​Эсэгын энэрхы дулаан сэдьхэлэй дурасхаалда

Хүн алтан дэлхэй дээрэ мүндэлхэдөө, эхэ эсэ­гэдээ, түрэлхидтөө, тоонто нютагтаа наһаараа дурлан, үнэн сэхэ ябадаг гээшэ. Нютаг бүхэндэ уран бэлигтэй, эрдэм номдо абьяастай, алишье талаараа бэрхэ хүбүүд байдаг. Шэбэр­тэ нютагаа суурхуулжа ябаһан түрүү хүбүүдэй нэ­гэн Бата Улзытуев тухай мүнөөдэрэймнай айлшан, багшын ажалай ветеран, Буряад Уласай габьяата багша, эдэбхитэй хүдөө бэшэгшэ Цырендондок Шоболоевич Зандраевтай хөөрэлдэбэбди.

- Хүндэтэ Цырендондок Шоболоевич, бэрхэ баг­ша, һоригшо, олониитын ажалда эдэбхитэй байһан Бата Улзытуевай 70 жэ­лэйнь ойдо, тэрэнэй ду­расхаалда зорюулагдажа, мартын 25-да Шэбэртэдэ волейболоор мүрысөөн үнгэрөө. Бата Улзытуев ту­хай хөөрэжэ үгыт даа...

- Хори буряадай хуасай угай Үлзытын Онхойто­ной Бата Булатович Улзы­туев 1947 оной мартын 21-дэ Шагдар Гармаевич, Рыгзедма Гундуевна гэг­шэдэй эбтэй эетэй, ажалша бүлэдэ түрэһэн. Бэрхэ айл 5 үхибүүдтээ һургуули олго­жо, бултыень айл болгоһон. Бата хүбүүниинь Тамара эгэшэеэ дахажа, Москва һурахаяа ошоо.

Эгэшэнь багшанарай дэ­эдэ һургуулиин географиин факультет дүүргэжэ, бүхы наһаараа багшаар хүдэлөө. Гурбан дүүнэрынь: Бато-Да­лай, Балдан гэгшэд бэе тами­рай соёлой талаар багшанар, һоригшодоор ажалладаг, Светлана тоо бодолгын баг­шаар хүдэлөө, мүнөө амарал­тада гаранхай.

Бата ахатан Шэбэртын­гээ һургуули 1965 ондо дүүргээд, Москвагай Тими­рязевай нэрэмжэтэ хүдөө ажахын академидэ Һуража байхадаа, волейболоор һур- гуулиингаа суглуулагдамал командада ородог байгаа.

Энэ академиин профес­сор, сугтаа һураһан Алек­сандр Шибалкин хөөрэнэ: “Бата курсдаа эгээл һайн хани нүхэр, һуралсалай, бэе тамирай талаар онсо илгаатай һэн. Бэшэһэн шүлэгүүдынь Москвагай со­нинуудта хэблэгдэһэн юм. Бэеэр үндэр бэшэшье һаа, командынгаа капитан яба­ха. Батаараа бидэ, нүхэдынь, омогорходог һэмди”.

- Тиихэдээ Бата залууһаа бэе тамирай соёлой талаар мээхэй, бэрхэ байгаа ха юм даа. Ехэ һургуулиин коман­дын капитан ябаха гээшэм­най юрын хэрэг бэшэл даа. Дээдэ һургуулияа дүүргээд, ямар ажал хээб?

- Москвагай можын Лото­шино хотодо өөрынгөө мэр­гэжэлээр хүдэлжэ, олондо магтаалтай ябаһан юм. Хаа­нашье хүдэлхэдөө, хүндэтэй, олон нүхэдтэй байһан. Мо­сква шадар хамта хүдэлһэн нүхэдынь харюусалгата ту­шаалнуудта мэдээжэ ябаһан даа гэжэ һайханаар дурсана.

Хүн бүхэндэ “нютагай татаса” гэжэ байдаг. Тоонто­доо ерэжэ, олон харюусал­гата ажалнуудта хүдэлһэн. Нютагайнгаа сомоной дар­гаар һунгагдахадаа, зоноо харалсажа, хүн бүхэнэй түлөө һанаагаа зобожо, хүн шанарайнгаа бүхы һайн та­лые харуулһан. Олониитын ажалда шударгыгаар хабаа­дажа, жэшээ харуулдаг һэн.

