​​Байгалай омолиие эрид хамгаалха хэрэгтэй

Ородой Холбоото Ула­сай хүдөө ажахын сайдай орлогшо, Загаһа үйлэдбэрилгын федеральна агентствын хүтэлбэрилэгшэ Илья Ше­стаков ерэжэ, Буряад Ула­сай Засагай газарта омоли олошоруулгын асуудалаар зүблөө үнгэргөө.

Зүблөөндэ Буряад Уласай Толгойлогшо Алексей Цы­денов, Буряад Уластахи фе­деральна байсаагша Сергей Ромахин, Буряад Уласай За­сагай газарай түрүүлэгшын орлогшо, хүдөө ажахын сайд Даба-Жалсан Чири­пов, “Главрыбвод” эмхи зургаанай, Загаһа барил­гаар федеральна агент­ствын түлөөлэгшэд болон загаһа үйлэдбэрилгын, хи­налтын албан эмхинүүдэй түлөөлэгшэд хабаадаа.

Суглаанай гол асуудал гэхэдэ, байгаалиин баялиг - омоли загаһа хамгаалга, олошоруулга гэжэ Буряадай Толгойлогшо Алексей Цыде­нов онсолон тэмдэглээ.

- Загаһа губшалгаар һүүлэй үедэ хэгдэһэн хинал­та, хорилтонууд хэр угһаа хойшо загаһа барин амидар­жа байһан Байгал шадар­хи арадуудай ажабайдалда нүлөөлөө. Гэхэ зуура, Байгал далайн байгаалиин нөөсэ баялиг ашаг үрэтэйгөөр һэргээхэ, омоли загаһа оло­шоруулгын ажал түргэн бэелүүлхэ тухай бодонобди. Байгалаа хамгаалжа, үшөө олон жэлнүүдтэ сэбэр зан­дань үлээхээр эрхэ байдал зохёохо шухала. Мүн тэндэхи ажаһуугшад ажалтай, олзо орошотой байха ёһотой ха юм, - гэжэ Алексей Цыденов хэлэбэ.

2018 онһоо Байгалай омоли хамгаалгын хэмжээ ябуулганууд хадаа гүрэнэй хэмжээнэй шухала асуудал болонхой гэжэ мэдэнэбди. Ородой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшэ Владимир Пу­тинай “Байгал далайн омоли загаһанай хосорхые болюул­ха” гэһэн даабаряар болон Ородой Хүдөө ажахын яама­най “Байгалай дэбисхэртэ загаһа барилгые гуримшуул­ха” захиралаар омоли загаһа үлүү ехээр үйлэдбэрилгэ хо­ригдожо, тамирай болон юрэ һайн дуранай загаһа барилга үсөөрүүлэгдэһэн юм.

- Хорилто хэхэдээ, бидэ гурбан жэлэй үнгэрхэдэнь, саг үргэлжын шалгалта хээд, бүхы талаһаань шэнжэл­хэ ёһотойбди. Энэ хугасаа­гай үнгэрһэн хойно омоли загаһан хэр аршалагдаба гэ­эшэб гэжэ элирүүлээд, һайн байгаа һаань, хорилто бо­люулагдажа магад. Гүрэнэй загаһа үйлэдбэрилгын албанай удаан болзорой түсэл бэелүүлэгдэхэ ёһотой. Бидэ бүрин шалгалтын шэнжэлгэнүүдые эмхидхэ­хэбди. Хэды бэрхэшээлтэй­шье һаань, мүнөө жэлһээ эхилхэмнай гээшэ. Байга­алиин эрилтэ хараада аб­тажа, эдэ гурбан жэлэй туршада, 2021 он хүрэтэр хорилто болюулагдахагүй, - гэжэ Илья Шестаков мэдэ­эсэбэ.

Түрьһэнэй заводууд шэнэлэгдэхэ

Буряад Уласта имагтал Байгал далайдамнай дай­ралдадаг амитадые олошо­руулгын ажалые Большере­ченскын, Сэлэнгын болон Баргажанай загаһанай за­водууд ябуулдаг юм. 2016 онһоо шэнэдхэн заһабарилагдаха заводууд “Главрыбвод” ажахын Бай­галай таһагай хүтэлбэриин мэдэлдэ оруулагдаа.

