​Үндэһэн малаа үзүүлбэ

Тээмэндэ Москва хотын ВДНХ-да үнгэрһэн Хүдөө ажахын хуралдаанай үедэ үүлтэрэй ажалай эгээл эрхим жэшээнүүдэй үзэсхэлэн дэлгэгдээ. Эндэ Саха Уласай булан олоной анхарал татаа.

Саһата Сахада адуун олон

Ородой Холбоото Улас дотор Яхад Улас эгээл олон адуутай гэжэ суурхадаг. Тэндэ 178 мянган морид үсхэбэрилэгдэнэ. Харахада, манай Буряад монгол үүлтэрэй моридто адлишуу: набтар, бэеэр багаханууд. 50- 60 градус хүйтэндэ ядамаггүй үбэлжэдэг юм. Түхэреэн жэлдэ хорёо, хашаа гэжэ мэдэхэгүй, хүнгэрэг саһатай тала дайдаараа бэлшэжэл ябадаг амитад гээшэ.

- Нэгэ азаргые 10-12 гүүн дахаад ябадаг. Хүнгэрэг саһан дороһоо ногоо шэмхэлэн эдижэ, тэжээлэй 90-95 хубииень өөһэдөө олодог амитад гээшэ. Үбэлдөө үбһэ үгэдэгбди. Мяхыень эдихэ, һүөөрнь сэгээ буйлуулжа уухын хажуугаар, унаа болгон хэрэглэһээрбди. Тэргэдэ, шаргада оруулхаһаа гадна, мордоодшье гүйлгэнэлди даа. Алас Дурна, Сибириин шэнжэлэгдэхэ сагта имагтал манай морид экспедицидэ хэрэглэгдэдэг байгаа. Дайнай үедэ жэл бүри манай яһатан һүрэг һүрэгөөр моридоо эльгээжэл байгаа, - гэжэ «Сахаагроплем» гэһэн ажахын хүтэлбэрилэгшын орлогшо Николай Степанов хөөрэбэ.

Адуунай мяхан хүйтэндэ эдихэдэ һайн, халуун шанартай гэдэг. Бэе дулаасуулдаг юм. Гадна унаганай мяхан эгээл сэнтэй гэжэ тоологдоно.

Үндэһэн үүлтэрэй үхэр олошоруулагдана

Зоотехник-селекционер мэргэжэлтэй Степан Заровняев хэдэн жэлэй туршада саха үхэр үсхэбэрилхэ талаар шэнжэлгын ажал ябуулдаг.

- Буряадай эрдэмтэн Булат Лхасаранов манда ерэжэ, үхэрэймнай шуһа шэнжэлһэн юм. Тиигэжэ буряад, монгол малда адли гэжэ элирүүлээ һэн. Бүхы Азиин мал бултал нэгэ үндэһэтэй, - гэжэ Степан хөөрэнэ.

Холын хойто зүгтэ амидардаг ондоо арадууд өөрын үхэргүй. Гансал саха угсаатан өөһэдын үүлтэрэй үхэр бии болгоо. Тэрэнь манай буряад малһаа юугээрээ ондооб гэхэдэ, шэрхи, 40-50 градус хүйтэндэ ядадаггүй. Дулаан дал соо хаагдахагүй, юрэл хашаа соо байдаг. Мүн бэлшэжэ, туруугаараа саһа сабшажа, хоолоо өөһэдөөл оложо эдидэг. Гансал түл үгэхэ үнеэдээ дулаалжа, тугалыень тэнжээдэг. Саха малшад үбһэ сабшахын хажуугаар, хуһан модоной мүшэр бэлдэжэ нөөсэлдэг.

Малайнь хэмжүүр тухай хэлэхэ болоо һаа, бухануудынь амидыгаар 650-700 кг татадаг, үнеэдынь 300-450 кг хүрэдэг. Нарай тугалнуудынь 15-16 кг байха. Эдэ үнеэд гол түлэб 16-17 дахин түл үгэдэг. Харин һайнаар ажаллаа һаа, бүри 25 жэл соо тугаллаха аргатай ха.

- Манай үхэрэй арһаниинь зузаан. Боргооһо, батаганаан болон хорото шара, һононуудта диилдэдэггүй, тиимэһээ элдэб үбшэндэ дарагдадаггүй. Үдэрэй 6-7 литр үдхэн гэгшын һү үгэдэг. Мяханиинь угаа амтатай, мраморна гэлсэдэг. Гэдэһэ доторынь бусад үүлтэрэй үхэрэйхидэ орходоо, 1,5-аар ута юм ха. Тиимэһээ эдиһэн эдеэниинь удаан шэнгэжэ, мяханиинь һайн шанартай болоно. Экологиин талаар бэедэ хорогүй, аргами мяхатай мал гээшэ, - гэжэ Степан Заровняев малаа магтана.

