​​Соркуктай хатан – Монгол түрын шэмэг

Өөрын һаруул ухаанһаа

Үлүү нүхэр олдохогүй,

Өөрын мунхаг ухаанһаа

Үлүү дайсан байхагүй.

Чингис хаанай һургаалһаа

«Сэсэн хатан Соркуктай бэкүни: “Алтан дээд үнэний аялгуу” гэһэн толилолготой (“Байгал” сэтгүүл, №4 с.71 “Далан долоон домог” урилдаанда), “Буряад үнэн” (байгша оной сентябриин 11, 18, 25-ай дугаарнуудта) танилсаад, манай үнинэй аха нүхэр, хизаар нютагаа шэнжэлэгшэ И.А.БАТУЕВ редакцидамнай тусгаар бараалхажа ерэбэ. Энэ наһан соогоо монгол үндэһэтэ орон нютагуудаар эсэлтэгүй аяншалһан, эртынгээ түүхэ, эрьехэ нараяа, ээлжэлхэ түрэеэ бэдэржэ, нилээн түгэншэлһэн, Буряадай болон Монголой эрдэмэй түбүүдэй архивуудые, номой сангуудай нөөсэ уудалһан, Хойто Кавказ, Казахстан, Киргизи, Туркмени, Таджикистан болон бусад оронуудта хүрэжэ, түүхээр һонирхогшодтой уулзажа хөөрэлдэһэн – иимэ хүн лэ даа, Иван Арьяевич. - Зарим зон өөрынгөө, уг удамайнгаа эхиие бэдэржэ, наһаяа үнгэргэдэг. Харин та энээнһээ гадуур үндэһэтэнэйнгөө түүхээр бүхыдэнь һонирхожо, одо заяанайнь туг дээрэ үргэлсэжэ ябаат...

Харюу: Үнэндөө, эхинэйнгээ эхин – Эхэ Монголойнгоо түүхэһээ хайшаа хадуурха гээшэбибди...

Хангай губиин хоорондо

Халхын уудам нютаг -

Хара бага наһанһаа урагшаал дабхиһан газар,

Гүрөөһэ араата аблаһан ута шэлэнүүд

Хүлэг моридой урилдаһан хүнды һайхан хоолойнууд –

гээд, Монголой шэнэ үеын удха зохёолые үндэһэлэгшэ Д.Нацагдорж бэшээ һэмнай. Хубисхалша Сүхэбаатарнай иигэжэ үгүүлээ бэлэй:

“Мүнөөнэй Монгол нойрсожо байһан баатарые һануулна. Һэрихэ үедэнь хэн нэгэн гомдохообол, толгойдоо тодхор татажа, хэһэн нүгэлөө бүри мүһэн амсаха”.

- Уранаар хэлэбэл, алтан сэргын хажууда үүрһээжэ байһан хүлэг мориёо бэдэржэ, алтаар шудхагдаһан бурхадтай Эрдэни Жуудаа мүргэжэ, хилганаар долгилһон талаяа махан, хии агаарта тунашаһан үнгэрһэн сагай сууряа соносохоёо зэһэн ябадаг ёһотойт даа...

Харюу: Юрэдөө, зохёолшо бэшэ хадаа орхиё даа, уянгата үгүүлэлээ... Бодото байдалнай заримандаа ямаршье уран сэдьхэмжэ зүгнэлһөө баян байдаг лэ...

Жэгтэй иимэ ушарал Улаан-Баатарта 2005 ондо болоһон. Өөрөө тэндэ байгаагүй һаа, үнэншэхэгүй һэм. Монголой ниислэлэй түб талмай дээрэ, Их засагай байшангай хойто таладань Тамгын хүшөө бии. Юумэн бүхэнэй үнэниие тамгаар лэ баталдаг ха юм даа. Арсаланай дүрэ барюултай хүшөө дээрэ олон хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэһэн тайлбари бии. Монгол арад түмэнэй 140-өөд тамга гурбан табсан дээрэ тойруулаад һиилээтэй. Хэдыдэхеэ юм, энэ үзэмжэ хужарлажа байтарни, гэб гэнтэ эрьюулгэ саһан хаанаһаашьеб бии болоод, намайе тойроод мушхаржа эхилбэ. Тэрэ эрьюулгэ сооһоо гарахаяашье һэдэнгүй, гайхан зогсожо байтарни, Үндэһэтэнэй Их һургуулиин тээһээ нэгэ хүн наашаа гүйжэ ерэбэ. “Эндэ юун боложо байнаб?” – гэжэ эрьюулгын һүүлшын саһахануудые адаглан хэлэбэ. Танилсабабди. Түүхэшэ эрдэмтэн Банзайн Хүрэлтогоо байшоо.

- Тэнгэреэр заяагдаһан уулзалга байгаа гү?

