Ниигэм 6 jun 2024 1394

Буянта һарада үйлэдэбэ

Бурхан багшын энэ замбида мүндэлһэн, гэгээрһэн, Нирваан болоһон Буянта һарада (зунай эхин шарагшан могой һара – майн 9-һөө июниин 6 болотор) буян үйлэдэхэ нигүүлэсхы хэрэгүүдтэ заха холын Захааминай аймагай сэлеэн ехэ Санага нютагай хүн зон ехэ багагүй тон эдэбхитэйгээр хабаадаа. Нэн түрүүн нютаг нугаяа, уһа голнуудаа, гудамжануудаа ариг сэбэр болгохо, нангин шүтээнэй газарнуудтахи барилга түхеэрэлгэнүүдые һэльбэн шэнэлхэ ажалнууд хэгдээ. Үдэр бүхэндэ нютагаа тойрожо, гороо хэгдэжэ, тарни маанинууд таһалгаряагүй уншагдажа байгаа. Уула обоонууд заншалта ёһоороо тахигдаа. Дасанай дэргэдэ аймагай Һунгамалнуудай зүблэлэй шангуудай түлөө шатараар уласай наадан үнгэрөө.

© фото: Зэгбэ Нохоровой, Даниил, Вера Нохоровтоной гэрэл зурагууд

Нютагаа гороолно

Буянта һарын түрүүшын үдэр – Агуу Илалтын жагсаалда хабаадаһанай удаа Хадайтан угай зон эхи табижа, тоонто нютагаа гороолоо. Гороо хэхэеэ сугларһан хүнүүд бурхан шажанай номуудые, тарни маанитай тугуудые баряад, Сана­гын ехэ Даша-Пүнсэглинг хиидэй газааһаа эхилжэ, Мүнгэн-Добуугаар баруулжа, Сэхирэйнгээ наагуур үгсэжэ, Хужарай талаар – Мүрын- Хашаагаар Адангын наагуур гаража, Маантын аршаанай дэргэдэ һунан мүргэжэ зальбараад, Үбэр-Боорёор ябажа, Булагаараа гараад, Арьяа Баа- ладаа зальбаран мүргэжэ, дасандаа хүрэжэ ерэнэ. Гороолжо ерэһэн зон дасан соо орожо, “Гороогой дэбтэр­тэ” нэрэ обогоо бэшэжэ тэмдэглэнэд.

2-дохи үдэрынь Буряадай элитэ ехэ ирагуу найрагша Мэлс Самбуе­вай нэрэмжэтэ гудамжын зон Виктор Фёдорович Бандеев түрүүтэй гороо­лоо. 3-дахи үдэртэ Санагын эгээл ута – Михей Ербановай нэрэмжэтэ гу­дамжын олон хүнүүд гороо хээ. Майн 12-то Буруутан угтан (Намсараевтан) гороолоо. 13-да хүршэ Утаата нютагай зон болон 1970 ондо түрэһэн хүнүүд гороолоо. Иигэжэл үдэр таһалангүй, хүн зон уг угаараа, гудамжаараа, ажа­лай бүлгэмүүдээрээ хамжажа байгаад гороолнол даа. Нэмэжэ тэмдэглэхэдэ, майн 19-дэ хүршэ Ёнгорбойн һургуулиин багшанар, ажалшад ерээ һэн. Юрэдөөл, Буянта һарада гороо хэхэеэ хүн зон олоороо холо ойроһоо ерэнэд. Холоһоо ерэһэн зоной амар­ха, хонохо гэр байранууд дасанай дэргэдэ баригдаа һэн гэжэ һануулая. Гороогой зам 15 модо болоно.

Ууланууд тахигдаа

Анхан сагһаа нааша манай арад зон оршон тойронойн­гоо, түрэл байгаалиингаа аша туһые тон һайнаар ойлгодог, өөһэдөөшье Эхэ байгаалиингаа таһаршагүй хубибди гэжэ һайн мэдэдэг байгаа. Тиимэһээл газар уһандаа, ой тайгадаа ехэ наринаар, тон гамтайгаар хандажа, һахижа хам­гаалдаг һэн. Тиигэжэл холын элинсэг хулинсагнай уула обоонуудайнгаа, уһа голнуудайнгаа эзэдые хүндэлжэ тахидаг болоһон байгаа ёһотой.

