Хүрхүүдэй хүндэтэй таабай

Захааминай аймагай Нурта нютаг урдын урда сагһаа ажалша бэрхэ адууша малшадаараа, мэргэн түргэн ангуушадаараа, уран нарин дархашуулаараа суутай.

Хубисхалай үедэ олохон бэрхэ зон Монгол руу нүүгээ һэн. Теэд тэндээшье, нютагтаашье олонхи зон хамалган хашалганда дайрагдаа. Тиигэбэшье хамтын ажахынууд байгуулагдажа, һургуулинууд нээгдэжэ, соёл болбосорол хүгжэжэ, арад зоной ажабайдал һэргэжэ байгаа. Теэд гэнтэ дайн… Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн эхилжэ, бүгэдэ арад зон Эхэ ороноо хариин хархис дайсанһаа хамгаалхаяа бодоо.

Дайсанаа дараад, хэдэн жэл ажахыгаа һэргээхэеэ бүхы шадалараа оролдоо. Ажахышье һэргэн хүгжэжэ, арад зоншье жаргалай заха энэ гэжэ «үглөөдэртөө коммунизмда ажаһуухамнай» гэлдэжэ байтар, агууехэ СССР гүрэн гэнтэ һандаран унажа, бүхы ажабайдал үндэһөөрөө хубилаа. Тэрэ хүндэ сагшье хамаг зоной оролдолгоор дабагдаа.

Теэд иигэжэ Орос гүрэнэй бата бэхеэр һэргэн хүгжэхэ замда ороходо, ороноймнай баруун тээ бандеровецүүдэй үри һадаһад – элдэбын нацистнууд толгойгоо үргэжэ, баруун гүрэнүүдэй тухиралга, туһаламжаар шуһата дай үүсхээ. Гүрэн түрэтэеэ, арад зонтоёо эдэ бүгэдые нютагтаа Дарьсэрэн ахай гэжэ суутай нютагайнгаа зоной зүгһөө оронойнгоо Табан тэнгэридэ, Буха-Ноён баабайтандаа, Дулаан-Хаан баабайтандаа зальбаржа байдаг Доржо-Цыден Дымбрылов таабай дабажа гараа.

«Үншэржэ хүн үхэдэггүй...»

Абань нарай хүбүүгээ, хээлитэй һамгаяа орхижо, 1942 ондо Эсэгэ ороноо хамгаалхаяа мордоо. Баабайнь дайнһаа бусаагүй. Дүрбэ һаратай байхадань, эжынь наһа бараа. Сэбэгжаб (Валентин Бадмаевич) ахатаяа үншэн хоёр үлөө. Мүнөө Дарьсэрэн ахатан: «Үншэржэ хүн үхэхэгүй, үбшэндэ үхэхэ юм» гэжэ зүб лэ юм даа», - гэжэ уяран хэлэдэг. Хоёр ашанараа төөбиинь үргэжэ, хүл дээрэнь гаргаа. Дайнай, дайнай һүүлээрхи тэрэ хатуу жэлнүүдтэ наһатай хүгшэндэ хоёр хүбүүдые үргэжэ табиха гээшэ ямар хүшэр байгааб гэжэ ойлгосотой.

«Хүйтэн халууниие үзэгдөөл даа», - гэжэ ахатан ажабайдалаа дурсадаг. Нютагайнгаа эхин һургуули дүүргээд, Хужарта 6-дахи ангида һуража байһанаа болёод, колхоздоо элдэбын ажалда ябадаг, ажалта үдэрнүүдтэ хүртэдэг болоо.

Тиигэһээр хүдэлмэрилхэ дүршэлтэй боложо, ажалша бэрхэ, үсэд нэтэрүү хүбүүн «Коммунизмын зам» колхозой барилгын бригада ударидадаг барилгашанаар Хабтай таабайн (Даша Намсараевич Цыбиков – БМАССР-эй эрхим барилгашан – авт.) ажалладаг боложо, эрын хэмдэ хүрэһэнөө ойлгоо бэлэй. Барилгын ажал хэзээдэшье хүндэтэй, харин тэрэ үедэ бүри ехэ хэрэгтэй байһан. Хүдөө холуур малшадай гэрнүүд, малай байранууд олоор баригдаха, намаг налхитай, гол горхотой газарнуудта хүүргэнүүдые табиха.

1971 ондо эдэ барилгашад Монгол ороной Булган аймагай захиргаанай урилгаар ошожо, малшадай, хонишодой гэрнүүдые, малнуудай дал байра шэнэһэн модоор барижа, ехэ хүндэ ямбада хүртөө бэлэй. Тэндэ ойрохи хамаатантаяа танилсажа, холбоо барисаагаа бэхижүүлээ бэлэй. Тэрэ гэһээр Монгол ороной Булган аймаг Зүблэлтын Захааминай аймагтай бата харилсаа байгуулжа, үбһэ хулһаашье хамта абадаг болоо. Тиигэһээр «Эб модоной наада» үнгэргэдэг, илангаяа соёлой талаар нягта харилсаатай болоо бэлэй. Болбосоролой талаар ехээр ойлголсожо, хэлэ бэшэгэй, хүгжэмэй багшанар манда ерэжэ, монгол хэлэ бэшэг, үндэһэн дуу, хатар заадаг болоо бэлэй. Тиигэһээр «Уулын уладай уулзалга – Хонгодориада» гэжэ наадануудые эб хамта үнгэргэдэг болоо. Тиигээд лэ бүгэдэ Буряадтаяа бага-ехэ «Алтарганануудые» үндэр дээдэ хэмжээндэ үнгэргэжэ, эбэй харилсаан бүри ехээр үргэдөө.

