1904
Николай Очировай номой нара хараһан ушараар Захааминай зохёолшод сугларба
Олон жэлэй туршада хамта хөөрэлдэн ябаһан, шүлэг-дуугаа зүбшэн хэлсэһэн, суглаа-хуралнуудта, конкурснуудта, ойн баярнуудта хамта ябаһан гуурһа нэгэтэ аха нүхэрнай алтан дэлхэйһээ халин ошоһоор 6 жэл болошобо... Гэбэшье багшанарай багша, поэт, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ Николай Цыденович Очировай нэрэ хангай Захаамин нютагтаа зэдэлһээр, шүлэг дуунуудынь ханхинаһаар, хани нүхэдынь, олон тоото уншагшадынь шүлэгшэ, дууша нүхэрөө мартаагүй, уулзаха бүхэндөө нэрыень дурсан, шүлэг зохёолнуудыень уншаһаар, аялгата дуунуудыень дуулаһаар, үхи хүүгэдынь хүндэтэ эсэгынгээ нэрыень нэрлүүлэн, гал гуламтыень дэгжээн, аша гушанарыень үргэн, уг гарбалаа үргэлжэлүүлэн ябаһаар лэ...
Үгэлһэн үгэ, үйлэ хэрэгынь мүнхэ
Тиихэдээ хүн гээшэ энэ дэлхэйдэ мүнхэ гэһэн бодол үнэхөөрөө зүб гээшэ гү? Үнэхөөрөөшье, хүнэй нэрэ мүнхэ, хүнэй хэһэн хэрэг хэзээдэшье мартагдахагүй, үеһөө үедэ дамжуулагдан ябахал.
Энэшье философско бодол Николай Цыденовичэй сэдьхэлдэ түрэдэг байгаа гээд һанагдана.
Замай хүшэрые гаталхые зааһан
Задата нютагаа түүрээн дуулахаб.
Сэсэн нүхэдэйнгөө сэдьхэлдэ мүнхэржэ,
Сэсэгтэ нютагаа магтаһаар ошуужаб, -
гээд поэт дэмы бэшээгүй. Тэрэ түүхэеэ, ёһо заншалаа, элинсэг эсэгэнэрээ сэдьхэлдээ бөөмэйлэн, дурсан, дуулан ябадаг бэлэй:
Молор холын сагуудһаа
Мүшэтэ замби дорохоно
Тэрэ шэрүүн сагуудай
Тэмсэл соогуур ажамидарһан,
Олон жэлэй саанаһаа
Оложо дайдые эзэлһэн,
Огсом дорюун элинсэгээ
Ойндоо шэбшэн омогорхооб.
- Николай Цыденовичэй эжыдээ, эгэшэнэртээ зорюулжа бэшэһэн шүлэгүүдые уярангүй, нюдэнһөө нёлбоһо гаргангүй уншахаар бэшэ юм. Үнэн зүрхэнһөө, сээжын оёорһоо шахан гаргаһан дуһал-үгэнүүд болонол даа, - гээд һаяхана багшын ажалай ветеран, Николай Цыденовичые тон һайнаар мэдэхэ, олон жэлдэ хамта мүр мүрөө түшэлсэн, бэе бэедээ түшэг тулга болон ажаллаһан Римма Пагбаевна Дымбрылова тэмдэглэнэ һэн. Николай Цыденовичэй «Наһанай харгы» гэһэн хоёрдохи ном соохи «Энхэрэл, дураниинь үнэн сэхэл!» гэһэн бүлэг соо ороһон 7 шүлэгэй аляанииньшье абаад уншаа һаа, сэдьхэлэй хүбшэргэй дайран уяруулхаар мүрнүүдтэй.
Хайрата сагаан эжымни,
Ханата гэрэйм хойморто
Хүүгэн һайхан ашанартаяа
Хүхин, баясан һууха
Хубигүй юундэ байгаабши? –
гээд «Эжымни» гэһэн шүлэг соогоо бэшэһэн байна.
Харин «Эхын сэдьхэл» гэһэн шүлэг соогоо поэт үри хүүгэдые түрөөд, тэдээнһээ арсадаг эхэнэрнүүдэй ябадалые буруушааһанаа тон зүбөөр, тоб гэмээр харуулжа, философско гүн ухаанай тобшолол хэжэрхиһэн байха юм:
Эхэ оронойм эжынэрэй үринэрөө
Сэбэрхэн дулаахан альгаараа дүнгэн,
Сээжэ зүрхэндөө няажа тэбэрихэдэнь,
Эгээл һайхан үзэгдэл шэнгил.
Харин хаанашьеб нэгэ эхэнэрэй
Хайрата үриеэ голон хаяхадань,
Хүрьһэтэ эхэ дэлхэймнай ёолон,
Хүндөөр һанаа алдана ха юм.
«Эхэ хэлэеэ алдабал, Энэ дэлхэйдэ ябалтай гү?»
Бидэнэр Николай Цыденовичтэй хори гаран жэлэй туршада хамта ажаллажа ябаха үедөө тэрэнэй буряад хэлэндээ дуратай байһыень мэдэнэбди. Түрэл хэлэнэйнгээ хүндэеэ бууража байһандань гомдон голхордог, һанаа сэдьхэлээ зободог һэн.