Шэбэртын һургуулида дэлхэйн уран һайханай соёл заадаг байхадань, үхибүүд ехэтэ һонирходог һэн.

- Волейболоор һорилго хэжэ, эдиршүүлые олоор хабаадуулжа, нютагайнгаа үхибүүдэй элүүр энхэ, сол­бон ябахын тула оролдоо...

- Энэ ажалда бүхы хаба шадалаа, зүрхэ сэдьхэлээ үгөө. Богонихон хугасаада үхибүүд спортын энэ янзада дуратай болоо.

Хахад жэлэй туршада хүбүүд аймагайнгаа мүрысөөндэ иладаг боложо, Улаан-Үдэдэ бүхы аймагуу­дай дунда хоёрдохи һуури эзэлээ. Басагадшье шангай һууринуудые эзэлдэг болоо.

- Иимэ ехэ амжалтанууд миин ерэдэггүй гэжэ мэдээжэ, бүхэли үдэртөө хүдэлжэ, сүлөө сагтаа ажа­лаа ходо шүүмжэлжэ, шэн­жэлжэ, заһажа ябаха шу­хала...

- Тиимэ даа. Гэртээшье байхадаа нүхэдөөрөө волей­болой арга дүрэнүүд тухай хөөрэхэ, арсалдаха даа.

Үхибүүдые һорихоһоо гадна, нютагайнгаа ехэшүүлые һорижо, бүхы мүрысөөнүүдтэ Бэшүүр, Мухар-Шэбэр, Сагаан-Ну­ур, Улаан-Үдэ хүрэтэр хэдэн дахин абаашажа, шангай һууринуудые эзэлээд лэ ерэгшэ бэлэй.

Бэрхэ тамиршанай нан­гин арюун дурасхаалда зорюулагдаһан мүрысөө үхибүүдынь, Светлана Лео­нидовна нүхэрынь, “Диамед” гэһэн эмнэлгын түбэй за­хирал, нүхэр Солбон Самбуе­вич Цыденжапов, дүүнэрынь Марина, Жанна Евгений Конечных ба Александр Цы­ренжапов нүхэдтэеэ, Балдан Булатович Улзытуев, Баир Цыренович Цыдыпов, аха дүүнэрэйнь үхибүүд, айл аймагынь эмхидхээ.

- Мүрысөөндэ хаанаһаа, хэд хабаадааб?

- Һайн үүсхэлыень дэмжэһэн Улаан-Үдын “Диа­мед”, Бэшүүрэй, Хяагтын “ИП Будаев” эмхинүүдэй, талмайн эзэд – шэбэртын­хид, бүхыдөө эрэшүүлэй 7, эхэнэрнүүдэй 6 команданууд суглараа.

Баяр ёһололые Шэбэртын Соёлой байшаниие даагша Т.Б. Эрдынеева хүтэлөө.

- Энэ ехэ найрта хаба­адагшад болон айлшад һайн үгэнүүдые хэлээ ааб даа...

- Шэбэртын сомоной дар­га Ц-Д.Ц. Шоймполов – эмхид­хэлэй хорооной түрүүлэгшэ, баярай үгэнүүдые хэлээ. Шэ­бэртын һургуули дүүргэһэн, Буряад Уласай Арадай Ху­ралай Түрүүлэгшын орлог­шо, “Ниитэ нэгэн Росси” намай түрүүлэгшэ В.А. Пав­лов үгэ хэлэхэдээ, энэ һайн үүсхэлые дэмжэжэ, саашадаа заншалта болгохо, шадал зэргээрээ Соёлой байшанда туһалхабди гэжэ найдуулаа.

Бэшүүрэй тоһоной заводой захирал А.И. Савельев, “Диа­мед” эмнэлгын түбэй юрэнхы захирал В.Б-Ц. Дориева гэгшэд: «Иимэ бэрхэ һоригшо байһан Бата Улзытуевай дурасхаалда зорюулагдаһан мүрысөөниие заншалта болгожо, дэмжэ­жэ, туһалжа байхабди”, - гэжэ мэдүүлээ.