Суутай дуутай Санагын Табан уула: Баатар-Хаан, Баруун Хурмаста уула, Ринчин-Хаан, Дасанай хойто Генин-Шэмбэ, Һубарган - түүхэ до­могто, шүлэг дуунда оруулагданхай. Урдандаа Санагын дасанда самай нааданда эдэ табан уула (тусхай­таар хубсалһан ламанар багуудые үмдэжэ) гаража хатардаг байһан. Эдэ уулануудһаа гадна үшөөшье хэ­дэн уула обоонууд бии юм. Тэрэ то­одо Санагын голдо орохотой адли Баян-Зүрхэн уула тобойжо хараг­дадаг. Энэмнай байгаалиин гай­халтай хүсые, таагдашагүй бэлигые, ойлгогдошогүй ураниие эли тодоор харуулһан зүйл юм: тэг дундуураа бүһэлөөтэй! Тэрэ бүһэнь үхэрэй шэ­нээн томо шулуунуудһаа бүрилдэнэ. Тиимэһээ баһа Бэһэтэ уула гэжэ нэр­лэгдэдэг.

Эндэ нэгэ ушар хөөрэхэдэ, зүйтэй ха:

Санагын дунда һургуулида хүдэлжэ байхадаа, би Андрей Даша-Дылы­кович Уржанов захиралай, Роза Цы­ренжаповна Пунсукова завучай (ми­нии багшын) зууршалгаар, аймагай РУО-гой таһагые даагша Владимир Михайлович Бадмаевай (Санагын Урда сэлеэнэй хүрьгэн), методист Валентина Доржиевна Цыренова­гай дэмжэлгээр залуу багша Таисия Хандуевна Мархаеватай урда үеын Аюша Жапович Доноев, Нина Шаг­дуровна Тубанова, Нина Намжи­ловна Буянтуева багшанарай олон жэлнүүдтэ шабинартаяа Санагынгаа наһатай зоноор харилсажа, сэсэн һонор ухаандаа хадагалжа ябаһан үреэл юрөөлнүүдые, оньһон жороо үгэнүүдые, ёохорой, үндэһэн наада­нуудай, архиин (сэгээ) дуунуудые, до­могуудые суглуулһаниие эблүүлжэ, “Санагын сэгнэшэгүй баялигһаа” гэжэ ном 1995 ондо хэблүүлээ бэ­лэйбди. Теэд тэрэ үедэ ном гаргуул­ха ехэ дүршэлгүй ябаабди, тиимэһээ алдуу эндүүнүүд, дутуу дунданууд яһала байгаал даа. Мүнөө хэблүүлхэ гэбэл, яһала ондоохон, үшөө ехэ уд­хатай болохол байгаа. Хэды тиибэ­шье яһала удхатай, олондо туһатай ном болоо һэн. Тэрэ ном уншаад, Василий Санжиевич Мархаев багша намда уурлаба:

- Эгээл ехээр шүтэдэг Баян-Зүрхэн уулые Санагын Табан уулада оруулангүй, юундэ миин лэ дурдаад гараабта?! Тиигэхэдэнь тэрэ үедэ ойлгоһоороо бинь:

- Баян-Зүрхэн Санагын дээдэ та­лын, Хужарай зоной, Сталин колхо­зой хүнүүдэй тахижа байһан уула ха юм - ушар иимэһээ Санагын Та­бан уулада оруулагдаагүй юм гү, би мэдэнэгүйб. Санагын Табан уулын “Солчид” уншалгые урдын ламанар, Хоршод гэгээн зохёожо, Баян сагаан Баатар-Хаан баабай, Баруун ехэ Хаан-Хурмаста, Ринчин-Хаан – энэ уула бүри урдандаа Буха-Ноён баа- бай гээд тахигдадаг байһан, Дасанай хойто Гэлэн-Шэмбэ, Һубарган гээд лэ тахидаг юумэл даа, - гэжэ харюусабаб. Тиигээд: - Һайнаар мэдэхэ гээ һаа, “Торой биргадай” – Хужарай төөбии, таабайнарһаа лаблажа һурахал даа, - гээ бэлэйб. Теэд тэрэ гэһээр дахин энэ асуудалдаа бусаагүй һэмди. За­луу биньшье ахатанһаа дахин лаб- лажа һурангүй үлэшөө бэлэйб. Энээнһээшье олон ондоо хөөрэлдэхэ асуудалнууд яһала байгаал даа, теэд “хүнэй мүнхэ байха юумэдэл” хэ­зээ нэгэтэ хөөрэлдэнэ бэзэбди даа гэһээр ябатарнай, дээрэһээ үгтэһэн наһан дүүрэшэнэл даа.

