​​Ородой Юрэнхылэгшын онсо хандасада дадаабди

Апрелиин 26-да Буряадай Толгойлогшо уласай ажаһуугшадта ба Арадай Ху­ралда хандахадаа, гүрэнэй Юрэн­хылэгшын майн зарлигуудһаа уламжалһан үндэһэн түсэлнүүд, гүрэнэй программанууд ба хүрэнгэжүүлгын түсэлнүүд, мүн тиихэдэ Алас Дурнын ниитэ нэгэн мүнгэн дэмжэлгэ хадаа эрид хүгжэхэ арга олгоно гэжэ онсолоо.

Буряад орондо - онсо анхарал

2018 онһоо уластамнай гүрэнэй Юрэнхылэгшэ Владимир Путинай даалгабаряар уридшалһан хүгжэлтын хараа түсэб бэелүүлэгдэжэ эхилээд, бидэндэ ехэ туйлалтануудай, шухала шиидхэбэринүүдэй жэл тудаа гэжэ Алексей Цыденов тэмдэглээ.

- Энэ хадаа гүрэнэймнай хүтэлбэри Буряадта ехэ анхарал хан­дуулна гэжэ харуулна. Бидэ иимэ онсо хандасада дадашоод, заримдаа сэгнэнэшьегүйбди. Зүгөөр уластам­най аргагүй ехэ нүлөө үзүүлнэ, - гэжэ Буряадай Толгойлогшо хэлээ.

Дэмжэхын тула Алас Дурнын тойрогто оруулаа

Алас Дурна хүгжөөлгын бүхы хүнгэлэлтэнүүдтэ, дэмжэлгын хэмжээнүүдтэ манай улас хүртэжэ эхи­лэнхэй. Тиин түрүүшын үхибүүтэй болоһон гэр бүлэнүүдтэ нэгэ дахин мүнгэн дэмжэлгэ үзүүлэгдэнэ. Эхын (гэр бүлын) мүнгэнэй хэмжээн 136 мянган түхэригөөр дээшэлээ, гур­бадахи болон удаадахи хүүгэдтэй болоһон гэр бүлэнүүдтэ һара бүхэндэ 11274 түхэриг түлэгдэнэ. Мүн ипотекын урьһаламжаар горитой хүнгэлэлтэ үзүүлэгдэнэ.

Алас Дурнын ниитэ нэгэн мүнгэн тэдхэмжын ашаар Үндэһэтэнэй музей, “Байгал” театрай байшан, тами­рай түбүүдые бариха аргатай боло­обди. Тиихэдэ гүрэнэймнай Засагай газар Буряад Уласта тусхай түсэб бэелүүлхые зүбшөөнхэй. Тэрэнэйнь ёһоор, һургуулинууд, тамирай тал­майнууд, элүүрые хамгаалгын эмхи зургаанууд, соёлой байшангууд ба­ригдаха, заһабарилагдаха юм.

Июлиин 1-һээ “Алас Дурнын гек­тар” гэһэн программа бэелүүлэгдэжэ эхилхэнь. Тон түрүүн Буряадай ажаһуугшад газар абаха эрхэеэ бэелүүлхэ (ерэхэ жэлэй февраль болотор), удаань Алас Дурнын фе­деральна тойрогой ажаһуугшадай ээлжээн ерэхэ (2020 оной август бо­лотор), һүүлэй һүүлдэ гүрэнэймнай эрхэтэд газар абаха.

Гэбэшье Байгалай байгаалиин дэбисхэрэй, Северобайкальск бо­лон Улаан-Үдэ хотонуудай, уласай ба нютагай засагай хэрэглэмжын, мүн шүтөөнэй газарнуудай ойронь хэншье хүрэхэгүй. Мүнөө дээрээ 750 шүтөөнэй газар, тэрэ тоодо Барга­жан аймагта Янжама бурхан, Хэжэн­гэдэ Джарун Хашорай субарга тухай мэдээнүүд гүрэнэй бүридхэлдэ абтаад байна.

Үндэһэн түсэлнүүд үнинэй бэрхэшээлнүүдые усадхаха

Энэ хадаа хуушарһан комму­нальна хангамжануудай һалбари, һандарха туйлдаа хүрэһэн гэр байра­нууд, үншэн хүүгэдэй шиидхэгдээгүй асуудалнууд, ажаһуугшадай бага олзо орошо болоно. Гол түлэб эдэ бэрхэшээлнүүдые шиидхэхэ хэрэгтэ үндэһэн түсэлнүүд шэглүүлэгдэнэ гэжэ Хандалга соо хэлэгдээ. Гэхэтэй хамта майн зарлигуудаар тодор­хойлогдожо, үндэһэн түсэлнүүд соо хараалагдаһан зорилгонууд ажабай­далай бүхы һалбаринуудта хабаатай.