Бата Булатовичай ехэ хүрьгэн С.С. Цыденжапов, хотоһоо ерэһэн Баатар амбай, хамта хүдэлһэн А.Г. Притчин гэгшэд мүн лэ дурасхаалай үгэнүүдые хэлээ. Бата Бу­латовичай наһанай нүхэр Светлана Леонидовна зүрхөө хүдэлгэн, уяржа һуугаа.

Туһалалсаһан, дэмжэһэн зондоо Т.Б. Цыденжапова баярай тэмдэгүүдые, бэлэгүүдые хадагтайгаар ба­рюулаа. Нютагай сомоной дарга Цырен-Дондок Цыды­пович, аха захатанай нэгэн А.А.Цыбенов хоёр ерэһэн айлшадта, наһатай зондоо баһал хадагуудые барюулаа.

Т.Б. Цыденжапова түрэл һургуулидаа гар бүмбэгэнүүдые, шатарнуудые бэлэг дамжуулаа. Буряад Уласай габьяата артист Намхайн Мүнхзул ирагуу һайхан дуу­нуудые гүйсэдхэбэ.

Һургуулиимнай шаби, волейболист, эмшэн Ал­дар Эрдынеев эсэгынгээ “Шэбэртэ” гэжэ шүлэгэй үгэнүүдтэ хүгжэм өөрөө найруулжа, гоёор гүйсэдхөө. Ахалагша шүүгшэ, “Буряад Уласай габьяата һоригшо” Балдан Булатович Улзытуев мүрысөөнүүд эхилбэ гэжэ соносхожо, бэе тамирай со­ёлой талаар инструктор Е.В. Дагбаев хабаадагшадые эм­хидхээ. Мүрысөөнэй боложо байхада, сүлөөтэй хүнүүд шатар наадаа.

- Цырендондок Шобо­лоевич, Бата Булатовичай гэр бүлэ тухай хөөрэжэ үгыт даа.

- Бата Булатович Светла­на Леонидовна хоёрой түрэ найрынь 1970 оной январи­ин 1-дэ болоо һэн. Светлана Леонидовнагай уг гарба­лынь Дабаатын Үртөөгэй зон. Эсэгэнь, Леонид Нико­лаевич Степанов, Шагдар Гармаевич худадаал адли Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай Илалтада зорюулһан урилдаанда Бер­лин хотодо утын зайда түрүү һуури эзэлһэн түүхэтэй. Ню­таг голдоо түрүүшүүлэй тоо- до Буряадай багшанарай дэ­эдэ һургуулида һуража, ород хэлэ, литературын багша болоо. Александра Романов­на эхэнь химиин багшаар олон жэлдэ хүдэлөө. Хүгшэн эжынь, Рыгзедма Гундуевна, 95 наһатай, Светлана Була­товна басагантаяа Улаан- Үдэдэ ажаһууна. Һайнаар хүмүүжүүлһэн үри бэенэ­рынь эхэ эсэгын буянгаар аза жаргалтай даа. 3 басага­дынь 7 хөөрхэн, бэрхэ зээнэ­рые бэлэглээ, эдэнэй тоодо 3 хүбүүд, 4 басагад.

С.Л. Улзытуева эхэ эсэ­гынгээ замаар тоо бодолгын багшаар, олон жэлдэ түрэл һургуулидаа захиралай ту­шаалда хүдэлөө.

Мүнөөшье Светлана Леонидовна наһанайнгаа амаралтада гарааб гэнгүй, үмсынгөө мал харууһалһаар. Ороходош, ходо халуун сайтай, элбэг эдеэ­тэй байдаг, сай уулгангүй табихагүй.

- Мүрысөөн тухай тоб­шохоноор...

- Эрхимээр мүрысөө үнгэргөө. Түрүүшын уул­залгада талмайн эзэд дүй дүршэлтэй 2-дохи коман­датай, залуушуулай 1-дэхи командатай ана-мана тулал­дажа буляа. Саашадаа уул­залга бүхэндэ шанга тулал­даанууд болоо. Мүрысөөнэй дүнгүүдээр эхэнэрнүүдэй дунда 1-дэхи һуури Шэбэр­тын “ИП Будаев”, 2-дохи һуури Шэбэртын 1-дэхи команда абаа. 3-дахи һуурида “Диаме­дэй” бэрхэ басагад гараа.

