Ниигэм 14 jun 2023 848

Урдын нүүдэлшэдэй юртэмсэдэ

Олон мянгаад жэлэй туршада Агууехэ талаар нүүжэ ябаhан монгол туургата арадууд өөрын тусхай юртэмсэ байгуулhан. Тэндэнь хүн, амитад, ургамалнууд нэгэ амитай, таhаршагүй бүхэ холбоотой. Энээн тушаа манай элинсэгүүдэй ёhо заншалнууд, тусхай нангин үйлэ бүтээлнүүдынь гэршэлдэг.

© фото: Сарюуна Эрдынеевагай гэрэл зурагууд

Сагаан морин – хаанай бэлэг

Түүхын эрдэмэй доктор Марина Содномпиловагай «Буряадай ёhо заншал тухай» гэhэн хүдэлмэри соо урдын нүүдэлшэдэй ёhолол бүтээл­нүүд тухай сэнтэй мэдээнүүд үгтэhэн.

Гэрэй углуунуудта бэеэ үрэжэ маажадаг адуу мал эзэдтээ эд баялиг ба буян хэшэг уряална гэhэн тэмдэгтэй. Тиимэ гэрэй малые худалдахань ба хүндэ бэлэглэхэнь хорюултай, тии­гэбэл, малай хэшэг алдагдаха гэдэг. Ехэ тулюур, hула бэетэй гү, али гэбэл, тусгаар муухай түхэл дүрсэтэй гэрэй амитан тухай: «Бүхы hүрэг малайн­гаа аза жаргалые өөр дээрээ тохожо ашаад, арай даажа ябана», - гээд, манай элинсэгүүд энхэрэн сэгнэдэг байhан.

Урдын буряад-монголшуудай заншалаар, сагаан зүһэтэй адуу мал илангаяа үндэрөөр сэгнэгдэдэг бай­гаа. Yндэр түрэлтэ гарбалай хаан түшэмэлнүүдтэ, гүрэн түрын ба сэ­рэгэй зонхилогшодто сагаан мо­ридые бэлэглэдэг байhан юм. Түрэ дээрэ басагаяа хүргэжэ ерэhэн эжыдэ «hүнэй түлбэри» - сагаан мал бэлэг баридаг нүүдэлшэдэй гурим сахигдадаг hэн. Yшөө са- гаан мал үхибүүдтэ эрхим бэлэг гэжэ тоологдодог. Мүн лэ нангин бүтээл­нүүдэй үедэ сагаан зүһэтэй амита­дые үргэбэл, эгээл эрхим гэжэ тоо­логдодог байhан. Урдын буряадууд сагаан үнеэдые «Сагаадай», «Ялаа­дай», «Ялаахан» г.м. тусхай мээхэй­гээр нэрлэдэг байhан.

Сагаанhаа гадуур, алтан-шара, улаан-шара зүһэтэй ба хара-хүрин аад, дээгүүрээ сагаан толбонуудтай мал hайн шэнжэтэй гээд, урдын сагhаа сэгнэгдэдэг.

Yшөө манай үбгэ эсэгэнэр со­ходоо сагаан толботой – мүшэтэй – малда дуратай һэн. Тиимэ мал хэ­шэгэй дээжэ, hалбархын тэмдэгэй hүлдэтэй, хотонhоо сааша гаргахань, худалдахань, хариин зондо бэлэг- лэхэнь сээртэй. Хаа-яа хотондо hаарал-ягаан, хүхэбтэр зүhэтэй малай гарахада, Хүхэ Мүнхэ Тэнгэридэ үр­гэдэг гуримтай байhан. Усть-Ордын буряадууд тиимэ зүһэтэй малые Тэн­гэриин Буха Ноёной бухын зүһэтэй гэжэ тоолодог, Дээдэ Түбидэнь үр­гэжэ бусаадаг hэн ха.

Алаг соохор моридой нюусанууд

Урдын монгол туургата нүүдэл­шэд соохор эреэн зүhэтэй, иланга­яа бүүдэгэр бүрүүл аад, жэжэхэнүүд толбонуудтай соохор моридто ду­рагүй байhан. Тиимэ морёор хурим түрэдэ бууhан айлшан залуушуулай муу заяатай, урагшагүй ерээдүйн байдалые зүгнэhэн тэмдэг гэжэ тоо­логдодог hэн ха.