“Байгаали хамгаалга” түсэлэй хэмжээндэ 2024 он болотор 18 миллиард гаран түхэриг үгтэхөөр ха­раалагдана. Мүнөө Улаан-Үдын уһа сэбэрлэдэг газар һэльбэн шэнэлэг­дэжэ байнхай. Бүхыдөө уластамнай иимэ 21 түхеэрэлгэ ашаглалгада ту­шаагдаха юм. Гадна хуули бусаар бог шорой хаядаг газарнууд усадхагдаха, бог шорой илгадаг завод баригда­ха, жэлэй туршада тайрагдаһан ба шатаһан ой модоной газарай хэмжээнэй дэбисхэртэ жэл бүхэндэ мо­донууд таригдажа байха.

Һүүлэй хэдэн жэлнүүдтэ Буряадтамнай ажаһуугшадай тоо дээшэлһээр. Саашадаашье энэ хэбээ­рээ хүгжэхын тула “Хүн зоной тоо бүридэл” түсэлэй хэмжээ ябуулга­нууд туһалха. Бүхыдөө һомололгын хэмжээн – 37 миллиард шахуу түхэриг.

“Болбосорол” түсэлэй хэмжээндэ 2024 он болотор 5,5 миллиард гаран түхэриг уластамнай шэглүүлэгдэхэ. Энэ мүнгэндэ 300 һургуули хүртэхэ. Харин гурбадахи халаан 2021 он бо­лотор усадхагдаха юм.

“Элүүрые хамгаалга” түсэлөөр 2024 он болотор 21 миллиард түхэриг хараалагданхай. Тиигэжэ эхин шатын эмшэлэлгын туһаламжа, зүрхэ-һудалай ба нари үбшэнүүдтэй тэмсэлгэ, хүүгэдэй элүүрые хамгаалгын һалбари хүгжөөлгэ, мэргэ­жэлтэ эмшэдээр хангалга – эдэ бо­лон бусад шэглэлнүүдээр ехэ ажал бэелүүлэгдэхэ.

“Соёл” түсэлөөр 788 сая түхэриг үгтэнэ. Бабушкин хотодо соёлой түб баригдаха, “Үльгэр” театр һэльбэн шэнэлэгдэхэ, хүдөө нютагуудта мүнөө үедэ таарама 12 номой сан бай­гуулагдаха, соёлой-зугаасалгын 36 эмхи зургаан заһабарилагдаха юм.

“Аюулгүй ба һайн харгынууд” түсэлөөр 2024 он болотор 17,2 миллиард гаран түхэриг һомологдохо. Тиигэжэ Улаан-Үдэ хотын харгынуудай 85 хубинь ба уласай харгынуудай тэн хахадынь һайн шанартай болгогдохо. Гүрэнэй Юрэнхылэгшын даалгабаряар байгша ондо “Улаан-Үдэ-Турунтаево-Хурамхаан” шэглэлэй харгын һэльбэн шэнэлэлгэ үргэлжэлүүлэгдэхэ, Үдэ мүрэн дээгүүр гурбада­хи хүүргын барилга эхилхэ.

“Гэр байра ба хотын оршон” түсэл бэелүүлгэдэ 2024 он болотор 4 миллиард гаран түхэриг үгтэнэ. Парк, сквер, аллей мэтын 300 ниитэ газар болон гэр байрануудай газаахи 1000 гаран талмай бол­босон түхэлтэй болгогдохо. Гадна бүхыдөө 66 мянган дүрбэлжэн метр талмай үмхи гэрнүүдһээ 3,7 мянган ажаһуугшадые зөөлгэхэ хэрэгтэ 2,9 миллиард түхэриг хараалагдана.

“Бага ба дунда олзын хэрэг эр­хилэлгэ болон хубиин хэрэг эр­хилхэ үүсхэл дэмжэлгэ” түсэлөөр 2024 он болотор 1,5 миллиард га­ран түхэриг һомологдохо. Илангаяа үйлэдбэриин ба шэнэ зүйл нэбтэрүүлгын эмхинүүдые дэмжэлгэдэ онсо анхарал хандуулагдаха. Мүн фермернүүдые дэмжэлгэ, хүдөө ажа­хын хамжаануудые хүгжөөлгэ хадаа түрүү зорилгонуудай тоодо зандаа.