“Байгал далай хамгаал­га” гэһэн гүрэнэй түсэлэй шугамаар Большеречен­скын болон Сэлэнгын за­водууд һэльбэн шэнэлэг­дэхээр хараалагдана. 2021 онһоо эдэ ажахынууд заһабарилагдажа эхилхэ. Тиигэжэ эдэ үйлэдбэринүүд һайжаруулагдажа, арга бо­ломжонь үргэдхэгдэжэ, жэл соо 2 миллиард түрьһэ гар­гаха аргатай болохо юм.

Илья Шестаков хой­то аймагууд омолиин түрьһэ олошоруулгада хабаадуулагданагүй гэжэ тэмдэглээ. Гүрэнэй талаһаа Большереченскын болон Сэ­лэнгын заводуудые һэльбэн заһабарилгын хэрэгтэ мүнгэн һомологдоно. Хойто аймагуудаар омоли хамгаал­гын ажал ябуулгын асуудал үшөө зүбшэгдэхэ гэжэ тэрэ найдуулба.

Алексей Цыдено­вэй хэлэһээр, заводуу­дые һэльбэн шэнэлэлгэ эхилээшьегүй байгаад, Загаһа барилгаар федераль­на агентство түрьһэ олошо­руулгын ажал захаланхай.

- Мүнөө жэл 410 сая түрьһэн уһа руу табигдаха. Энэ хадаа нёдондонойхиһоо 4 дахин, харин 2015-2016 онуудайхиһаа 8 дахин ехэ бо­лонхой. Иихэдээ омоли оло­шоруулгын хэрэгтэ горитой­гоор нүлөөлнэ гээшэ. Мүнөө сагта шэнэ оньһон арга хэрэглэһэнэй ашаар загаһа хохидуулангүй, түрьһыень абаад лэ, амидыгаар һөөргэн уһа руунь табина. Шэнэ түхеэрэлгэнүүд, оньһото арганууд, мүн саг соогоо мүнгэн зөөри һомололго ха­даа омоли олошоруулгада һайнаар, ашаг үрэтэйгөөр нүлөөлжэ, хэрэгыемнай урагшалуулха бшуу, - гэжэ Алексей Цыденов тэмдэглэ­бэ.

“Главрыбвод” ажахын дарга Дан Беленькиин мэдээсэһээр, 2019 ондо түрьһэ хаяха загаһанай тоо 30 хубяар дээшэлүүлжэ, тэдээнһээ 660-670 сая түрьһэ абтаха.

- Үшөөшье олые гарга­ха гэхэдээ, байрымнай арга боломжо тиимэшэг. Энэ ушарһаа загаһа барижа су­глуулха талмайгаа үргэдхэхэ түсэбтэйбди. Заатагүй түрьһэеэ хаяжа байхадань, загаһа бариха бэшэ, харин болзорыень утадхажа, гол уһан соогоо түрьһыень абаха аргатай болохобди. Энэ ажалда хэрэглэгдэдэг түхеэрэлгэнүүд 3 дахин оло­шоруулагдаха. Байгаали хам­гаалха талаар ашаг үрэтэй энэ оньһон арга Зүблэлтэ засагай үедэ хэрэглэдэг бай­гаа. Бидэ энэ арга мүнөө түрүүшынхиеэ хэрэглэбэб­ди. Омоли олошоруулхада, тон һайнаар нүлөөлхэ бшуу, - гэжэ Дан Беленький он­солбо.

Омоли барилга огтолон хоригдохо гү?

Хойто аймагуудта ажаһуудаг үсөөн тоото үндэһэн арадуудай Бай­гал далайн загаһа бариха үнэмшэлгэ тухай асуудал зүблөөн дээрэ табигдаа. Загаһанай ажахын Ангар– Байгалай дэбисхэр дээрэхи албанай хүтэлбэриин уялга дүүргэгшэ Роман Гармаевай хэлэһээр, хубаарита хубиин үнэмшэлгэ абаха эрхэтэй зон олошорно.

