Чингис Хаанай үндэрлиг

«Алас Дурнын эко-замууд» гэһэн түсэлэй шугамаар Оросой Зүүн зүгэй хүгжэлтын яаманай болон Алас Дурнын болон Арктикын хүгжэлтын корпорациин (КРДВ) дэмжэлгээр энэ эко-зам бүтээгдээ гэжэ тэмдэглэе.

Шэнэ замай гол архитектурна зүйлнүүд - дэлхэйдэ мэдээжэ уран барималша Даши Намдаковой бүтээһэн зүүн зүгэй литын тэмдэгүүд – 12 уран баримал болоно. Замай эхиндэ улаан зандан модоор, хушаар, зэдээр, хүрэлөөр, мориной һүүл дэлһээр, бүдөөр бүтээгдэһэн «Сэрэгшэд» гэһэн бүлэг нэгэ ехэ үүдэн сүмэ болон угтана. Саашадаа бүхы замаар хүрэл ба жэбэрдэггүй хүнгэн сагаанаар бүтээгдэһэн амитадай уран барималнууд: хулгана, үхэр, бар, туулай, луу, могой, морин, хонин, бишэн, тахяа, нохой, гахай удаа дараалан байна. Байгаалиин жэнхэни зүйлнүүд болон Сахигшын хүшөөтэй хамта үнэхөөр шэдитэ орон зайе бүридүүлнэ.

Алас Дурнын федеральна тойрогой можо нютагуудта аяншалгын замуудай инфраструктура хүгжөөхэ талаар 18 түсэл зохёогдонхой. Тэдэ түсэлнүүдээр айлшадай түбүүд, амаралгын газарнууд, ажаглалгын талмайнууд, элдэб эко-замууд зохёогдоно. Аяншалагшадай анхарал татаха зүйлнүүдые хараалһан шэнэ замуудай утань 127 модо болохо. Юрэнхылэгшын Алас Дурнын субсидиин хэмжээндэ эдэ түсэлнүүдые бэелүүлгэдэ 1,8 миллиард түхэриг һомологдонхой.

- Оросой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшэ Владимир Владимирович Путинай табиһан даабаринуудай нэгэн аяншалга хүгжөөлгэтэй, аятай зохид ажаһуудалай оршон байгуулгатай холбоотой. Можо нютагуудай ажаһуугшадай болон аяншалагшадай аятай зохид байдалда, байгаалияа хүндэлжэ, эдэбхитэйгээр амархын тула «Алас Дурнын эко-замууд» гэһэн түсэл зохёогдоо. Табхарай зам онсо илгаатай, юундэб гэхэдэ тэрэ амаралта, урлал болон этно-соёлые нэгэдүүлнэ. Мүн лэ «Алас Дурнын эко-замууд» – энэ нютаг можонуудые хүгжөөхэ арга. Шэнэ замууд ажаһуугшадта аятайгаар амарха арга олгохоһоо гадна, холо ойрын айлшадые татаха суранзан боложо, угтаха газарнуудые байгуулха, нютагай олзын хэрэг хүгжөөхэ, мүн лэ ажалай шэнэ һууринуудые байгуулха, - гэжэ Оросой Холбоото Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшын орлогшо – Оросой Холбоото Уласай Юрэнхылэгшын Алас Дурнын федеральна тойрогто бүрин эрхэтэ түлөөлэгшэ Юрий Трутнев тэмдэглээ һэн.

Улаан-Үдэдэ 2025 оной октябриин 11-дэ тус түсэлэй түрүүшын эко-зам – 20,9 модо утатай «Элүүрые хамгаалгын зам» нээгдэжэ, Алас Дурна зүгтэ эгээл утань болоһон байна. Эгсэ нэгэ жэлэй үнгэрһэн хойно «Чингис хаанай үндэрлигэй» зам нээгдэбэ - нютагай ажаһуугшад энэ газарые нангин гэжэ тоолодог. Шэнэ замай ута 4,5 модо болоно.

Энэ байгаалиин бүтээһэн, хүнэй дархалһан шулуун гэшхүүрнүүдтэй, шэнэһэн модоор бүтээгдэһэн һандалинуудтай амаралгын, ажаглалгын талмайнуудтай аяншалгын зам болоно. Эндэһээ Ивалгын аймагай тала дайда, хада ууланууд, тосхон һууринууд болон Орос гүрэнэй будаадын шажанай түб – Ивалгын дасан, Сэлэнгэ мүрэн, Улаан-Үдэ хото альган дээрэ мэтэ нэмжын харагдана. Айлшадай аюулгүй байдалда зохидоор ябахын тулада тэмдэгүүд болон мэдээсэлэй самбарнууд табигдаатай, гэрэлтүүлгэ болон видео-хиналтын системэнүүд хүдэлнэ. Энэ зам будаадын шажанай заншалаар нара зүб түхеэрэгдэжэ, ёһотой арюудхалгын зам, гороо болоно гэжэ тэмдэглэлтэй.

Нээлгын баяр ёһолол

Ерэһэн зониие хүхэ тугуудые хиидхүүлһэн моритой хүбүүд харгын хоёр хажууда угтаа. Замай эхиндэ Сагаан үбгэнэй хоёр тээ заншалта буряад хубсаһаяа үмдэһэн Ивалгын аймагай 250 тоглогшод табан үнгын хадагуудые баряад, айлшадаа хүндэлэн угтажа байгаа. Харин гүбээнүүдэй үндэрөөр тугуудые бариһан харуулшад жэрылдээ.