“Уласхоорондын хамжаан ба эд бараа гадаада гүрэнүүд руу худалдан гаргалга” түсэлөөр 2024 он болотор 3,5 миллиард түхэриг хараалагданхай. 165 саяыень гадаада гүрэн руу худалдан гаргаха эд бараа үйлэдбэрилгэдэ шэглүүлэгдэһэн хүрэнгэжүүлгын түсэлнүүдые дэмжэл­гэдэ гаргашалхаар түсэблэгдэнэ.

Хүрэнгэжүүлгын түсэлнүүд – хүгжэлтын үшөө нэгэ арга

Алексей Цыденовэй тэмдэглэһээр, Буряадай эдэй засагай түрүү эмхинүүдые дэмжэлгэ – гол зо­рилгонуудай нэгэн. Тиин Улаан-Үдын авиазаводто “Байкал” гэһэн бага самолёт, VRT-500 вертолёт үйлэдбэрилхөөр бэлдэжэ байн­хай. Прибор бүтээлгын нэгэдэлдэ зайн гал хинан тоолодог хэрэгсэл үйлэдбэрилхэ түсэл бэелүүлэгдэнэ. Мүн Улаан-Үдын ЛВРЗ болон Бай­галай ой модоной компани өөр өөрын түсэлнүүдтэй. Дэмжэлгын ашаар “Молоко Бурятии” ажалаа үргэлжэлүүлнэ, “Улан-Удэстальмост” захилнуудаар хангагданхай. Ашаг­та малтамал олзоборилдог компанинуудшье ажалтай, Үйлэдбэриин парк амжалта түгэс хүгжэнэ. Гадна Гусиноозёрск хотодо бүхэли жэлдээ хүдэлхэ мантан теплицэ баригдана. “Бурятмяспром” үйлэдбэриин шэнэ байшан бодхоогдоно. Зүүн Сибириин гахайн комплекс үйлэдбэриеэ үргэдхэжэ байна.

Засаг баригшад арад зондо дүтэ болохо ёһотой

- Нютагай засагай хүтэлбэрилхы ёһо гурим хубилгахаяа һананаб. Ноёрхохоёо болихо, хүн зондо дүтэ бо­лохо хэрэгтэй. Ажаһуугшадтай нюур нюураараа уулзахын хажуугаар, сүлжээ холбоонуудташье харилсаха­да болоно, - гэжэ Алексей Цыденов хэлээ.

Буряадай Толгойлогшын сүлжээ холбоондо ажал тухайгаа тоосожо байдагынь мэдээжэ. Гэбэшье байра байдалыень өөрынгөө нюдөөр сэг­нэхын, ажаһуугшадтай сэхэ харил­сахын тула уласай аймагуудаар ходо ябадаг.

Буряад хэлэ дэмжэхэ шухала

2030 он болотор буряад хэлэ хүгжөөлгын хараа түсэб зохёогдон­хой юм. Даб дээрээ тэрэниие батал­ха талаар ажал ябуулагдажа байна. Буряад хэлэ хамгаалхын, хүгжөөхын тула зохистой эрхэ байдал тогтоохо хэрэгтэй гэжэ Алексей Цыденов то­олоно.

Тиигэжэ дэмжэлгын арганууд һайжаруулагдаха. Буряад хэлэ хүгжөөлгын гол зорилгонууд болбосо­ролой һалбаритай холбоотой. Тиин буряад хэлэ гүнзэгыгөөр шудалха хүүгэдэй сэсэрлигүүдые олошоруул­ха талаар ажал үргэлжэлүүлэгдэхэ.

Хажуу тээһээ адаглажа һуунгүй, өөһэдөө оролдохо

Буряадта мүнөө дээрээ 1858 ТОС тоологдоно. Гүрэнэй хэмжээндэ энэмнай яһала һайн дүн гээшэ.

- Манай зорилго – саашадаа­шье энэ хүдэлөө дэмжэхэ, хүгжөөхэ. Хоёр жэлэй туршада бидэ ТОС-уудай хүдэлөө хүгжөөхөөр эрхэ бай­дал тогтоожо шадаабди. ТОС-уудай уласай конкурсын шангай жаса 45 сая түхэригһөө 60 сая хүрэтэр дээшэлүүлээбди. Эдэбхитэдтэй суг хамта хуули зохёон баталаабди, - гэжэ Алексей Самбуевич хэлээ.

Буряадай Толгойлогшо аймагуудай засаг дарганарта, сомонуудай дарганарта хандажа, эдэбхитэй, үүсхэлшэ, бэрхэ, урагшаа һанаатай, бэлигтэй нютагаархидаа элирүүлэн дэмжэхыень уряалаа.

Буряад Уласай Засагай газарай мэдээсэлэй абланай гэрэл зураг