 

 “Төөлэжэ табиһан бэе,

Тооложо табиһан наһан”-

гэжэ дэмы хэлэгдээгүй, наһанай ошоходол, дүтынгөө зониие гээхэдээл, хүн ойлго­хо юм байна даа...

Санагаархин эхилжэ, нэн түрүүн Далан табан Махага­лын сахюусатай Баян сагаан Баатар-Хаан баабайгаа та­хидаг заншалтай. Һүр жаб­халанта Баатар-Хаан уула Санагын баруун-урда мүнхэ ногоон хушануудаараа хүжэ татан хүхэржэ байдаг. Энэ ехэ уула юһэн голые хүндэлэн хаажа, Санага нютаг баян дэлгэр болоһон. Баатар-Хаа- ниие тахихадаа, бэшэ уула­нуудта орходоо, өөрсэ он­доохоноор тахидаг – алба загаһа үргэдэг! Энэнь иимэ ушартай: энэ уулын эзэн ород хүн юм байна. XVII зуун жэлдэ Ород – Манжа Хита­дай хилэ харахаяа ород ха­сагууд ерэһэн гэхэ. Тиихэдэ ямаршьеб гэнтын усалһаа нэгэ хасаг наһа баража, энэ уулын эзэн боложо тодорһон түүхэтэй. Уулын эзэнэй хүрэг ехэл һүртэй: хуяг дуулгатай, һэлмэ жадатай, хара-хүрин нэмэргэеэ намилзуулһан, боро морёороо соёргодог! Тахилгада бүһэтэйшүүлтэй хамта эхэнэрнүүд хабаада­дагшье һаа, имагтал эрэ хүн зөөхэйгөө (саламат) шана­ха ёһотой юм. Тахихадаа ла- маар тахидагшье һаа, Шо- шоолог угай Мосхоосхото­ной эрэ – хадаша таабай “аяга баридаг” заншалтай.

Баатар-Хаан сэрэгэй ха­саг хүн байһан туладаа сэрэ­гэй албанда ябаһан, дайн да­жарта мордоһон хүбүүдээ ха­ража, һахижа байдаг. Сэрэгтэ мордоходоо, хүбүүд Баян са­гаан Баатар-Хаан баабай- даа мүргөөд, шоройень бэе­дээ абажа ябадаг:

Аюулта дайнда

хабаадаһан эрэшүүлдээ

Абарагша сахюусаниинь

боложо,

“Халюун хамсыдаа

халхалжа,

Булган захадаа

бухуулжа”,

Дары түргэн хамгаалдаг!

Уулаяа хүндэлжэ тахяад, даллагаа хурылаад, бултадаа доошоо буужа, Сарлаанай нэлэнхы нугада ехэ найр наа- да хэдэг, эрын гурбан наада үнгэргэдэг һайхан заншал­тай.

Жэгтэй ушаралнууд

Минии бага ябахада, Дари абгазымнай нэгэ иимэ ушар хөөрөө һэн: “Тахил­гын боложо, үргэл мүргэлэй дүүрээгүй байхада, Патаанай Доржын эхэ далгын эдеэнһээ хүртэжэрхёо. Тиигээд хараа- гүй (һохор) болошоһон юм” Энэ ушар уула обоонуудаа хүндэлдэггүй зондо шан­га һануулга боложо үгэхэ ёһотой.

Эндэ һургаал болохо ур­дахи зуун жэлэй 90-ээд оно­ор болоһон үшөө нэгэ ушар дурдая. Нэгэтэ Баатар-Хаа­наа тахихаяа түхеэржэ байха­даа, хэдэн үбгэд: “Бидэ юун­дэ уулаяа загаһаар тахиха болоһон юмбибди? Урда саг­та Санагын хэн-юун загаһа эдижэ байһан юм?” – гэжэ сэсэрхэлдээд, загаһагүйгөөр уулаяа тахяа. Тиигээд лэ доо- шоо буужа ябахадань, гэнтэ тэнгэри бүрхэжэ, үдэр һүни гэжэ мэдэгдэхэеэ болижо, үзэгдөөгүй шуурга һалхин эшхэржэ, аадар мүндэр ад­харба. Аадар мүндэртэ шобто сохюулжа нороһон, шуурган­да үлеэлгэжэ бээрэһэн зон зүг шэгээ алдажа, зарима­ниинь баруулжаа Хуурлигай гол руу буужа, нүгөөдүүлынь юушье ойлгонгүй, Ёнгорбой руу буушаһан юм. Тиигэжэ мунхиһан зон түүхэ домог­най зүб лэ юм байна даа гэ- жэ дахин һөөргөө ууладаа гаража, зүб мүрөөрнь – зан­шалаарнь тахиһан юм.

