​Түүхэтэ шиидхэбэринүүд

Буряад Уласай Арадай Хуралай ээлжээтэ хорин юһэдэхи сесси үсэгэлдэр Улаан-Үдэдэ боложо үнгэрбэ.

Дурасхаалынь хүндэлбэд

Арадай һунгамалнууд сессиин эхин­дэ шэмээгүй зогсожо, Буряад Уласай Арадай Хуралай гурбадахи зарлалай түрүүлэгшээр 2002-2007 онуудта ажал­лаһан Александр Гомбоевич Лубсано­вай дурасхаал хүндэлөө. Үнгэрһэн до­лоондо тэрэ наһа бараһан байна.

Александр Лубсанов 1997-1998 онууд­та Буряад Уласай Юрэнхылэгшын болон Засагай газарай Захиргаанай Хүтэлбэ­рилэгшөөр, 1994-1996 онуудта Улаан-Үдэ хотын захиргаанай толгойлогшоор хүдэ­лһэн намтартай юм. Арадай Хуралай де­путадаар хоёр удаа һунгагдажа, түрүүлэгшэ болохынгоо урда тээ, хоёрдохи зарлалда, уласай парламентын Эдэй за­сагай бодолгын талаар хороониие тол­гойлжо байһан юм. Үйлэдбэриин һалба­рида ашаг үрэтэйгөөр ажаллаа.

Олон бэлиг талаантай, номгон да­руу абари зантай, дүй дүршэл ехэтэй энэ хүтэлбэрилэгшэ наһанай амаралта­дашье гараад, амар заяатай һуугаагүй. Ветерануудай “Дээрмэшэ үбгэд” (“Ста­рики-разбойники”) гэһэн дуу, хатарай бүлгэм байгуулагшадай нэгэн, тэрэнэй эдэбхитэй дуушан байһан.

Зүбшэхэ зүйлнүүд олон

Сессиин үзэмжэдэ 48 асуудал таби­гдаа. Буряад Уласай Арадай Хуралай Гүрэнэй байгуулалтын, нютагай өөһэ­дын хүтэлбэриин, хуули ёһоной болон гүрэнэй албанай асуудалнуудай талаар хорооной түрүүлэгшын орлогшо Виктор Малышенко Буряад Уласай Үндэһэн хуулиин сүүд тарааха талаар «Буряад Уласай Үндэһэн хуулида хубилалта­нуудые оруулха тухай» Буряад Уласай хуулиин түлэб тухай» болон «Буряад Уласай Үндэһэн хуулиин Сүүд тарааха тухай» Буряад Уласай хуулиин түлэб тухай» гэһэн түлэбүүдые сессиин зүб­шэн хэлсэхэ асуудалнуудай тооһоо бо­люулха тухай дурадхал оруулба. Арадай Хуралда КПРФ намһаа һунгагдаһан де­путадууд энэ асуудалаар бүхы арадай һаналаа хуряалга (референдум) үнгэр­гэхэ хэрэгтэй гэжэ дурадхаа. Теэд энэ асуудалаар дуугаа үгэхэдөө, бусад һун­гамалнууд тэдэнэй үүсхэл дэмжээгүй.

Буряад Уласай Арадай Хуралай һун­гамал Екатерина Цыренова «Буряад Уласай өөһэдын хүтэлбэриин эмхидхэл тухай» Буряад Уласай Хуулиин 22-дохи статьяда хубилалтануудые оруулха тухай» хуулиин түлэбөөр һанамжаяа элирхэйлхэдээ, нютагай засагай бай­гууламжануудай хүтэлбэрилэгшэдые – аймагуудай засаг дарганарые һунгаха шэнэ арга хараалһан хуулиин түлэбые сессиин үзэмжэһөө болюулха тухай ду­радхаа. Һунгамалнуудай олоной дуу- гаар энэ дурадхал мүн лэ дэмжэгдэнгүй үлэһэн байна.