Бүхыдэ эдэбхитэй

Мүн лэ нютагаархидтаа гэр байрануудые бодхоохо, мэргэжэлтэдые түбхинүүлхэ, һургуулиин, сэсэрлигэй, эмнэлгын байшангуудые бариха, заһабарилха гээд лэ, энэ ажал барагдадаггүй. Тиихэдэ Доржо-Цыден Дымбрылов ганса барилгаар бэшэ, модоор урлаха бүхы аргануудта һураа. Илангаяа абдар болон бэлмэрнүүдые урлахадаа, ехэ бэрхэ һэн, уһанай дуһалшье дуһахагүйгөөр бүтээхэ. Мүнөөшье Булган аймагһаа захилнууд ерэжэл байдаг.

Захааминай аймагай ажахынууд хоорондын эбэртэ бодо мал шахалгын комплекс Нуртада бии болгохо ажалай эхилхэдэ, шэнэ түб байгуулгын бүхы барилгын ажалнуудта ябалсаа. Тиигээд тэндээл 1985 онһоо гэр бүлөөрөө амжалта түгэс хүдэлөө. Нэгэ хоногто толгой бүхэнэй шэгнүүр 1600 грамм нэмэдэг һэн.

Дизельнэ движогоор саг зуура зайн галтай байдаг Нуртадаа 1961 ондо зайн гал оруулхада, Закаменск хотоһоо утаһа татахаяа хэды гээшын бахана һуулгааб даа. Дүшэ хүрөөд, авто-хүлэг жолоодожо һураа. Ямаршье ажал хэрэгтэ оньһон техникэ яаха аргагүй хэрэгтэй гэжэ тон һайнаар ойлгоо. Газ-51 машинаараа аймагай түбһөө эхилээд, хүдөө газаагуурхи ялхи-талхи харгынуудые бараһан ааб даа. Илангаяа аймагайнгаа үнсэгтэ байдаг нютагай харгынуудай ямар байдагынь мэдээжэ ха юм. Мүнөөшье ахатамнай Закаменск-Нурта-Монголой хилэ харгы замай ута үргэниие хэмжэһээр

Үндэр наһатай тамиршан

Гар бүмбэгэдэ ехэ бэрхэ һэн. Нэгэнтэ бэшэ бүхэ барилдаагаар аймагайнгаа абарга болоһон. Мүнөөшье һээр шааһаар - Монголой Булган аймагта үнгэрһэн «Алтарганада» наһатайшуулай дунда шалгараа. Мүнөө жэлэй «Алтарганада» эгээл үндэр наһатан байгаа, шангай һуурида оролсоо. «Танииел, эгээл аха захатанаа, ном соогоо оруулхаб», - гэжэ Буряадаймнай Һээр шаагшадай федерациин юрэнхылэгшэ Гомбо Зурбаков баярлуулаа. Захааминдаа ерээд, Оросой Баатар Жаргал Гомбоевой дурасхаалда зорюулагдаһан мүрысөөндэ ветерануудай дунда абарга боложо суурхаа.

Наһатай болоошье һаа, Доржо-Цыден Бадмаевич 1997 ондо нютагтаа арадай барилгын аргаар тамирай ехэ байшан бариха ажалые урагшатайгаар ябуулаа. Мүнөө тэрэ ехэ байшан нютагайнь тамирайшье, соёлойшье түб болоо. Бүхы хэмжээ ябуулганууд эндэл үнгэргэгдэнэ.

Үнэр баян таабай

Наһанайнгаа нүхэр Светлана Дариевнатаяа гурбан хүбүүдээ, хоёр басагадаа хүлыень дүрөөдэ, гарыень ганзагада хүргөө.

Ууган Дэлгэр Очир Дымбрыловичэй ажахыда хүдэлжэ байһан, хоёр үхибүүтэй. Дэмбүү барилгада бэрхэ. Соло Буряадай хүдөө ажахын дээдэ һургуули дүүргэжэ, агнууриин мэргэжэлтэн болоо.

Нютагайнгаа эзэд һахюуһадта «аяга баридаг Таабайда» хаана холуур байдаг нютагаархиниинь ерэжэ, хэрэгээ бүтээлгэдэг. Иигэжэл холо ойроһоо ерэжэ, элдэбын асуудалнуудаар хандагшадтай уулзажа байдаг Доржо-Цыден Бадмаевич хэн-юун ямар һаналтайб, юу хэнэб, юу хэхэб гэжэ тон һайнаар ойлгожо, нютагайхидтаа яажа туһатай байхабиб гэһэн урагшаа бодолтойл байдаг. Тиигээд лэ 85-дахияа сагаалһан хүндэтэ «тула загаһанда шарбуулһан хүрин-хара хүрхүүд» таабай наһаараа уншажа ябаһан «Буряад үнэнөө» мүнөөшье: «Арайл оройтожо, хоёр хоноһон хойно «Үнэмнай» ерэдэг юм даа», - гээд лэ, анхаралтайгаар уншаһаар, буряад арадайнгаа, Буряад оронойнгоо ажабайдалаар һонирхоһон зандаа.

Валерий ЦЫБИКОВ, арадай дархан, Нуртын хүрхүүд