Эрэшүүлэй дунда баһал “ИП Будаев” эрхимлээ. 2-дохи һуури Шэбэртын 2-дохи ко­манда абажа, 3-дахи һуурида Хяагтын команда гараа.

Эрхимлэһэн командада 15 мянган түхэриг, 2-дохи һуури эзэлэгшэдтэ 12 мян­ган түхэриг, 3-дахи һуурида гарагшадта 9 мянган түхэриг шангууд барюулагдаа.

Энээнһээ гадна тусхайта шангууд байгаа. Бата Булато­вичай тусхай шан Шэбэртын 3-дахи командада – шабинар­тань барюулагдаа. Энээнһээ гадна Ц-Д.Ц. Шоймполов туһалһан зондо баһа мүнгэн шангуудые барюулаа.

- Иимэ һайн шангуудай жаса яагаад байгуулагдааб?

- Ерэһэн айлшад өөрынгөө хубита мүнгэеэ оруулаа. “Диамед” энэ мүрысөө дэм­жэжэ, 100 мянган түхэриг хандиблаа. Аха дүүнэрынь, үхибүүдынь, шабинарынь, тэдэнэй тоодо Антон Дайн­доров мүнгэ мүрысөөнэй жа­сада дамжуулаа.

- Тус мүрысөө үндэр хэмжээндэ үнгэргэһэн хү- нүүдые тэмдэглэе...

- Мүрысөөнүүдэй түгэсхэлдэ В.Б-Ц. Дориева, Ц-Д. Цыдыпов, С.С. Цыденжа­пов, Т.Б. Цыденжапова, Б-Н. Цыдыпов гэгшэд һайхан үгэнүүдые хэлэжэ, эмхид­хэгшэдтэ, үнгэргэгшэдтэ баяр баясхалангаа мэдүүлээ. Мүрысөөнэй боложо бай­хада, тамирай танхим соо И.М.Беляева ариг сэбэрые сахижа байгаа. Үглөөнһөө үдэшэ болотор һургуулиин хоол баридаг газарта халуун эдеэгээр С.Ц. Доржиева, И.Е. Кандабаева, И.О. Кириллова гэгшэд таһалгаряагүй ханга­жа байгаа.

Ц-Д.Ц. Шоймполов “Диа­мед” гэһэн эмнэлгын түбэй Солбон Самбуевич Цы­денжаповта, Татьяна Ба­туевна нүхэртэнь нютаг­таа үнэн сэхэ байһанайнь түлөө Бэшүүрэй айма­гай захиргаанай зүгһөө “Хүндэлэлэй тэмдэгүүдые” барюулаа. Бато Булатовичай наһанайнь нүхэр Светлана Леонидовнада Буряад Ула­сай Арадай Хуралһаа Баярай бэшэг барюулагдаа.

- Олоной оролдолгоор энэ мүрысөөн һайнаар үнгэрөө ха юм даа...

- Бата Булатовичай 70 жэ­лэй ойдо, тэрэнэй дурасхаал­да зорюулагдаһан мүрысөөн үндэр хэмжээндэ үнгэрөө.

Бурханай оронһоо Бата Булатович ехэ баяртайгаар адаглажа, сэдьхэл дүүрэн байна ёһотой.

Светлана Леонидовнада, үри хүүгэдтэнь нүхэрэйнгөө, эсэгынгээ, үбгэн абын­гаа буянда хүртэжэ, үбшэ зоболонгүй, элүүр энхэ, сага­ан һанаатай, сэдьхэл сэбэр, арюун зандаа, тоонтодоо нангин сэхэ, эбтэй эетэй, буянтай бурхантай һуугыт гэжэ шэбэртынхид үреэнэ.

Волейболой тэмсээнэй хүндэтэй айлшад

Нээлгын ёһололой үедэ

Мүрысөөнэй үедэ

Тамиршад

"Диамед" эмнэлгын түбэй команда

Шагналгын үедэ