«Дэлхэйн олон хэлэнүүд соо
Дүрөө дээрээ дабшаһан
Ялалзаа олон үнгэтэй
Яһалашье гоё хэлэтэйт», - гээд,
Япон профессор Танака
Ямбалан үргэн хэлээ һэн.
Одоо сэсэн профессор
Ойлгохо, һэрихыемнай бодоо һэн.
«Бүхы дэлхэйн буланда
Буряад хэлэнэй аялга
Хүгжэн зэдэлэг мүнхэдөө», -
гээд, Хамба лама Цыбиков
Хоолойн даруугаар уряалаа һэн, - гэжэ Николай Очиров «Буряад хэлэмни» гэжэ шүлэгөө эхилнэ. Үнэхөөрөөшье, буряад хэлэндээ үнэн сэхэ, түрэл хэлэндээ урбажа, тэнэжэ, ондоо бодолдо абтаагүй, ёһотойл буряад сэдьхэлтэй хонгоодор хүбүүнэй хэлэһэн зүрхэнэй үгэнүүд бата бэхеэр саашаа зэдэлнэ:
Буряад хүбүүд, басагаднай
Ондоо хэлэндэ абташоод,
Одоо ульгамаар ярилдана –
Буруушаан доройтолго дүтэлөө гү?
Эхэ хэлэеэ алдабал,
Энэ дэлхэйдэ ябалтай гү?
Этигэн, найдан мордоһон
Элинсэг хулинсагаа марталтай гү?
Минии этигэл хүсэтэй юм,
Минии хүсэл һайхан юм:
Бүһэлэн эзэлээд дэлхэйе,
Буряад хэлэмни, ханхиныш!
«Буряад хэлэмни, ханхиныш!» -
гэһэн бүлэг соо ороһон шүлэгүүдые уншахада, бултал айхабтар гүнзэгы удхатай, баян хэлээр бэшэгдэһэн зохёолнууд болоно. Поэт эдэ шүлэгүүдые бэшэхэдээ, гүн сээжынгээ оёорһоо бурьялан байһан голхорол, гомдолоо гарган, түрэл хэлэнэйнгээ саашанхи хуби заяанда хододоо һанаагаа зобон байһанаа мэдүүлнэ:
Бидэ, буряадууд, хэдбибди
Бүмбэрсэг энэ дэлхэй дээрэ?
Байгаалиин хубита хүүгэд –
Бурханай заяаһан үринэр.
Элинсэгэй мүнхэ захиһан
Эрдэни һайхан хэлэтэй.
Амидаралай утаһа залгадаг
Арюун нангин заншалтай.
Теэд сэдьхэлни юундэ
Сээжэдээ гомдон уйланаб?
Тэсэжэ ядан тэршэлнэб
Сагай түргэн гүйдэл соо?
Хаягдажа байһан хэлэн гү?
Орхигдожо мүхэхэ заншал гү?
Хабсагайһаа халиһандал зүрхэмни
Орилон досоом дэбхэрнэ.
Ямаршье поэдые абаад харахада, заатагүй инаг дуран тухай шүлэгүүдые бэшэдэг ха юм даа. Энэшье уран шүлэгшын гуурһан дороһоо инаг дуранай дулаахан үгэнүүд мүндэлжэ, сэдьхэлһээнь дуранай арюухан мэдэрэл бурьялан гараһан лэ байна:
Сэдьхэлэйм арюухан зүүдэн соо
Сарюухан дурамни харагдаа.
Ангир шубуудай абяан соо
Абамни, эжым һанагдаа.
Алтанхан дэлхэйн альган дээр
Ашата буусам һанагдаа...
Бидэнэр хүрьһэтэ дэлхэйн хүүгэд, алтан дэлхэйн айлшад гээшэбди гээд, хэн нэгэн хэлэһэн байдаг. Үнэхөөрөөшье, бидэнэр газар дэлхэйдээ айлшад болон ажаһуугаад лэ бусадаг хаяабди. Гэбэшье хүнэй нэрэ мүнхэ, хүнэй хэһэн хэрэг хэзээдэшье мартагдахагүй, хэтэдээ үлэхэ гээд, үшөө дахин дабтаха дуран хүрэнэ. Түрэл буряад хэлэнэймнай түби дээрэ байгаа сагта уран зохёолшодоймнай бэшэһэн хүдэлмэринүүд уншагдажал, шэнжэлэгдэжэл, уран шүлэгүүдынь зэдэлжэл байха зэргэтэй. Тиихэдээ Николай Цыденовичэй бэшэһэн шүлэгүүдые нютаг зониинь, үри хүүгэдынь, аша зээнэрынь, олон тоото һурагшадынь уншажа, нэрэ солыень дурсан, дээрэ үргэн ябахал даа.
Хандажаб Дампиловагай гэрэл зураг
Хандажап ДАМПИЛОВА, Захаамин аймагай уран зохёолой «Уран Дүшэ» нэгэдэлые 1993-2005 онуудта хүтэлбэрилэгшэ
