​Бүхэшүүлэй соло дуудаһан Буряадай Толгойлогшын шан

Буряад Уласай Толгойлогшын шангуудта хүртэхын түлөө барилдаагаар уласхоорондын тэмсээн Улаан-Үдэ хотодо мартын 10-11-эй үдэрнүүдтэ үнгэргэгдэбэ. Хибэсэй эзэд шанга тулалдаануудай удаа табан алтан медальда хүртэбэ. Эдэ хэд бэ гэбэл, Александр Богомоев, Баяр Цыренов, Евгений Жербаев, Арсалан Будажапов болон Цыбик Максаров гэгшэд болоно. Монгол ороной, Красноярска хизаарай, Дагестан, Ка­бардино-Балкари болон Хойто Осети-Алани Уласуудай түлөөлэгшэд нэгэ-нэгэ чемпионтой боложо, Буряадай ниислэлһээ гэртээ бусаа.

Харагшадай һанамжаар, тус мүрысөөн хэзээ хэзээнэйхиһээ үндэр хэмжэ­эндэ үнгэргэгдөө. Юуб гэхэдэ, һүүлэй үедэ энэ хэмжээ ябуулгада үсөөн та­миршад суглардаг болошоод байгаа. Хэдэн жэлэй саана 101 хабаадагша сооһоо 50 гараниинь Монгол ороной түлөөлэгшэд байһан гэжэ спортдо дуратайшуул мүнөөшье болотор элеэр һанаад байдаг. Тиихэ зуураа, оройдо­ол 5-6 гүрэнэй барилдаашад Буряадай хибэс дээрэ гаража, шадалаа харуулаг­ша бэлэй.

2012 ондо олимпиин чемпион болоһон Джамал Отарсултанов, 2016 оной Олимпиин наадануудай мүнгэн медальда хүртэгшэ Аниуар Гедуев, Олимпиин наадануудта хабаадагша Анзор Уришев, Ганзориг Мандахнаран, 2015 оной дэлхэйн чемпион Магоме­драсул Газимагомедов, дүрбэ дахин Европын чемпион Чингиз Эрдоган бо­лон бусад мэдээжэ тамиршадые мүнөө жэлэй мүрысөөнэй 180 хабаадагшадай дунда онсолон нэрлэмээр байна. Бүхы дээрээ 15 гүрэнэй, Ородой 14 можо, хизаарай түлөөлэгшэд мүрысөөндэ хабаадаба. Тэдэнэй харуулһан һайхан барилдаа хоёр үдэрэй туршада ФСК-гаар багтахыса олоор сугларһан хүн зон һонирхожо хараба.

- Буряад орондо барилдаанда ехэ дуратай гэжэ булта ойлгонобди. Заалаар дүүрэн суглараад байһан зон энээ­ниие гэршэлнэ. Тиимэһээ барилдаагаа бүри хүгжөөхэ түсэбтэйбди, - гэжэ нээлгын баяр ёһололой үедэ Буряад Уласай Толгойлогшо Алексей Цыденов хэлэбэ. – Бидэ 2019 ондо эхэнэрнүүдэй дун­да Ородой чемпионат болон 2020 ондо эрэшүүлэй дунда Ородой чемпионат Улаан-Үдэдөө эмхидхэхэ һанаатай байнабди. Эдэ бүгэдэ мүрысөөнүүдые үндэр хэмжээндэ үнгэргэхэбди. Эгээл эндэһээ манай барилдааша хүбүүд, ба­сагад олимпиин орьёл өөдэ гарахал.

Буряадай Толгойлогшо хоёр үдэрэй туршада барилдаа анхаралтайгаар хаража, тамиршадайнгаа амжалтын баярые хубаалдаһан байна. Тиихэ зуу­раа, Алексей Цыденовэй Интернет соо сүлжээ холбооной өөрынгөө хуудаһан дээрэ арад зоноо һайхан үгэнүүдээр барилдаанда урижа байһыень 10 га­ран мянган хүн хараһан байна.

Арадай Хуралай Түрүүлэгшэ Цырен-Даша Доржиев тус мүрысөөниие ара­дай һайндэртэй зэргэсүүлээд, ямаршье сагта барилдаа харахаа олоор зон ябана гэжэ тэмдэглээ.