Эгсэ 15 сагта хүһөө шулуун дээрэ гараһан хоёр эрэшүүлэй үхэр бүреэгээр дохёо үгэхэдэ, бултанда мэдээжэ Сагаан үбгэн (Дамба-Дугар Бочиктоев) амаршалгын үгэнүүдые зэдэлүүлээ. Тэрэнэй хэлэһэн үгэнүүдые дэмжэн, хэнгэрэгүүд хүнхинэшэнэ.

 - Сагай хүрдын эрьелдээн соо алдарта Чингис хаанай үринэр хэдэн түмэн жэлнүүдтэ хүлэг моридой түбэрөө замхаангүй, арилшагүй мүрөө үлөөгөө. Угһаа ажалша зомни уг изагуураа алдангүй, үргэн энэ дэлхэйн энгэртэ, залиршагүй гүн ехэ хүндэмүүшэ заншалтай, зайлашагүй арюун мүнхэ эрьесэтэй байг лэ даа! – гэжэ Сагаан үбгэн сугларагшадта хандаа. Булта аха захатанайнгаа үгэ зүбшөөжэ: «Аа-хурай!» - гэжэ дэмжэн байгаа. Тэдэниие морин хууршад аялга хүгжэмөөрөө дэмжээ.

Уян нугархай басагад хатараа дэлгээ. Һүрөөтэй хүгжэм зэдэлжэ, Буряад драмын театрай хуяг дуулгатай залуу зүжэгшэд һүр бадараама хатар хатаржа, эртэ урдын сэрэгшэдэй тэмсээ харуулаа. Илангаяа жадаар хадхалдахыень сугларһан зон гайхан хаража, альгаа халуунаар ташажа байгаа.

Баярай амаршалганууд

 - Мүнөө энэ нарата үдэр бидэ бүгэдэндэ аргагүй ехэ удха шанартай үйлэ хэрэг боложо байна – Буряад орондо Алас Дурнын хоёрдохи эко-зам нээгдэбэ. Энэ миин маршрут бэшэ. Эндэ байгаалиин үзэсхэлэн, арад зоноймнай түүхэ, домог, соёлтой хамжан нэгэдэнэ. Дэлхэйдэ мэдээжэ уран барималша, уран зурааша Даши Намдаков зүүн зүгэй зурхайн 12 һүлдэ тэмдэг бүтээгээд, эгээл зулайдань энэ газар дайдые Сахигшын хүшөө бодхооһон байна. Энэ газарнай хүнүүдэй һонирхол татадаг нангин газар гээшэ. Эршэ хүсэ абахаяа, нютагайнгаа уран бэлигтэй хүбүүнэй зохёохы арга шадабаряар сээжэеэ сэлмээхэеэ хүнүүд ерэжэл байна. Уран зураашадай бүтээһэн болон байгаалиин өөрөө зохёоһон юумые сахихамнай мүнөө шухала, - гэжэ Буряад Уласай Толгойлогшо Алексей Цыденов этно-зам нээлгын үедэ хэлээ.

- Энэ этно-зам - урлал ба байгаалиин жэнхэни һайханиие нэгэдүүлһэн юрэ бусын түсэл. Бидэ Даши Намдаковтой хамта гансашье энэ газарай гоё һайханиие элирүүлээ бэшэбди, харин дэлхэйн хэмжээнэй уран барималнуудай парк байгуулжа шадаабди. Энэ зам Буряад ороной ажаһуугшадай болон айлшадай һонирхол суранзандал татаха газар болохо гэжэ этигэнэб, - гэжэ «Алас Дурнын этно-замууд» түсэлэй хүтэлбэрилэгшэ Хаид Мантаев онсолно.

Мүн лэ: «Үлүүдэ нэгэшье шулуу хүдэлгэхэгүйе оролдообди. Энэ нангин газарта хүдэлхэдөө, хүн зонойнгоо түлөө энэ ажал хэжэ байналди даа гэжэ Дээдэ Тэнгэриин ойлгожо хүлисэхые хандажа байгаабди», - гэжэ Дашинима Бальжанович Намдаков түрэл дайдадаа ямар гамтайгаар хандажа байһанаа мэдүүлээ.

Буряадай Арадай Хуралай һунгамалнууд Евгений Кучумов, Вячеслав Цыбикжапов гэгшэд бултаниие амаршалхадаа, энэ нангин газараа нюдэнэй сэсэгы мэтээр хаража, һахижа, гамнажа байхые бултаниие уряалаа. Сэлэнгын аймагай засаг дарга Станислав Гармаев орон нютагтаа, түрэл арадтаа аргагүй ехэ туһа хүргэжэ ябаһандань Дашинима Бальжановичта гүн баяраа мэдүүлээ.

Ивалгын аймагай засаг дарга Николай Емонаков энэ ехэ гайхамшагта нангин хэрэг бүтээлсэһэн, нээлгын һүр жабхаланта энэ найрта хабаадажа байһан бүхы аймагаархидтаа баяр баясхалангаа мэдүүлээ.

 - Энэ эко-зам ганса аяншалгын инфраструктурын байгууламжа бэшэ юм. Харин тэрэ орон нютагай хүгжэлтын ехэ хэрэгсэл болоно. Үзэмжэтэй газарнуудые нэгэдүүлжэ, нютагай тэнсүүритэй хүгжэхэ эрхэ нүхэсэл байгуулха боломжо олгоно, - гэжэ Инвестиционно хүтэлбэриин захиралай орлогшо Юлия Иванова тэмдэглэнэ.

«Алас Дурнын этно-зам» гэһэн шэнэ түсэл Буряад Уласта Чингис хаанай үндэрлигые оюун сэдьхэлэй баялигуудаар - урлалаар, соёлой зүйлнүүдээр дүүргэжэ, аяншалгын онсо газар болгобо.

Сэнгэ Ринчиновэй болон https://egov-buryatia.ru/ сайтһаа абтаһан гэрэл зурагууд.