Дүрбэн тэгшэ бэлигтэй

Хүтэлбэрилэгшэ, шэнжэлэгшэ, бэшээшэ, дуушан… Иимэл дүрбэн тэгшэ бэлигтэй хүн тухай хөөрэхэ хүсэлтэйб. Энэмнай хэн бэ гэбэл, жараад жэлэй туршада Буряад орондоо үнэн сэхэ алба хэһэн Вячеслав Васильевич Хингелов.

Ажабайдалай алхамууд

Манай герой «Хуби заяан: хүндэ ямбатай ажабайдалай алхамууд» («Судьба: ступени достойной жизни») гэһэн ном соогоо өөрынгөө уг гар­бал, нютагайнгаа түүхэ, суг һураһан, хүдэлһэн нүхэд тухайгаа бэшэнхэй.

«Би хадаа Оһын аймагай Ирхидэй нютагта түрэһэмби. Абамни - Васи­лий Дмитриевич, эжымни - Елена Владимировна өөһэдынгөө түрэл гарал тухай дурсадаг байгаа. Хэн хэнэйнь талаһаа олон түрэлхидынь нюдарган баяшуул гүүлэжэ, хамал­ган хашалганда ороһон, шорондо хаалгажа, наһаяа үнгэргэһэн, зүгөөр хожом сагааруулагдаһан. Тиибэ­шье манай уг нэгэшье таһараагүй, хүгжэжэ, ургажал байдаг. Уг гарбал тухайгаа бэшэһэн ном соогоо үргэнөөр хөөрөө һэм. С.П. Балда­евай шэнжэлгэнүүдые ба архивай хуудаһануудые хэрэглээб.

Гурбан ахатай һэм. Эгээл ехэ ахам­ни - Виктор. Жараад жэлэй туршада жолоошоноор ажаллахадаа, хэды модо зам гаталаа гээшэб, хэды олон ашаа зөөгөө гээшэб! Хоёрдохи ахам­ни - Георгий, Эрхүү можын эмнэлгын газарнуудта хирург-анестезиолого­ор ажаллаһан, дээдэ гарай эмшэн ябаһан. Анатолий ахамни Эрхүү хотын проектнэ институдта инже­нерээр хүдэлөө. Аханарни ажалша бэрхэ, Эхэ орондоо аша туһатай ажалшад ябаа. Хүсэ шадалаар ядаагүй, спортын талаар бэрхэнүүд байгаа. Волейбол наадахадаа, түрүүшүүлэй тоодо ябадаг һэн. Нам­даа жэшээ болон мүнхэрөө. Түрэһэн аханараймни алтан дэлхэй дээрэһээ халин ошоошье һаа, угаа залгуулха хүүгэдынь, ашанарынь һайн ябана.

Аханараймни ба минии бага наһан эгээл Эсэгын дайнай үедэ үнгэрөө. Хэдышье хатуу сагай байгаа­шье һаа, гэдэһээ үлдэжэ ябаагүйбди. Булта дээдэ һургуулитай болоһомди. Бидэниие үндылгэжэ, хүнэй зэргэ болгоһон аба эжыгээ һайханаар дур­сажа, угаа сахижа, мүргэжэ ябадагби. 1966 ондо Оһынгоо дунда һургуули түгэсөөд, Буряадай гүрэнэй хүдөө ажахын институдта орожо, табан жэлэй туршада һуража, «экономист» мэргэжэлтэй болоо һэм. Тэрэ жэлээ Загарайн аймагай Карл Марксын нэрэмжэтэ колхоз эльгээгдэжэ ажал­лажа эхилээ һэм.

Хүдөө ажахыда нилээд ехэ дүршэлтэй Даржа Цыремпилович Цыбикжаповтай хүдэлхэ хубитай байгааб. Һая хүдэлхэеэ ерэһэн нам­да нилээдгүй ехээр туһа хүргэһэн, дүй дүршэлөө гамгүй хубаалдаһан юм. Тиигэжэ зам харгыемни тэг­шээр залаһан Загарайн аймагай хүтэлбэрилэгшэдые, суг хүдэлһэн нүхэдөө һанан дурсан ябадагби.

