Главная / Новости /Общество / ​Джарун Хашор: үсэгэлдэр, мүнөөдэр, үглөөдэр

​Джарун Хашор: үсэгэлдэр, мүнөөдэр, үглөөдэр

25-09-2019

ХХ зуун жэлэй эхеэр Хэ­жэнгын дасанай залуу ламанар Нимын Шой­дор, Мархаадайн Шойдок ба Будын Балдандоржо «Лондол Сумбум» гэжэ Балбын ороной субарга тухай ном шудалжа эхилhэн юм. Нютаг­таа Джарун Хашорай субарга бод­хоохо байгаабди гэhэн бодолоо ехэ хүндэтэй ахалагша ламанартаяа хубаалдаhан юм.


Үсэгэлдэр

Эрдэни-Хайбзун Галшиев (Марха­анзайн дооромбо), Санжаалай Шагдар, Абди Соржо, Һабхании ламхай Балдан-Еши, 13-дугаар шэрээтэ Гэнин Цырем­пилов (Тэхэйн ламхай) залуу ламана­рые дэмжээ hэн.

1915 оной хабар субаргын барил­га эхилээ бэлэй. Заха Шэбэрэй хажуудахи хадаhаа шулуун шэрэгдээ. Ти­ихэдэ юун машина, техникэ байхаб даа. Шулуугаа лом, салираар абажа, тэргэ морёор лэ зөөгөө. Хүйтэн боло­тор ажал ябаа. Траншей, зууха мал­тажа, бүмбэ нюугаа. 1916 он гаража ерэбэ. Дэлхэйн нэгэдэхи дайн баруун тээ нэержэ байгаа. 19-31 наhан боло­тор Харганаагай боолосой 1335 залуу эрэшүүл ара талын ажалда Архангель­ска губерни эльгээгдээ. Тэрэ жэл су­баргын барилга тогтоо. Ламанаршье окоп малтаа, шорой шэрээ. Шиигтэй хүйтэн хойто газарта олон буряад хүбүүд яhаа хаяа бэлэй. Олониинь уушханай ханяадатай болоо, халуун үбшэнэй тахалда дайрагдаа. Шойдор, Шойдок, Балдандоржо залуу ламанар­най амиды мэндэ бусажа, субаргынгаа барилга үргэлжэлүүлээ. 1919 оной зун субаргын барилга дүүрээ. 11х11 метр хэмжүүртэй, тойроод жаран шэ­рэм шодонгуудые Петровско заводто шудхуулжа асарhан юм. Энэ ехэ ажал бүтээhэн хүн гэхэдэ, Хөөрхын зайhан Доржын Бато-Мүнхэ мүн.

Сүүгэл дасанhаа Ганжарвын гэ­гээн ерэжэ, арамнай үнгэргөө. Аюржана Молонович Молонов үхибүүн ябахадаа, эхэ, эсэгэтэеэ энэ рамнай­да хабаадаhан юм.

«Yндэрөөрөө нэгэ адли най­ман хүбүүд мүр дээрээ – жуузада hууhан Ганжарвын гэгээниие үргөөд ябаа. Хүбүүдэй малгайн дэнзэнүүд hалхи hэбшээндэ хүдэлжэ байhые мүнөөшье болотороо hанагшаб, - гэжэ Аюржана Молонович 1990-ээд оной эхеэр хэлэhэн юм. - Арад зоной баяр ёhололой жагсаалда байхадань, адис табижа ябаа».

Тиихэдэ 16-тайхан ябаhан Дугар­жап Галшиевич Соржиев:

- Субаргын рамнайда олон мян­гаад хүн суглараа hэн. Аргагүй ехэ hайндэр болоо бэлэй: бүхэ барил­даан, мори урилдаан, hур харбалга. Түгэсхэлдэнь Нимын Дугар, Дондо­гой Дугар ба Бэдэгэй Дугар гараа hэн. Эдэ гурбан барилдаашад «Хэжэнгын гурбан бүхэ Дугар» гэжэ холо, ойро суурхаhан байна. Мори урилдаанда Чисаанын Сампилай «Намжал хээр» түрүүлээ. Энэ нарата hайхан үдэрые, Субаргын яларжа байhан шодон­гуудые бүхы наhан соогоо hанажа ябанаб, дайлалдажа ябахадамнишье ухаанhаам гарадаггүй hэн, - гэжэ дурсаа бэлэй.

Арбан найман жэл субаргын хим­гадан сахигшаар Будын Балдандор­жо байгаа. Нютаг нугадаа «Субарга Балдандоржо» гэжэ алдаршаhан юм. «Баярай габжа» гэжэ нэрэ үгтөө бэ­лэй. Арад зон «Амбай» гэжэ үшөө нэрлэдэг hэн.