Үндэһэн хуулиин Сүүд үгы хэгдээ

Буряад Уласай Үндэһэн хуулиин Сүүд тарааха тухай хуули абаба. Энэ асуудалаар һунгамалнуудай хоорон­до зүрилдөөтэй зүбшэн хэлсэлгэ болон алдаа. Илангаяа КПРФ на­мые уласай парламентда түлөөлдэг һунгамалнууд хуулиин түлэбые бу­руушаажа, Үндэһэн хуулиин Сүүд үлэхэ ёһотой гэбэ.

Буряад Уласай Толгойлогшо Алексей Цыденов үгэ абажа, депу­тадуудта хандахадаа, хүн зоной эрхэ хамгаалха хэрэгтэ ямаршье асуудал гарахагүй, хэнэйшье эрхэ хайшан гэ­эдшье хаһагдахагүй гэжэ тодорхой­лоо.

Буряад Уласай Толгойлогшын болон Засагай газарай Захиргаанай хүтэлбэрилэгшэ Баир Цыреновэй элидхэһэнэй ёһоор, зургаан жэлэй туршада Үндэһэн хуулиин Сүүдтэ хандалганууд ороогүй. Тиихэдэ тэ­дэнэй хүдэлмэрилэгшэдтэ ажалай салингай жаса 10,8 сая түхэриг юм. Буряад Уласай Үндэһэн хуулиин Сүүд тарааха гэһэн шиидхэбэри оло­ниитын мүнөө үеын байдалай эрил­тэ болоно гэжэ Баир Цыренов тэмдэ­глэбэ.

Баир Цыреновтэй хамта элид­хэгшэ Арадай Хуралай хороо­ной түрүүлэгшэ Борис Ботоевой хэлэһээр, Буряад Уласай Үндэһэн ху­улиин сүүд тэдхэхын түлөө гаргаша­нууд тэрэнэй ябуулһан ажалһаа ехэ. Тиихэдэ Ородой Холбоото Уласай Үндэһэн хуулиин Сүүдгүй можо ню­тагуудта, ажаһуугшад гүрэнэй тиимэ сүүдтэ хандаха аргатай юм.

Ажаһуугшадай эрхэ хаһагдаһан байгаа һаа, энэ асуудал гарахагүй байгаа гэжэ уласай хүтэлбэрилэгшэ тэмдэглэбэ. «Верховно сүүдтэ Үндэһэн хууляар асуудалнуудые ши­идхэхээр гү? Шиидхэхээр. Сүүдэй үгышье һаа, эрхэ хамгаалха, эрхын талаһаа гуримшуулха хэрэгтэ асуу­дал байхагүй», - гэжэ Алексей Цыде­нов тобшолбо.

Удаань энэ түлэбөөр дуугаа үгэлгэ үнгэргэгдэжэ, 49 һунгамал Үндэһэн хуулиин Сүүд тараахын түлөө дуугаа үгэбэ, долоон хүн буруушаагаа. Тиин, «Буряад Уласай Үндэһэн хуулиин Сүүд тарааха тухай» Буряад Уласай хуули хоёр уншалгаар нэгэмүһэн аб­таба.

Ородой Холбоото Уласай Үндэһэн хуулида, федеральна хуулинуудта үндэһэлэн, Ородой Холбоото Уласай Үндэһэн хуулиин Сүүдэй болон Бу­ряад Уласай Верховно сүүдэй шиид­хэбэреэр уласай нормативна эрхын талаар үндэһэн хуулиин хиналта бэелүүлэгдэхэ юм.

Уншагшадтаа һануулан хэлэхэ болоо һаа, Буряад Уласай Үндэһэн хуулиин Сүүдэй ажаябуулга 2014 оной январиин 1-һээ тогтоогдоһон юм. Тиихынь тула урда жэлэйнь ноябрь һарада «Буряад Уласай ху­ули тогтоолгын зарим актнуудые хүсэеэ буураһан дээрэ тооложо, тэ­рэнэй ажал тогтоохо тухай», декабрь һарада «Уласай 2015 оной болон түсэблэлгын хаһын 2016-2017 ону­удай бюджет тухай» хуули абтажа, хуули тогтоолгын зарим актнуудые хүсэеэ буураһан дээрэ тооложо, тэ­рэнэй ажал тогтоохо тухай» гэһэн хуулинууд абтаһан байгаа. Үшөө урда тээнь, аяар 2012 ондо, Үндэһэн хуулиин Сүүдэй түрүүлэгшэ байһан Капитон Будаев наһанайнгаа ама­ралтада гаража, тушаалаа сүлөөлһэн ушарһаа боложо, эрхын талаар асуу­далнуудые сүүд шиидхэхэеэ болиһон юм.