Намтай өөртэймни болоһон ушар гэхэдэ, баһал һонин юм. Һургуулида һуража бай­гаад, Баатар-Хаанай тахил­гада гаралсаһан байгааб. Энээниие хаанаһаашьеб даа һургуулиин захирал С.А. Тар­маев дуулажархиһан байгаа. Тэрэ үедэ би комсомол­до орохо һанаатай ехэл бэ­лэдхэл хэбэб даа: уставһаань эхилээд лэ, хэзээ, юунэй түлөө зургаан орденоор шагнагдаһан юм, комсомо­лой съезднүүдтэ манай хэд делегадаар ошоһон юм, Варшавска договорто, СЭВ- тэ ямар гүрэнүүд ородог бэ, ниислэлнүүдынь ямар хо­тонууд юм гээд лэ... Комис­сиин урда ехэл дорюунаар харюусажа байтарни, Се­мён Александрович захи­рал орожо ерээд: «Бурханда мүргэдэг, уулын тахилгада хабаададаг энэ Ринчиновые комсомолдо абаха гэжэ бай­на гүт?!» – гэжэ шангаханаар асууһаншье бэшэ, нэгэл тии- мэ заналта хэһэншүүгээр дуугараа һэн... Тиигээд лэ сэрэгэй алба хэжэ байхадам­ни, гэнтэ Совет армиин зэр­гэдэ комсомол бэшэ хүн алба хэжэ байна гэжэ мэдэгдээд, түргэн дундаа комсомолец болошоһонби.

Санагын баруун тээ Ба- руун уула – Хаан-Хурмаста хабтайн зэнхыжэ байдаг:

Тэнгэриин олон бурхадһаа

Түби дэлхэй дээрэ заларжа,

Түхэреэн ехэ Санагын

зониие

Түбхинүүлэн жаргуулхаб!

- гэжэ тангариглаһан Жам- саран сахюусатай ууламнай!

Хаан-Хурмаста уулын эзэн Цэдэб-Балбар хариин харатан дайсадһаа хамгаал­даг, ехэ шанга гэдэг. Дүрбэн хүсэтэ баатартайгаа самда гарадаг байгаа. Тиимэһээ тахилгада бүһэгүйшүүл га- радаггүй. Уурлабал, хүйтэн һалхи шуурга буулгадаг, ган гасуур болгодог.

Нютагай зүүн-хойно Баян Намсарай тахилгатай Рин­чин-Хаан уула малайн тобой­но. Урдандаа эндэ уг гарба­лаа, Буха-Ноён баабайгаа хүндэлжэ тахидаг байгаа. Ламын шажанда оруулхадаа, Ринчин-Хаан гэжэ нэрлэһэн. Энэ уулаһаа шанха зүүн- хойшоо Бухын һарьдаг ор­шодог. Холоһоо харахада, хэсылдин хэбтэһэн һарлаг бухадал түһөөтэй юм. Хубис­халай урда нэгэ эбэрынь ла- маар, нүгөө эбэрынь бөөгөөр тахидаг байһан гэхэ.

Найман Намсарай тахил­гатай энэ уула адуу мал, эд баялиг, сагаан эдеэ, үлзы хэ­шэг бүгэдэ зондоо үршөөдэг гэжэ тоологдодог.

Наранай мандаха зүгтэ Санагын дасанай Һама, Жам­саран һахюуһадтай Гэнин- Шэмбэ уула бэшэ ууланууд­таа орходоо, набтархан аад, наруули аятайханаар хараг­дадаг. Энэ уулаяа санагаар­хин дасанай хойто уула гэжэ юрынхеэр нэрлэдэг:

Даша-Пүнсэглинг хиидэй

Олон мянган һүзэгшэдэй

Одо заяаень бадараажа,

Хии морииень хиидхэхэ

Далдын хүсэ шадал

шэнгээһэн ууламнай!