- Аяар холын 1981 ондо манай Улаан-Үдэдэ СССР-эй чемпионат бо­лоо бэлэй. Тиихэдэ стадионоор дүүрэн хүнэй суглархада, айлшад болон барилдаашад ехээр гайхагша һэн. Тэрэл мүрысөөндэ аха дүү Сергей болон Ана­толий Белоглазовууд шанга барил­даа харуулжа, Буряадай харагшадта һайшаагдаа. Харин мүнөөдэр тэдэ айл­шаар буужа, энэ мүрысөөемнай дэмжэжэ байһандань баяр хүргэе, - гэжэ Цырен-Даша Доржиев хэлээ.

Нээлгын баяр ёһололой үедэ тай­зан дээрэ 2008 оной Олимпиин наадануудай хүрэл медальда һая хүртэһэн Базар Базаргуруев гараа. Буряадай Толгойлогшо суута барилдаашан­да “Буряад ороной үмэнэ габьяатай байһанай түлөө” гэһэн үндэр нэрэ зэр­гын үнэмшэлгэтэй тэмдэг зүүлгэбэ. Базарые үндэр Олимп дээрэ гарга­жа шадаһан һоригшод Бато Бадмае­вич Базаров, Жамсо Лхамажапов бо­лон Анарбек Усенканов гэгшэд баһа хүндэтэ нэрэ зэргэнүүдтэ хүртөө.

Мүн өөрөө нээлгын баяр ёһолол гоё һайханаар үнгэрөө. Эндэ Буряадаймнай түрүү дуушад, хатаршад ха­баадажа, олон тоото айлшадые гайху­улаа. “Байгал” театрайхид 2017 ондо “Танцуют все!” гэһэн түсэлэй финалда гүйсэдхэһэн хатараа сугларагшадта бэлэглээ.

Барилдаан хоёр үдэрэй турша­да хоёр хибэс дээрэ үнгэргэгдөө. Түрүүшын үдэр 77 хүн барилдаһан байна. Мүн хоёрдохи үдэр 103 тамир­шан чемпион болохын түлөө мүрысөө.

Баяр Цыренов - эрхим барилдааша

65 килограмм хүрэтэр шэгнүүртэ Буряадай түлөөлэгшэд хоёр медаль абажа шадаа. Чемпионой нэрэ зэргэ­дэ хүртэһэн Баяр Цыренов бүхы табан уулзалгануудтаа һайн добтолготой барилдаа харуулжа, сугларагшадай һайшаалда хүртөө. Кыргызстанай Ти­лек Шаршеев, Монголой Батчулуун Батмагнай, Буряадай Очир Доржиев болон Саха-Яхадай Дьулустан Була­тов гэгшэдые шадамар бэрхээр ила­жа гараа. Харин финальна уулзалгын сагай үнгэрөөгүй байхада, 11 балл абажа, Саха-Яхадай Эдуард Григорье­вые шүүжэ гараа. Хоёрдохи үдэрэй барилдаанай түгэсхэлдэ Баяр Цыре­нов “Мүрысөөнэй эрхим барилдаа­шан” боложо тодороод, “Лада Гран­та” гэһэн авто-хүлэг шанда хүртөө. Һонирхолтойнь гэхэдэ, Баяр Цыренов энэ мүрысөө үшөө шүүжэ үзөөгүй бай­гаа, нэгэ дахин хоёрдохи һуурида га­раа һэн.

Баяр Цыренов

Энэл шэгнүүртэ хахад финалда Эдуард Григорьевто шүүгдэһэн Даша Шарастепанов гурбадахи һуури эзэл­хын түлөө тулалдаанда бүхы суха­лаа гаргажа, Монголой ургажа ябаа ерээдүйн одон болохоор хараалагдажа байһан Тумур Очир Тулгаһаа юушье үлөөбэгүй: тэмсээнэй нэгэдэхи шатын сагай үнгэрөөгүй байхада, илалта туй­лаа.

Баяр Цыренов хэды гоёор барил­дабашье, тус мүрысөөндэ тиимэ­шье һайнаар бэлдээгүй байгааб гэжэ түгэсхэлэй уулзалгын һүүлдэ тэмдэ­глэбэ.