Энэ удаа болоһон зүбшэн хэл­сэлгэдэ гүрэн түрын байгуулалта гэжэ тоотой хадаа уласнай өөрын Үндэһэн хуулиин Сүүдтэй бай­ха ёһотой гэһэн һанамжатайшуул үсөөн байшоо. Зургаан жэлэй турша­да бодото дээрээ ажалаа ябуулаагүй сүүдэй хуби заяан одоол мүнөө ши­идхэгдэжэ, “түрэлынь олдоо” гэхэдэ, алдуу болохогүй. Хүдэлһэн болиһон, бии үгы хоёрой хоорондо иимэ уда­ан соо байһанайнь ушар шалтагаан бултанда мэдээжэ ха юм даа.

Гурбан аргаар һунгаха

Мүнөө үеын нютагай засагай байгууламжанууд тухай хуулинууд хирэ-хирэ болоод лэ, гүрэнэйшье, уласаймнайшье хэмжээндэ хубил­гагдажа байдаг гээшэ. Энэ удаашье Буряад Уласай Толгойлогшо Алек­сей Цыденов тэрээндэ түүхэтэ хуби­лалта оруулха тухай хуулиин түлэб дурадхаһан байха юм. Тэрэнэй гол уд­хань - аймагуудай засаг дарганарые һунгаха хэдэн арга болоно. Байһан хууляар тэдэнэр һунгагшадай сэхэ дуугаа үгэлгөөр бүгэдэнэй хабаадал­гатай һунгалтада элирүүлэгдэдэг байгаа.

Харин нютагай засагай байгуу­ламжанууд тухай гүрэнэй хуулида хэдэн арга бии. Нэгэдэхеэр, бүгэдэ зоной хабаадаха һунгалтада һунгаха арга, хоёрдохёор – аймаг болон хо­тонуудай һунгамалнуудай тооһоо шэлэхэ арга. Гурбадахинь гэхэдэ, тэмсээнэй тусхай комисси байгуу­лагдажа, засаг дарга болохо дура­тайшуулые тэрэнэй шэлэһэн хүнүүд сооһоо депутадуудай зүблэлнүүдэй һунгаха арга болоно. Эдэ аргануудые гурбуулыень уласайнгаа хуулида бэ­шэе гэһэн дурадхал Алексей Цыде­нов оруулаа бшуу. Тиихэдээ аймаг, хото бүхэн хайшан гээд толгойлог­шоёо һунгахаяа өөһэдөө шиидхэхэ аргатай болоно. Хэдэн жэлэй урда тээ сомоной дарганарые хэдэн арга­ар һунгаха эрхэ тэдэндэ олгогдоһон байгаа гээд һануулая.

Шэнэ үеын өөһэдын хүтэлбэри, нютагай засагай байгууламжануудта һунгалтын болоходо, засагай жолоо барихаяа тэгүүлэгшэдэй арсалдаха, зүрилдэхэ, бэе бэеэ элдэб эсээр му­удхаха, худал хоб тарааха ушарнууд хэмгүй ехээр дэлгэрһэн гээд мэдээ­жэ. Һунгалтын һүүлдэ арад зондоо аша туһатай ажал ябуулхын орондо хэдэн анги, можо боложо хубаараад, эбгүй байха ушарнууд үсөөн бэшэ. Тиигээдшье орёохон энэ сагта орол­дожо хүдэлхэ, олоной байдал ойл­гохо, ходо дуталдажа байдаг мүнгэ алтанай асуудалнуудые бүримүһэн, шадамар бэрхээр шиидхэжэ шадахагүй зон засаг заримдаа бари­жа, аймаг нютагуудайнгаа ажабай­дал доройтуулдаг гээшэ. Гадна, сэхэ дуугаа үгэхэ һунгалта эмхидхэхэдэ, мүнгэнэй ехээр гаргашалагдадагынь нюуса бэшэ.

