үрдинэгүй гэбэ. Элидхэжэ дүүргэхын урда тээ, тэсэжэ ядаад юм гү, али үзэн ядахадаа юм гү, бололгүй юумэ буудаба ха юм. Уластань ажаһуудаг үсөөн тоото вепс арадай жэшээ дээрэ тогтожо: «Вепсүүд түрэл хэлэеэ үзэбэ гэлэй. Теэд саашаа юун болохоб?» - гэжэ сэхэ асууба. Эндээ гэжэ сэхыень хэлсэхэдэ, хэндэ хэрэгтэй юм тэрэнь гэжэ манда ойлгуулаа.

Үлгэн дэлхэй дээрэ үдэжэ, бодожо ябаһан үндэһэн арадуудай хэлэнүүд хэзээ нэгэтэ хэн нэгэнэй тэнэг тархида хэрэггүй гэжэ ороходо, яаха болоноб? Хүн түрэлтэнэй хэдэн зуугаад, мянгаад жэлэй туршада энэ болотор хүгжэжэ, бэе бэедээ адли бэшэ, олон ондоо байхадаа, ами амяараашье, бүгэдэ хамтаараашье сэгнэшэгүй ехэ баялиг гээшэбди гэжэ ойлгонгүй ябадаг хүнүүд засагай зургаануудта үшөө хэды гээшэб?

Елена ДАШИДОРЖИНАГАЙ гэрэл зураг