«1937 ондо дайшалхы бурханиие буруушаагшадай cубаргые тэhэлхэ гэжэ ерээд байхадань, Балдандор­жо Залаата хадын саана хоргодоод хаража байгаа. Ганжарынь зүүлжээ унаа hаань, субаргамнай дахинаа бодохо гэжэ шэбшээ hэн. Нээрээшье, зүүлжээ унаhан юм», - гэжэ Эдэр­мэгэй Нима Шагдарович Баторов хөөрэhэн. Эдэ үбгэжөөлнүүд үни хада гэртээ харинхай.

Мүнөөдэр

ХХ зуун жэлэй түгэсхэлдэ ма­най орондо айхабтар хэсүү саг тохёолдоhон. Хүн зоной болон айл бүхэнэй ажабайдал урбалдан муха­рижа, дайн дажаргүй сагта бүтээхэ хүдэлмэри үгы, ажал хүдэлмэритэй зондо 7-8 hараар салин түлэгдэдэггүй нилээд хэсүүхэн саг тохёолдоhон байдаг. Тиихэдэ хүн зоной наhанhаа хахасаха үйлэнүүд олошорhон. Иимэ сагай тохёолдоод байхада, үндэр наhатай аха заха зомнай лама сана­артандаа хандажа, нютаг зонойнгоо ажабайдалые hайжаруулхын тула ямар заhалнуудые бүтээгээ hаа, юу­мэмнай урагшатай болохоб гэжэ до­хёо үгэhэн. Хандалгынь удаа иимэ абарал буулгагдаhан: «Нютагайнгаа ехэ субарга шэнэлэн бүтээбэл, зоной hанал бодол нэгэдэн, хэсүү сагые дабажа гараха, сэдьхэл номгорон hайжарха байна».

Энэ үедэ Дээдэ-Хэжэнгын эхин болохо Хөөрхэ нютагаймнай лама санаартан, 1990-ээд онуудаар Хэ­жэнгын дасанай шэрээтэ ябаhан Цыван Ширапович Фёдоров (Сандан hаарамба ламын үгэhэн hахилайнь нэрэ Еши-Содбо) субарга шэнээр бодхоохо гэhэн бодол үнихэнэй тол­гойдоо оруулжа ябаhан байба. Ямар түхэлтэй байхаб, хаана баригдахаб, үндэр, үргэнөөрөө хэды байхаб, хаанаhаа мүнгэ алтан hомологдохоб гэхэ мэтын олон тоото бодолнууд нэгэнтэ бэшэ hанаа сэдьхэлыень эзэлдэг байhан.

Тэрэ сагта би (авт. Бадмаева С.Ц.) аймагай гулваагай орлогшо ябааб. Сагаан hарын хуралнуудай үдэртэ уулзажа, Цыван ламатай дасанhаа бу­сажа ябахадаа, ажабайдал болон эл­дэб үйлэ хэрэгүүд тухай хөөрэлдэжэ байтараа: «Нютагайнгаа Джарун Хашорай субарга хуушан байра­дань бодхоожо эхилээ hаамнай, юун гэжэ hананат?» – гэжэ асуудал та­бихадань, тэрэ дороо хэлэхэ үгэмни олдоогүй hэн. «Ямар айхабтар ехэ асуудал гээшэб? Энэ хөөрэлдөөндөө hара тухай болоод бусаа hаамнай, яаха юм бэ?» – гэжэ харюу үгэhэнөө мүнөөшье болотороо мартагшагүйб.

Энээнэй урда тээ хэдэн дахин су­барга бүтээхэ гэhэн үйлэ хэрэгүүд олон тоото зоноор табигдаhан. 1990 оной сентябриин 26-да Бал­бын оронhоо Yндэр түрэлтэ Дугпах Римбүүшэ Хэжэнгын дасанай хорёо соо газар айладхажа, арюудхажа, ном суртаалай hүлдэ - бүмбэ нюуhан, тэрэнэй hүүлдэ жэл болоод, май hарын 23-да, Россида Буддын шажа­най мүндэлhөөр 250 жэлэй ойтой да­шарамдуулан, хэбэд номхон Хэжэн­гэ нютагай газарта бүмбэ нюуhан субаргын hуурида түрүүшын шу­луун табигдаhан. Энэ ехэ хэрэ­гые Гэгээн хутагта Кушок Бакула Римбүүшэ бүтээгээ. Энэ субаргам­най үргэнөөрөө 44х44, үндэрөөрөө 33 метр байха ёhотой гэhэн про­екттэй hэн. Тэрэ гэhээр арбаад жэл үнгэршөө.

«Энэ hарын туршада ажалаараа аймаг соогуураа ябахаб, арад зоно­ороо уулзан хөөрэлдэжэ, зонойнгоо hанал бодолыень шагнажа абуу­жам», - гэжэ харюу үгэхэдэмни: «Энэ ехэ хэрэгнай нэгэ үдэрэй ажал бэшэ, би танай харюу hайшаанаб», - гэжэ Цыван ламын хэлэhыень мүнөө эли тодоор hананаб.