- Манай һанамжаар, эндэ олзын хэрэг эрхилэлгэ ха­баадана. Юуб гэхэдэ, хой­то аймагуудай үсөөн тоото арадуудай тоо олон боло­жол байна. Үнэхөөрөө тиимэ гээшэ гү гэжэ элирүүлхэнь бэрхэшээлтэй. Загаһа бари­жа ажамидардаг үндэһэн яһатан олзын хэрэг эр­хилхэ ёһогүй ха юм. Иимэ үнэмшэлгөөр хуули бусаар загаһан губшагдажа найма­алагдана, - гэжэ тэрэ ойлгу­улаа.

Хойто Байгалай аймагай газар дэбисхэр дээрэ эвенк яһатанай 13 угсаата бүлгэм бүридхэгдэнхэй. Тэдэнэй 12- ынь загаһа барижа ажами­дарха үнэмшэлгэтэй, 7-иинь загаһа бариха өөһэдын га­зартай. Хамта дээрээ аяар 84 бригада загаһа барина. Хинагша албануудта бул­тыень шалгаха арга бо­ломжо олдоногүй. Юундэб гэхэдэ, аяар холоһоо шал­гагшад ерэжэ ябана гэжэ элеэр харагдажа байдаг. Загаһа баридаг бүлгэмүүд һарын 2 дахин тоосоо хэжэ байха ёһотой. Зүгөөр мар­тын 15-ай мэдээгээр, орой­доол 2-ынь тоосоо хэнхэй: нэгэниинь 1 тонно 100 ки­лограмм, нүгөөдэнь 50 ки­лограмм загаһа баряа. Гэхэ зуура, энээнһээ ехээр Эрхүү можо руу омоли наймаалаг­дажал байна.

- Иимэ байдалай тохёол­доод байхада, омоли ганса үйлэдбэриин аргаар губшал­га хоригдохо бэшэ, үсөөн тоо­то арадуудай түлөөлэгшэдэй загаһа наймаалхыень баһа болюулха хэрэгтэй. Тиигэ­жэ хуули буса аргаар Бай­галай загаһа губшалга ба наймаалалгатай тэмсэл хүнгэдхэгдэхэ, - гэжэ Роман Гармаев дурадхаба.

2017 ондо загаһа губ­шалга хоригдоходоо, эдэ хэмжээнүүдэй аша­ар загаһанай тоогой олошороогүй һаань, ганса үйлэдбэриин губшалга бэшэ, мүн бүхы аргаар загаһа барилга хоригдохо гэжэ хэлсэгдэһэн байгаа.

- Байдалай һайжараагүй, иимэ бэрхэшээлнүүдэй уша­раа хадань, загаһа бариха ту­хай хуулида нэмэлтэ хэгдэхэ ёһотой. Үгы болбол, омоли загаһа олошоруулгын хэрэгтэ үрэ дүн туйлахагүйбди, - гэжэ Илья Шестаков тэмдэглээ.

Хойто аймагуудай үсөөн тоото үндэһэн арадуудай эрхэ хашангүй, зүб мүрөөр энэ асуудал шиидхэхыень уласай засаг түрэдэ дурад­хаба. Эндэ эрдэмтэд, загаһа үйлэдбэрилгэдэ хабаатай албан эмхинүүд, засагай зур­гаанууд хамта шэнжэлэн ши­идхэхэ болоно.

- Хэрбэеэ загаһа ба­рилга огтолон хоригдо­бол, Хойто Байгалай үсөөн тоото үндэһэн яһатанай түлөөлэгшэдтэ загаһа бари­ха эрхын орондо мүнгэн тэд­хэмжэ үгэхэ тухай асуудал зүбшэхөөр бэлэнбди. Хуули буса ябадалаар загаһа ба­рилга усадхаха хэрэгтэ арга боломжошье хараалагдаха. Тиихэдээ наймаанда гараһан бүхы загаһан хуули буса бо­лохо, - гэжэ Буряад Уласай Толгойлогшо Алексей Цыде­нов хэлээ.

Ородой Холбоото Уласай хүдөө ажахын сайдай орлог­шо, загаһа үйлэдбэрилгын федеральна агентствын хүтэлбэрилэгшэ Илья Ше­стаков жэл бүри эмхидхэгдэ­дэг “Байгалай загаһа барил­га” (“Байкальская рыбалка”) гэһэн заншалта хэмжээндэ хабаадалсаа юм.