Хубисхалай урда тээ уу­лын хормойгоор долоон шу­луун субарга бодхоогдоһон юм. Далахайн баян Очиров Тубаан ехэ томо Жаран Хаша­рай субарга барюулжа, 1929 ондо дүүргүүлһэн юм, теэд арамнайлагдангүй үлөөд, удаань тэһэлүүлэгдээ бэ­лэй. Уулын үбэрэй хормойдо мүнөө Буряад орон соогоо эгээл үндэр Дүйнхэр субарга толоржо байна.

Зүүн-урда зүгһөө Шагдар (Ошор-Ваани) сахюусатай Һубарган ехэ уула Санагын зониие харан һахижа байдаг:

Элдин тоонто нютагай

Элшэ туяа боложо,

Үри хүүгэдые эригшэдтэ

Үриин жаргал эдлүүлхэ

шэдитэй

Шагдар сахюусатай

ууламнай!

Энэ уула илангаяа эхэ­нэр зониие: харида хадам­да ошоһон басагадаа, буу- жа ерэһэн бэреэдүүдые харалсажа, үри үхибүүдые үршөөжэ байдаг.

(Владимир БАЛУЕВАЙ шүлэгэй мүрнүүд хэрэглэг­дэбэ. Уулануудай тахилга­нуудай үнгэрһэн тухай Зэгбэ Нохоров хөөрэжэ үгөө).

Эдэ уулануудаа тахяад, санагаархин обоонуудаа: Лусуудай ганса шэнэһэн обоо, Ганса хуша сабдаг обоо, Хужарай таабайе тахи­жа дүүргээ. Тахилгануудые хүндэтэ Молон ламбагай, Сультим шэрээтэ түрүүтэй Санагын дасанай ламанар бүтээгээ. Тахилга бүхэнэй һүүлдэ бүхэ барилдаанууд, һур харбаан үнгэргэгдөө. Тиигэжэ оршон тойрон­хи газар уһандаа гамтай- гаар хандажа, уула обоонуу­даа хүндэлжэ, тахилганууд­та хабаадаһан залуу үетэн, эдиршүүл урмашуулагдажа, элүүр энхээр, хүсэ шадалтай­гаар ажаһуухые эрмэлзэхэл даа. Сультим шэрээтэ өөрөө барилдажа, ехэ һайн жэшээ харуулаа.

Буянта һарада бүхы са­нагаархин, нютагһаа холо ажаһуудагшье зон, иланга­яа Хужарһаа гарбалтайшуул (“торой биргаадаархин” гэ­дэг – Хужарай Сталин колхоз томодхолгын үедэ Санагын Коммунизм колхозтой хам­таруулагдажа, 2-дохи брига­да болгогдоһон юм) мүнгэ зөөриеэ суглуулжа, Хужа­райнгаа обоогой уран нари­наар баригдаһан субаргые, бунханиие, Таабайн хүрэгые, тахилгын зүйлнүүдые, һарабшануудые, найман хана­тай гэрые, ламанарай бо­лон мүргэлшэдэй һууха һандалинуудые һэльбэн шэ­нэлжэ, шэрдэхэ, будаха ажал­нуудые бүтээгээ. Тэрэ ехэ бу­янта ажал хэрэг бүтээгшэдые Гэрэлма Гомбоевна Дари- Цырен Александровна хоёр эмхидхэжэ, тахилгын найрта эдэбхитэй хабаадаһан эдиршүүлые амаршалжа, Баярай бэшэгүүдээр, шан­гуудаар урмашуулаа. Тии­гээд мүнөө жэлэй тахилгые Мэлс Самбуевай нэрэмжэ­тэ гудамжын зон даажа га­раа гэжэ Даниил Нохоров хөөрөө. Тиигээд Арьяа Баалын ехэ хүрэг бүтээхэ нан­гин хэрэгһээ эхилжэ, Сана­гын зон бүри ехэ эдэбхи­тэй болоо гэжэ омогорхожо байһанаа мэдүүлээд, хүндэтэ Юрий Ёндонович Мандага­нов мүнөө Виктор Раднае­вич Цыбиковэй гэр бүлэтэй Адангын булаг болбосон түхэлтэй болгожо, нарин бүтээлнүүдыень урлажа бай­на гэжэ дуулгаа.

Автор: Сэнгэ РИНЧИНОВ

Фото: Зэгбэ Нохоровой, Даниил, Вера Нохоровтоной гэрэл зурагууд