Уданшьегүй hарын үнгэрhэн хой­но нютагайнгаа аха захатанаар уулза­жа, хөөрэлдөөгөө үргэлжэлүүлбэбди. Yндэр наhатайшуулнай залуу хүбүүд шэнги ямаршье хада уулые урбуулан буталха шадал зоригтой, нюдэндөө галтайхан зон байшоо hэн. Иигэжэ 2000 оной май hарын 24-эй үдэр hанал бодолоо нэгэдүүлhэн гушаад гаран хүн «Арьяа Баала» бүлгэмэй байшан соо сугларжа, субаргаяа ан­ханайнь һуурида һэргээн бодхоохо ажал ябуулха эблэл тогтоогоо hэмди.

Ерээдүй

Нютагаархидни үнэхөөрөөшье эб­тэй алаг шаазгайдал эреэн гүрөөһэ бариха аргатай гэжэ энэ һүүлшын жэл дахин-дахин баталбаб. Хэды­шье эреэ маряантай жэлнүүд тохё­олдобол, һанаһандаа хүрэбэ. Ямар ехэ зөөри хандиблааб, хоёр удаа үнгэрһэн марафонуудай үедэ унтан амарангүй. Буянай замда урбаагүй шадалтай хүбүүд, басагадта доро до­химоор. Һайхан дурасхаалта нютага­архидни субарга анха түрүүн үүсхэн бүтээгшэдтэ - Нимын Шойдор, Мар­хаадайн Шойдок ба Будын Балдан­доржо болон дахин һэргээлгэдэ нягта хабаатай Фёдоров Цыван, Бадмаева Соёлма, Жанаев Дамба, Баяртуев Дугаржап, Рыбдылов До­ржо, Тугдумов Владислав, Бадмаев Галбадра, Базаров Цыбаан гэгшэдэй нэрэнүүдые онсо һайханаар тэм­дэглээ. Урда үеын аханартаа боди субаргануудые бодхоогоо, нүгөө за­риманда гунгарбаадаа хэжэ тахиха дурасхаалта 3D-субарга барюулаа.

Үргэн дэлисэтэйгээр ХХI зуун жэ­лэй рамнай үнгэрөө. Дүрбэн зүг, най­ман хизаараа хаража байгаа субарга ба үргэн олоороо хабаадагшад ехэ найдалтайгаар ерээдүй руу харана. Нангин хэрэг үргэлжэлһөөр.

«Хэжэнгын гол» сониной гэрэл зураг

Вера АЮШЕЕВА,

Соёлма БАДМАЕВА,

Баир ШИРАПОВ

ЭНЭ СЭДЭБЭЭР УНШАГТЫ:

Нараяа хүлеэһэн зула гү, али хамаг юумэн өөрын сагтай


Теги: Буряад Уласай Хэжэнгэ аймаг рамнай Соелма Бадмаева Джарун Хашарай субарга



17:37

​Студентов из Монголии доставят на родину транзитом через Бурятию 

17:31

В Улан-Удэ​ памятник Константину Рокоссовскому временно демонтируют с постамент 

17:22

Жителей Бурятии пригласили к участию в международном поэтическом марафоне к 75-летию Победы 

16:38

​Минимуществом Республики Бурятия принято решение о передаче здания школы на 450 мест в собственность Тарбагатайского района 

16:26

В Улан-Удэ открываются пункты приема платежей за «коммуналку» 

15:59

В Бурятии вылечили девять человек от коронавирусной инфекции 

15:39

В Улан-Удэ военные будут дезинфицировать 66 остановок 

15:22

В пригороде Улан-Удэ поймали черных лесорубов 

14:22

Глава Бурятии рассказал телеканалу «Россия 24» о мерах по борьбе с коронавирусом 

14:13

​Туроператорам России перенесли взносы в фонды персональной ответственности и выделили до 3,5 млрд на субсидии 

13:58

Призывники Бурятии будут обеспечены всеми средствами защиты от коронавирусной инфекции 

11:21

В Улан-Удэ выдача продуктовых наборов школьникам начнется 16 апреля 

11:14

Пять лесных пожаров ликвидировали в Бурятии 

11:02

​Субсидии на услуги ЖКХ в Бурятии продлены автоматически 

10:35

Бурятский республиканский театр кукол «Ульгэр» покажет онлайн восточную сказку в сопровождении несимфонического оркестра мышей 

10:00

​За весь период в Бурятии зарегистрировано 60 лабораторно подтвержденных в установленном порядке случаев заражения COVID-2019 

09:48

В 2019 году Бурятия показала высокие результаты по уровню открытости бюджетных данных 

08:57

​Алексей Мишенин и Чингис Матхеев ответили на вопросы о работе портала «Работающая Бурятия» 

08:30

Без осадков погода, днём до +20 ожидается в Бурятии сегодня, 9 апреля 

Наши издания