- Зарим хүнүүд минии уулзалга­нуудые хараад, бэлээр шүүгээ гэжэ һанана ёһотой. Энэ үнэн бэшэ, уул­залгануудтаа ехэ хүндэ ушарнуудтай тохёолдоһон байнаб. Хэды тиигэбэ­шье, хүшэр байдалнуудһаа гараһандаа баяртайб, - гэжэ Баяр Цыренов баяра­араа хубаалдана. - Финалда гараһан Эдуард Григорьев намда танил. Би тэ­рээнтэй Якутск хотодо уласхоорондын мүрысөөндэ 2017 оной октябрь һарада уулзажа шүүгдэһэн байнаб. Мүнөөдэр тэрээнтэй дахин уулзажа, харюугаа абажа шадабаб. Аяар 11 балл үлүүгээр шүүхэб гэжэ оройдоо һанаагүйб. Юуб гэхэдэ, 1-2 балл абажа түрүүлбэл, һайн бэлэй гэжэ финалай урда һанажа бай­гааб. Теэд энэмнай спорт ха юм.

Барилдаанай боложо байхада, Ба­ярай наһанай хани нүхэр нарайлал­гын гэртэ үхибүүтэй болохоо ороһон байна. “Тиимэһээ иимэ үдэр шүүгдэхэ ёһогүй байгааб”, - гэжэ илагша хэлээ һэн.

Арсалан Будажапов

Энэ үдэшэ хоёрдохи алтан медаль Арсалан Будажапов 74 килограмм хүрэтэр шэгнүүртэ шүүһэн байна. Арсалан хадаа хүлэйнгөө үбдэг гэм­тээгээд, бүхэли 2017 оной турша­да тиимэшье ехээр мүрысөөнүүдтэ хабаадаагүй. Тамиршанай һоригшо Зорикто Менжиковэй хэлэһээр, үбдэгынь мүнөөшье болотор үбдөөд абана. Хэды тиигэбэшье, Арсалан Бу­дажапов чемпион боложо шадаа. 2015 ондо дэлхэйн абарга болоһон Магоме­драсул Газимагомедов энэ шэгнүүртэ хибэс дээрэ гаража, Арсалантай хахад финалда уулзаһан байна. Түрүүшээр Дагестанай бүхэ шүүжэ ябаа. Уулзал­гын сагай түгэсхэлдэ Арсалан суута тамиршанай гэнтэ хүлдэнь орожо, хи­бэсэй гадуур түлхин гаргажа шадаа.

Арсалан Будажапов (зүүн гарһаа)

Монголой тамиршан Мандахна­ран Ганзоригтой финалда Буряадай тамиршан арсалан мэтэ добтолжо, уулзалгын түрүүшын хахадта шүүжэ гараа.

Мандахнаран Ганзориг дэлхэйн чемпионадта гурбадахи шангай һуури эзэлһэн намтартай. Тэрэ 2016 оной Олимпиин наадануудта 5-дахи һуурида гараад, суутай болоһон юм. Юуб гэхэдэ, гурбадахи һуури эзэлхын түлөө уулзалгын һүүлээр монгол та­миршанай һоригшод дүн арсажа, хи­бэс дээрэ гараад, хубсаһаа тайлажа байгаад шүүгшэдэй шиидхэбэри бу- руушаагаа бэлэй.

Энэшье мүрысөөндэ Мандахнаран шангахан зан харуулһан байна. Юуб гэхэдэ, тэрэ гурбан уулзалгануудта шүүгдэжэ байһан аад, илалтануудые туйлажа шадаа. Хахад финалда монго­лой тамиршан Дагестанай залуу Маго­ма Дибиргаджиевта 0:8 гэһэн тоотой­гоор шүүгдэжэ байһан аад, 13:8 гэһэн тоотойгоор түрүүлээ.

Арсалан Будажапов анха түрүүшынхиеэ энэ мүрысөөндэ илалта туй­лаа гээд хэлэхэ хэрэгтэй.

Александр Богомоевто илалта хүндөөр туйлагдаа

61 килограмм хүрэтэр шэгнүүртэ болохо барилдаа олон тоото сугла­рагшад ехээр хүлеэжэ байгаа. Энэнь гайхалгүй. Юуб гэхэдэ, Буряадай харагшадай тон дуратай барилдаашан Александр Богомоев хибэс дээрэ га­раа. Тиихэдэ 2012 оной олимпиин чем­пион болоһон Джамал Отарсултанов мүрысөөндэ ерэжэ, харагшадые бая­суулаа. Олон мэргэжэлтэд эдэ хоёрые финалда уулзаха бэзэ гэлсэн һуугаа.