Тэрэ үедэ Загарайн аймаг ехэ һайн үрэ дүнгүүдые харуулжа, республика соогоо нэгэнтэ бэшэ амжалтануудые харуулжа ябаа. Эбэртэ бодо малай тоо дээшэлээ, зуун эхэ хонинһоо зуун хурьга абадаг хонишод олон байгаа. Спортын, соёлой ба һуралсалайшье талаар амжалтанууд туйлагдаа. Ажалша зоной байдал һайжараа.

Дээдэ һургуулида абаһан эрдэмээ хэрэглэн, наһажаал зоной дүршэл халан абажа, яһала һайн хүдэлөөб. Ахамад экономист, аймагай депутат, Загарайн аймагай комсомолой 1-дэхи секретарь ябааб, аймагай хүдөө ажахын таһагые даагшаар ажаллааб. Тэндэл ажаһууха үедөө хуби заяагаа оложо, гэр бүлэтэй боложо түбхинөөб.

Аймагай хүдөө ажахын таһагые даагшаар хүдэлжэ байха үедэмни болоһон ушар дурдахамни. 1983 ондо ехэ үер боложо, нютаг бүхэн хохидол үзэһэн байна. Бидэ арга шадалаараа хүн зондо туһалаабди. Хүрбэ, Үдэ голнууд эрьеһээ халижа, Шэнэ Хүрбэ, Хуушан Хүрбэ, Үнэгэтэй, Доодо Тайлса һууринууд үертэ абта­ад байгаа. Би автомашинаар отара­нуудые эрьехэ, хүнүүдые зөөлгэхэ, хүнэһэ хоолыень дуталдуулхагүй гэжэ оролдожо ябааб. Эрхиригэй совхозой 600-гаад эхэ хонидтой хоёр отара Үдэ голой саана үертэ хаагдаад байгаа. Тиихэ зуура уһан түргэн саг соо ехээр нэмэжэл байба. Нэгэ хэды хожомдобол, 600-гаад хонид уһанда урдаха һэн. Дүтэхэнэ байрлаһан сэрэгэй частьнуудта ошожо, удари­дагшадтайнь хэлсээ баталжа, туһа эриһэн байгааб. 600-гаад хонидыем­най томо сэрэгэй «Амфиби» маши­нада тээжэ, Үдэ голой нүгөө эрьедэ зөөжэ гаргаа һэн», - гээд, Вячеслав Васильевич намтар түүхэеэ тобшохо­ноор хөөрэжэ үгэбэ.

Хүтэлбэрилхы ажалда

Далижан тэнжэжэ, хүл дээрээ тэгшээр гараад байһан бэрхэ хүтэлбэрилэгшэ Хингеловые 1985 ондо Баунтын аймагай гүйсэдхэхы хорооной түрүүлэгшээр, удаань аймагай толгойлогшоор томилбо. Леонид Васильевич Потапов ба Владимир Бизьяевич Саганов хоёр: «Хүдөө ажахые хүгжөөн бодхоохош гэжэ найданабди!» – гэһэн үгэнүүдээр дэмжэн үдэшөө бэлэй.