Харюу: Хари даа, тиигэжэшье хэлэхэнь хайшаа юм. Мүнөө һанаад үзэхэдэ, үнэхөөрөөшье, тиимэ гү гээд һанамаар байна. Хүрэлтогоо намда үгэхэеэ бэлдээд ябаһан мэтэ үбэрһөө номоо гаргаад бэлэглэбэ. Эгээ дээрэ хэлсэгдээшэ Монголой Сэсэн Соркуктай хатанай айладхал үгэ тэрээн соонь толилогдоһон байгаа. Журнайн Нүрзэдэй сээжэ хадуулгаар мүнөөнэй үе хүргэһэниие Банзайн Хүрэлтогоо оршуулһан байгаа бшуу.

- ХIII зуун жэлэй хэлые мүнөөнэй монгол хэлэндэ оруулһан болоно гү?

Харюу: Тиимэ. Энэмнай угаашье орёо юумэн. Эртэ урдын үгэнүүдэй зарим тэды толи бии байбашье, олон үгэнүүдые тайлбарилхын аргагүй гэжэ мэдэрхэ болонобди. Тиимэһээл иимэ шэнжэлгэнүүд туршалгын шэнжэтэй болоно гэел даа.

- Нүрзэд хүбүүн 6 наһатайһаа маарамба зиндаатай Лэгжэн абгаһаань эртын уг залгаата үгэ сээжэлдэһэн гэжэ мэдэнэбди. Абгань, магад, зарим үгэнүүдэй тайлбари хэлэжэ үгэһэн байгаагүй юм гү?

Харюу: Үгы. Хүрэлтогоогой ном сооһоо ойлгоходо, абгань Нүрзэдтэ: “Ши энээниие ойлгохо гэжэ бү оролдо, нэгэшье үгыень ондоо болгонгүй, тэрэл янзаарнь сээжэ хадуужа аба”, – гэжэ заабаришалдаг байгаа.

- Зуун жэлнүүдэй үнгэрхэдэ, хэлэншье ондоо болонол...

Харюу: Хэлэнһээ байтагай дэлхэймнайшье, хүнүүдшье танигдашагүй болотороо хубилаа. “Гал могой газар бүһэлхэ” гэдэгтэл, Интернет сүлжээгэй ашаар дэлхэйн алишье үнсэг буланда болоһон үйлэнүүд хажуудаханамнай амилна бэшэ гү?

- Сагай хэм, юрэнь саг гээшэмнай түргэдөө гэлсэнэ.

Харюу: Үе саг, үнэхөөрөө, агшаһан мэтэ. Дэлхэймнай бүри түргэн эрьелдэһэндэл, хайшааб даа яаража байһандал... ХIII зуун жэл гэнэбди. Агууехэ Чингис хаанай үе. Теэд тэрээнэй урда хуннууд, хуннуудһаа саашанхи үе, хүн түрэлтэн байгаал ха юм.

- Эртэ урдын бэшэмэл хүшөөгэй үсөөн һэн туладань Соркуктай бэкүниин айладхалай мүнөөдэр илангаяа сэнтэйдэ тоологдодогынь гайхалгүй бэзэ...

Харюу: Минии һанахада, бэгим, биби, эбеэгшэ (монголшууд бэкүни гэнэ) гэһэн үгэ үршөөгшэ, хатан эжы гэһэн удхатай. Соркуктай, нэгэдэхеэр, Тулуй хаанай хатан, дүрбэн мэдээжэ хаан хүбүүдэй: Мүнхын, Ариг Бүхын, Хубилайн, Хулагуугай эхэнь мүн шуу. Хаан нүхэрэйнгөө дайгаар ябажа байхадань, хүбүүдээ дүрбэн тэгшээр хүмүүжүүлһэн. Олон хэлэтэй, сэсэн ухаанай дээжэ халимдаһан, дайшалхы бэлэдхэлтэй, бэрхэ шударгы хүнүүд болон тэдэнь тодороо. Хүбүүдэй гол багшые – Долоодойе (Толочуу мэргэн) түүхэшэд дурдадаг.

- Эрилтэ ехэтэ эхын үүргэһээ гадна улас түрые яажа заһан мандуулхаб гэжэ ходо оролдожо ябаһан түрүү үзэлтэй эхэнэр шуу...

Харюу: Сэсэн бэлигтэй хадаа Их Монгол Улсын Их хуралдаае гуримшуулан ударидажа байгаа ха юм. Дэлхэйн ондоо буланһаа сугларһан түүхэшэдтэй – Марко Поло, Рубрук, Рашид ад дин, Плано Карпини – эрдэмтэ эдэ зонтой харилсадаг номшо мэргэн хатан байгаа. Тэрэ үедэ сүлөө һалбаржа байһан олон шажанууд сооһоо Христосто шүтэлгын несториан шэглэлые баримталдаг бэлэй. Ямаршье илгаагүй ямаршье шажанай зондо туһалдаг, түрүү хараатай хүн һэн.

- Соркуктай хатан хэрээдэй (кереит) Ваан Тоорил хаанай дүү хүбүүн Жаханай үхин байгаа гээд бэшэгдээ һэн.

Заяасайхан Самбуугай зураг

(Үргэлжэлэлынь хожом гараха).