Александр Богомоев (зүүн гарһаа)

Джамал Отарсултанов түрүүшын уулзалгада бирагүйдэбэ. Оюутадай дунда дэлхэйн чемпион, Монголой барилдааша Тувшинтулга Тумэнбэ­лигтэ 4:5 гэһэн тоотойгоор уулзалгын түгэсхэлдэ Джамал илалтаяа алдажар­хёо һэн.

Олимпиин абарга Джамал Отарсултанов монголтой барилдана

Александр Богомоев хадаа дүрбэн илалта туйлажа, чемпионой нэрэ зэр­гэдэ хүртөө. Тэдэнииень ялас гэмэ ам­жалта гэхээр бэшэ байгаа. Юуб гэхэдэ, Беларусиин Ньургун Скрябин, Казах­станай Кайрат Амиртаев, Эрхүүгэй Юлиан Гергенов болон Красноярскын Зелимхан Абакаров гэгшэдые тиимэ­шье бэлээр шүүгээгүй, угаа хүндэ ту­лалдаануудта шалгараа.

- Үнэхөөрөөшье, намтай уулзаһан тамиршад өөһэдынгөө бүхы хүсэ шада­лаа харуулха гэжэ оролдоо. Тиимэһээ уулзалга бүхэндэ хүндэ байгаа. Өөрын харагшадай аша туһаар нэгэдэхи һуури эзэлээб гэжэ һананаб. Минии түлөө һанаагаа зобоһон арад зондо ба­ярые хүргэнэб, - гэжэ Александр Бого­моев хэлэһэн байна.

Евгений Жербаев

Сугларагшадай нюдэ баярлуулма һайхан барилдаа Евгений Жербаев энэ үдэр харуулаа. Аяар 32 барилдаашан сооһоо чемпион боложо шадаһандань, хүн зон ехээр хүхибэ. Нютагайн­гаа зоной урда тэрэ табан уулзалга үнгэргэжэ, бултандань шүүжэ гараа. Хахад финалда Буряадай тамиршан Дагестанай мэдээжэ барилдааша, ою­утадай дунда дэлхэйн чемпион, Иван Ярыгинай уласхоорондын мүрысөөндэ илаһан Надирбег Хизриевтэй уулзажа, 10:0 гэһэн тоотойгоор шүүжэ гараа. Түгэсхэлэй уулзалгада Евгений Али­бек Акбаевые шадамар бэрхээр 5:1 гэһэн тоотойгоор шүүжэ шадаа.

Евгений Жербаев (дээрэнь)

Тамиршанай энэ амжалтаарнь омо­горхохо хэрэгтэй. Юуб гэхэдэ, тэрэ ехэ мүрысөөнүүдтэ үнинэй хабаадаагүй. Иван Ярыгинай дурасхаалай уласхоо­рондын мүрысөөндэ хабаадаха гури­муудай һэлгэгдэһэнһээ боложо, Крас­ноярск ошоогүй байна. Тус хэмжээ ябуулгын шэлэн абалгын тулалдаану­удта ошохо гэжэ байтараа, жэлэй эхин­дэ хоолһоо санхатаһан байгаа.

Евгений Жербаевта шүүгдэһэн Алек­сей Боровицкий бэеэ шанга зэһэжэ, үшөө гурбан уулзалгада илалта туйла­ад, 3-дахи шангай һуурида гараа.

- Энэ мүрысөөндэ заал һаа шүүхэ гэһэн зорилго урдаа табиһан байнаб. Энээндээ хүрэһэндөө ехэ баяртайб, - гэжэ Евгений Жербаев хэлэбэ.

Цыбик Максаров

Эгээл хүндэ шэгнүүртэ Ородой түрүү барилдаашад Буряадта бэеэ туршахаяа олоороо ерэһэн байна. Хэды тиигэбэшье, имагтал манай хоёр тамиршад шангай һууринуудые эзэлээ.