Мүн лэ айл хотондо алаг эреэн мори унаhан, хажуудаа нохой да­хуулhан улаан хубсаhатай хүнэй оро­жо ерэхэнь сээртэй байгаа. Тиимэ үзэгдэлhөө амгалан тэнюун бэлшээ­ридэ ябаhан мал hүрэгүүд сошон таража, улад зоной hанаа сэдьхэлэй байдал хүлгэхэ гэhэн үгэтэй.

Алаг эреэн мориной зүhэ улаан үнгэтэй холисолдоходоо, нүрөө үб­шэниие (оспа) hануулдаг байгаа ха гэhэн мүнөөнэй эрдэмтэдэй hа­намжа бии. Хара ба улаан үнгэнүүдэй шэнжэтэй нүрөө үбшэн гансата олон хүнүүдэй амин голнуудые сабшажа таhалдаг, үхэлэй hүлдэтэй байгаа ха юм.

Хониной хүбшэ яһан – малай һахюуһан

Эртэ урдын сагhаа талын нүүдэлшэдэй эгээл ехэ дайсадынь гэбэл, малай хулгайшад ба шононууд бай­hан. Тиимэhээ талаар элдэб олон hахюуhанууд бүтээгдэдэг ба нангин бүтээлнүүд үйлэдэгдэдэг заншалтай hааб даа.

Нэн түрүүн буряадууд адуу малаа бэлшээридэ туухынгаа урда тээ гу­ламтынгаа галай эзэдтэ – Сахяадай ноёндо ба Сахала хатанда эдеэнэйнгээ дээжые үргөөд, гэр бүлыень ба hүрэг малыень аршалан хамгаалхые гуйдаг байгаа.

Мүн лэ үүрэй улаан наранаар га­заа гаража, орон нютагайнгаа эзэд сахюусадта үргэл үйлэдөөд, хулгай­шадые, арьяатан шононуудые болон хамаг муу муухайе зайсуулжа, буян хэшэг, зол жаргал үршөөхыень гуй­даг hааб даа.

Урдын зоной онсо тэмдэглэhээр, үглөөнэй иимэ үйлэнүүд эрхимээр туhалдаг заяатай.

Yшөө манай элинсэгүүдэй занша­лаар, хониной хүбшэ яhан (лучевая кость) ямаршье мал адуулагшаhаа hайнаар hүрэг малые аршалан cахи­даг ёhото эди шэдитэ hахюуhан гэжэ тоологдодог.

Yни урдын сагhаа хүбшэ яhан моридой ба эмээлнүүдэй hахюуһан гээд шүтэгдэдэг һэн. Тус гайхамшаг­та яhан адуун hүрэгые шононуудhаа ба хулгайшадhаа аршалхын хажуу­гаар малай үхэлhөө абардаг һэн ха. Тиимэhээ урдын буряадууд хониной хүбшэ яhые hэеы гэрэйнгээ үүдэнэй хоёр талада уяжа үлгэдэг байhан юм.

Гэртээ тиимэ hахюуhатай адуу­шан юунhээшье айдаггүй hэн гэдэг. Юундэб гэхэдэ, хүбшэ яhатай байра­да дүрбэн хүлтэй арьяатадшье, хоёр хүлтэй хулгайшадшье дүтэлдэггүй гэжэ манай үбгэ эсэгэнэр этигэдэг байгаа.

Yшөө манай элинсэгүүд шо­нонуудтай тэмсэлдэ шэдитэ үйлэ гүйсэдхэдэг байhан. Үдэшын боро хараанаар: «Шонын амые хаанаб­ди!» - гэжэ оло дахин дабтажа байгаад, эсэгынгээ самсын баруун хам­сые зангидажа уядаг байhан юм.

Тэрэнэй хажуугаар томо тогоон соо hүхэ бусалгаха үедөө: «Шонын тархи шанажа байнабди!» - гэжэ бай­гаад, мүн лэ оло дахин шангаар дабтаха.

Тиигэжэ хорёо хотоhоо зэрлиг арьяатадые зайсуулха үүргэтэй эл­дэб янзын үйлэ бүтээлнүүд гүйсэдхэгдэдэг hэн ха.

Гэнтэ ямар нэгэн шалтагаанаар хээрэ хонохо болоhон hүрэг малай сасаржа тарахагүйн тулада эзэниинь бүhөөрөө гуталнуудайнгаа түрии- нүүдые бүхөөр холбожо уядаг байгаа. Тус гайхамшагта аргые үшөө урдын хүннүүд хэрэглэдэг байhан юм.

(Үргэлжэлэлынь хожом гараха)

Автор: Баярма БАТОРОВА

Фото: Сарюуна Эрдынеевагай гэрэл зурагууд