Эдэ бүгэдые хараада абажа, хуули­да хубилалтануудые оруулха тухай дурадхал Арадай Хуралай үзэмжэдэ уласай Толгойлогшо табяа бшуу. Тиихэдээ заатагүй нэгэ аргаарнь засаг дарганарые һунгаха гээ бэшэ, бүхы гурбан арга хуулидамнай ороод байг лэ гэжэ дурадхаа.

Үсэгэлдэр арадай һунгамалнууд сесси дээрээ энэ асуудалаар зүбшэн хэлсэхэдээ, диилэнхи олониинь тэ­рэниие дэмжэһэн байха юм. Мэдэ­эжэ депутат, оло дахин һунгалтада хабаадажа шүүгээд, Хяагта аймагые олон жэлэй туршада толгойлһон Ва­лерий Цыремпиловэй һанамжаар, эдэ хубилалтануудые оруулхамнай – сагай эрхэ, эрилтэ болоод байна. Захаамин аймагай засаг даргаар ам­жалтатай ажаллаһан, Арадай Хура­лай энэ зарлалай һунгамал Виктор Аюшеевэй хэлэһээр, һунгалтада зон үсөөнөөр ябадаг болоо. Муя аймагта үнгэргэгдэһэн һүүлшын һунгалтада тэндэхи һунгагшадай зуунай орой­доол 23 хубинь ерэжэ, дуугаа үгэһэн байна гээд тэрэ һануулаа. “Бэе бэе­ынгээ “үндэр” “набтарые” хэмжэжэ, Түнхэндэ адли зүрилдэхэ ушарнуу­дай һүүлэй үедэ бии болоһониинь голхорхоор”, - гэжэ Виктор Аюшеев онсолоо.

Түрэл Байгал шадарай аймагтаа энэ хуулиин түлэбые ехэ эдэбхи­тэйгээр зүбшэн хэлсэһэн тухайгаа Сергей Мезенин хөөрөө. Һунгамалай һанамжаар, тэрэнэй аймагта сэхэ дуугаа үгэхэ арга орхихо хэрэгтэй. “Харин бусад аймагууд засаг дарга­яа хайшан гээд һунгахаяа өөһэдөө мэдэхэ юм аабза. Аймаг бүхэн – өөрынхеэрээ. Минии һанахада, ехэн­хи аймагууд һунгалтаяа орхихо бай­ха”, - гээд Сергей Мезенин хэлээ.

КПРФ намые түлөөлдэг һунгамал Екатерина Цыренова энэ хуулиин түлэбые эрид буруушаахадаа, арад зоноо һунгалтаһаа холодуулжа, хайшан гээд ажаһуухаяа өөһэдөө шиидхэхэ эрхыень хаһанабди гэжэ һанамжалаа.

Зүбшэн хэлсэлгын удаа ду­угаа үгэжэ, диилэнхи олоороо һунгамалнууд хуулида хубилалта­нуудые оруулһан байна. Тэдэнэй хүсэндөө ороходо, яагаад даргаяа һунгахаяа аймаг бүхэн элирхэйл­хэ болоно. Нютагай засагай байгууламжанууд нэгэ доро зогсонгүй, хүгжэлтын шэнэ шатада гарахань дамжаггүй.

Үдэшэ орой болотор түсэблэһэн хамаг асуудалнуудаа Арадай Ху­рал зүбшэн хэлсэжэ, хараалһан шиидхэбэринүүдээ абаһан байна.

Буряад Уласай Арадай Хуралай олондо мэдээсэл тараадаг хэрэгсэлнүүдтэй талаар таһагай гэрэл зураг