Балдан Цыжипов шанга Магомед­хаджи Нурасуловые илаад, Ага тоонто нютагайнгаа хүбүүн Цыбик Максаров­та хахад финалда шүүгдэһэн байна. Гурбадахи һууриин түлөө Балдантай тэмсэхэеэ 2017 оной Ородой чемпион Анзор Хизриев гарабагүй.

Абарга Цыбик Максаров

Мүн Цыбик Максаров финалда барилдаагүй. Шалтагаан гэхэдэ, Вла­дикавказай мэдээжэ барилдаашан Алан Хугаев хүлөө гэмтээд, барилдажа шадаагүй. Һаяхана Буряадай гүрэнэй һоригшоор томилогдоһон Цыбик Мак­саров түрүү һуурида гараба.

Тимур Баторов шанга тулалдаануудта бусажа...

92 килограммай шэгнүүртэ 2018 онһоо тамиршад мүрысэжэ эхилээ юм. 12 барилдаашадай тоодо Олимпиин наадануудта хабаадаһан, хоёр дахин Европын чемпион болоһон Анзор Уришевые онсо тэмдэглэмээр байгаа. Бүхы уулзалгануудые тэрэ амжалта­тайгаар үнгэргэжэ, түрүү һуурида га­рахаараа гараа.

- Иимэ олон хүнэй урда барилдаха­да, ехэ харюусалгатай байна. Барилдаа һайнаар ойлгодог хүнүүдэй олоор су­глархадань гоёл даа. Юуб гэхэдэ, эндэ ганса өөһэдынгөө тамиршанай түлөө һанаагаа зобоно бэшэ, мүн ерэһэн ба­рилдаашанай һайхан барилдаа хару­улхадань, нэрьемэ альга ташалгаар уг­тана. Ехэ баярлаа, - гэжэ Анзор Уришев тэмдэглэнэ.

Тимур Баторов мэдээжэ тамиршадые илажа гараа

Финалда тэрэ Буряадай түлөөлэгшэ Тимур Баторовые илажа гараа. Тус мүрысөөндэ Тимур һайнаар барил­дажа, мүнгэн медаль абаба гээшэ. Олон жэл соо шанга тэмсээнүүдтэ хабаадангүй ябаһан Тимур 2017 оной һүүл багһаа хойшо гурбан ехэ мүрысөөндэ шалгараа. Буряадай чем­пионадта, “Абай Гэсэр” гэһэн бүхэроссиин мүрысөөнүүдтэ тэрэ түрүү һуури эзэлээ һэн гээд һануулая. Мүн Красноярскда Дмитрий Миндиашви­лиин академиин шангуудта хүртэхын түлөө бүхэроссиин тэмсээндэ гурбада­хи һуурида гараа.

Алтан шангууд нютаг можонуудаар тараа

Бусад шэгнүүрнүүдтэ Буряа­дай үшөө хоёр тамиршад гурбадахи һууринуудые эзэлээ. 79 килограмм хүрэтэр шэгнүүртэ Алексей Сабидаев хүрэл медальда хүртэхын түлөө уул­залгада олон тоото уласхоорондын мүрысөөнүүдтэ шалгарһан, Ородой чемпионадай шангай һуури эзэлдэг Дагестанай түлөөлэгшэ Халил Амино­вые шүүжэ гараа.

57 килограмм хүрэтэр шэгнүүртэ Алексей Мантатов түрүүшын уулзал­гада хэды шүүгдэбэшье, саашадахи хоёр тулалдаануудта илажа гараад, хүрэл медальтай болобо.

Эрхүү хотые түлөөлһэн Алдар Хама­евай 97 килограмм хүрэтэр шэгнүүртэ гурбадахи һуури абаһыень баһа тэмдэ­глэхэ хэрэгтэй.

Хойто Алани-Осетиин Радик Ва­лиев, Дагестанай Даурен Куруглиев, Красноярскын Игорь Овсянников бо­лон Монгол ороной Эрдэнэбат Бэхба­яр гэгшэд өөр өөрын шэгнүүртэ алтан шангуудта хүртөө.

Даурен Куруглиев хадаа 2017 оной Европын чемпион юм. Монголой бүхэ Эрдэнэбат 2015 болон 2017 онуудта дэлхэйн чемпионадуудта хоёр дахин хүрэл медаль абаһан габьяатай.

Анна Огороднигой гэрэл зурагууд