Тиигэжэ аяар 12 жэлэй турша­да Вячеслав Васильевич Баун­тын аймагта үрэ бүтээлтэйгээр хүдэлмэрилөө. Аймагай толгойлог­шын ажал бага байдаггүй. Хүдөө ажахы, элүүр энхые хамгаалга, бол­босорол, эдеэ хоолой хангамжа гээд лэ харюусаха һалбаринуудыень тоо­ложо барашагүй. Баунтын аймагай түб Багдарин һууринда дээрэ шэнэ һургуули, эмнэлгын түб, хүүгэдэй сэсэрлиг баригдаа. Хүдөө ажахые хүгжөөхэ ажал һулараагүй. Хальмаг, казах, улаан малаан шэнэ үүлтэрэй мал олошоруулагдаа. Мяха, һү, тоһо ехээр тушаажа, аймаг республика соогоо эрхимлээ. Таксимо, Багда­рин дээрэ «Ан-24» түхэлэй само­лёдой буухаар аэропорт баригдаа. Багдаринһаа Ципикан, Байсаһаа Россошино, Ехэ Амаладһаа Монгоо хүрэтэр харгынууд заһабарилагдаа. Муяын талада оршодог Таксимо һууринай ажаһуугшадтай - БАМ-ай барилгашадтай нягта холбоотойгоор хүдэлөө. Гадна тэрэ үедэ алтан элбэ­гээр малтагдажа байгаа. Алтанай 12 уурхай ажаллажа эхилээ бэлэй.

Иигэжэ 12 жэл соо зүрхэ зорюу­лан хүдэлһэн Баунт нютаг тухайгаа «Буряад нютагай зэндэмэни» гэжэ Вячеслав Васильевич шүлэглэн бэшэнхэй юм.

Леонид Потаповай дурадхалаар 1997-2005 онуудта Буряад Уласай Толгойлогшын ба Засагай газарай захиргаанай хүтэлбэрилэгшын туша­алда томилогдоод ажаллажа эхилээ. Тиихэ үедөө шэнэ кадрнуудые шэлэн абаха, һургаха ажал эршэмтэйгээр ябуулаа.

2005 ондо Буряадай ажалай ба ниигэмэй хамгаалгын сайдаар томилогдожо, хоёр жэлэй туршада амжалтатай һайнаар ажаллаба. Наһажаал зониие ба олон хүүгэдтэй айл бүлэнүүдые хамгаалха, эрэмдэг бэетэйшүүлдэ туһа үзүүлхэ хэрэгтэ гол анхаралаа хандуулжа, ехэ ажал ябуулаа.

Амаралтада гарабашье...

Вячеслав Васильевич мүнөө 70 наһанай дабаан дээрэ гараашье һаа, амаржа һуудаггүй. Тэрэ ветерануу­дай зүблэлэй түрүүлэгшын орлогшо юм. Сүлөө сагтаа шүлэг бэшэдэг, спортоор бэеэ һоридог. Бурханһаа үгтэһэн һайхан хоолойтой хадаа «Хүйхэр үбгэд» гэжэ үндэр наһатай дуушадай ансамбльда уригдаһан юм. Тэрээнэй бүридэлдэ гансал бүһэтэйшүүл ехэ шалгалта гаража абтадаг юм. Ансамблиин гүйсэдхэхы ажал С.П. Будажапов ябуулдаг, харин хүгжэмэй талаар хүтэлбэрилэгшэнь Д.Ц. Хасаранов юм. «Хүйхэр үбгэд» ансамблиин эдэбхитэй хабаадаг­шадые нэрлэбэл: А.В. Базаров, В.М. Цаганов, В.Б. Базаров, П.Ф. Тудыпов, З.Г. Тумуров, В.Д. Юндунов, А.Д. Сан­жиев.

Тус ансамбль буряад арадайнгаа соёл дэлгэрүүлжэ, эсэн сусангүй бүхы республика соогуураашье, Москва хото, Хитад, Монгол гүрэнүүдээр аяншалжа, буряад арадайнгаа нэрэ нэрлүүлжэ ябана.

Жараад жэл соо арад зондоо үнэн сэхэ алба хэжэ, бүхы шадалаа түрэл нютагайнгаа хүгжэлтэдэ зорюулһан Вячеслав Васильевич Хингеловые «Сагаан үбгэн» гэжэ номинацида дэбжүүлнэб.

Бадма-Ханда ПУРБУЕВА