Чернобылиин аюул усадхалгада хабаадаһан Анатолий Чомчоев Вилюй аймагта бууса түхеэрэнхэй. Залуухан лейтенант ябахадаа, Леонид Брежневэй харуулда алба хааһан Чомчоев мүнөө малшан болонхой. 300 толгой үхэр баридаг. Чернобыльдо хорлоһон бэеэ аргалха хэрэгтэнь тон һайнаар саха үнеэнэй һүн, мяхан туһалаа ха.

1917 ондо үнгэргэгдэһэн тоо бүридхэлэй ёһоор, Саха Уласта хахад сая шахуу, тодорхойлбол, 450 мянган үндэһэн үүлтэрэй бодо мал байгаа.

Зүблэлтэ засагай үедэ энэ мал һү, мяха багаар үгэнэ, үдхэхэдэ ашаггүй гэжэ тоологдоод, хюдагдажа эхилээ һэн. Тиигэжэ Эвен-Бытантайн аймагтал 900 толгой саха үхэр, тэдэнэй 300- иинь үнеэд хамгаалагдажа үлэһэн байгаа. Эндэһээл эхилжэ, Саха Уласта үндэһэн мал дахин үдхэгдэжэ эхилээ. Мүнөө сагта бүхы улас дотор 1700 толгой саха мал тоологдоно, тэдэнэй 800-иинь үнеэд.

Саха Уласһаа Москва хүрэтэр адуу мал асархадаа, аяар 12 үдэрэй туршада харгыда ябаа. Шэрхи мал хэдэн хоног ашаанай унаагаар ерэбэшье, балайшье ядаа туляагүй, шэгнүүрээ хаяагүй гэжэ эзэдынь хэлэнэ. Теэд үзэсхэлэндэ хабаадахада, гаргаша ехэ. Ганса ВДНХ-гай талмай хүлһэлхэдөө, 5 сая түхэриг түлэнэ. Асарһан малаа һөөргэнь абаашахада, баһа мүнгэнэй хэрэг гараха, тиимэһээ малаа худалдана. Жэшээлхэдэ, нэгэ адууниинь 120 мянган түхэригөөр наймаалагдаа.

- Иигэжэ бүхы Ородой Холбоото Улас дотор Яхад орондо иимэ һайн үүлтэр бии гэжэ мэдүүлнэбди. Манай мал худалдажа абаха дуратайшуул бии болоно, - гэжэ Степан Заровняев тэмдэглээ.

Хүршэнэрэйнгөө дүршэл хэрэглэхэ гүбди?

«Алтан намар» гэжэ жэл бүри Москва хотодо үнгэрдэг хуралдаанда манай Буряад Уласһаа 30 хүн ерэһэн байна. Тэдэнэй тоодо Хүдөө ажахын болон эдеэ хоолой яаманай Хүдөө дэбисхэр хүгжөөлгын хорооной дарга Далай Галсанов ябалсаа. Хуралдаанай хоёрдохи үдэр тэрээнтэй уулзажа хөөрэлдэбэбди.

- Ехэ удха түгэлдэр хэмжээ ябуулга болоно. Хайшан гэжэ инвестици оруулаа һаа дээрэб, хүдөөгэй зон ямар юумэ хээ һаань, үлүү үрэ дүнтэйб гэхэ мэтын олон мэдээсэл абаабди, хэрэгтэй зонтой танилсаабди. Мяхаяа хаана худалдахаар бэ, хайшан гэжэ үйлэдбэрилжэ, һайнаар наймаалха гээшэб гэхэ мэтэ олон жэшээ үзэбэбди. Алас Дурнын хизаар руу хони, үхэр малай наймаа ябуулхаар гэжэ бодомжолхоор. «Мираторг» гэһэн ажахы 600 грамм стейк гэжэ мяханай хэршэмэг аяар 3-4 мянгаар наймаална. Тиигэхын тула гоёор амһарталаад, һайн түхэлтэй болгоно ха юм. Манай мяханай комбинат үйлэдбэрилһэн зүйлнүүдээ иигэжэ хаа-хаанагүй наймаалхаар бшуу. Хайшан гэжэ малайнгаа үүлтэр һайн шанартай болгохоб гэхэ мэтын олон хэрэгтэй, туһатай мэдээсэлнүүдые абаабди, эдэ бүгэдые бодомжолон, улас дотороо хэрэглэхэбди, - гэжэ Далай Цыдыпович тэмдэглэбэ.

archive.ysia.ru сайтһаа гэрэл зураг абтаба