Үльгэр домогто тайгын эзэн

Жэмэс, һамар хоморжоо

Хара баабгайнууд һургуулиин стадионууд соо, бог нобшын контейнернүүдэй дэргэдэ, кафе болон магазинуудай хажууда г.м. харагдаһан тушаа хэлэгдэнэ. Үдэр бүхэндэ баабгайн һабарта орожо хосорһон хүнүүд ба гэрэй мал амитад тухай гай гашуудалта мэдээсэлнүүд орожо һүрдөөдэг.

Мэргэжэлтэдэй тэмдэглэһээр, иимэ байдал нэн түрүүн ой тайгануудаар хушын һамарай ба жэмэсүүдэй ехэ хоморой муугаар ургаһанһаа шалтагтай. Зарим газарнуудаар дунда зэргын нормоһоо оройдоол 15-20% жэмэсүүд ургаа гэжэ хэлэгдэнэ. Үшөө үбһэ ногоон шүүһэ шэмэгүй, хатуу шэрүүн шанартай болоо гэдэг.

Зунай эхиндэ ехэ шииг бороотой аад, саашадаа хожомдожо унаһан хюруу жабартай ба ган гасууртай сагай уларилһаа дулдыдана. Үшөө ойн түймэрнүүд туйлай ехэ хохидол үзүүлээ гэжэ эли. Мүн лэ ашагта малтамалнуудай компанинууд ой тайгын амитадай байрын газарнуудые жэлһээ жэлдэ эзэлэн түрижэ хорооно.

Баабгайнуудай үбэлэй унтаанда орохын урда тээ арьбан өөхэ суглуулхын тулада эдидэг һамар жэмэсүүдынь хомор һэн тулада, гэдэһэеэ үлдэһэн үлэнхэ хооһон амитад хүнһөө айхаяа болёод, хото һуурингуудаар эдеэ хоол бэдэрнэ ха юм даа. Хүнүүдэй хаяһан бог нобшонуудые онгилжо, эдеэнэй үлэгдэлнүүдые суглуулжа эдеэд, гэрэй мал амитадта добтолно.

Оросой Байгаалиин яаманай мэдээсээр, мүнөө манай гүрэнэй дэбисхэрнүүдээр 308 мянган баабгай үдэн тэнжэнэ гэжэ тоологдоно. Тиихэдээ һүүлэй 38 жэлэй туршада тайгын эзэнэй тоо 2,3 дахин олошороо ха. Тэдэниие агнадаг ангуушад тон үсөөн болоһон гэжэ эли.

Нангин амитан - баабгай

Дэлхэйн олон арадуудай ёһо заншалда баабгай нангин амитан гэжэ тоологдодог. Эртэ урдын сагһаа Түбэдтэ тус амитан “Хүн-Баабгай”, “Йета”–“Саһата хүн” гээд нэрлэгдэдэг, арһаниинь, һабарнуудынь болон бэеынь бусад хубинуудынь элдэб янзын нангин бүтээлнүүдэй үедэ хэрэглэгдэдэг заншалтай.

Түбэдэй буддын шажанай “Ваджраяна” гэһэн һалбарида баабгай дээрэ мордоод һууһан дошхон сахюусад зураглагдан харуулагдадаг. Тэндэ баабгай Гэгээрэлэй замда орогшодые аршалан хамгаалагша асари ехэ хүсэтэй һахюуһан гээд шүтэгдэдэг юм.

Түбэдэй ба Буряад-Монголой буддын шажанай һалбаринуудта Сэтэр (Цетар) гэһэн тэнгэриин томо баабгайн түхэлтэй “Долоон Үбгэд” (“Большая Медведица”) гэһэн аймаг ододто һүгэдэн тахиһан ехэ уншалга - бүтээл үнгэргэгдэдэг заншалтай. Аймаг ододой долоон мүшэдынь Долоон Татхаганарые (Будданарые) һүлдэлдэг. Сэтэр бүтээл амитадые аршалан абарһанай ашаар хүнһөө гэнтын үхэл зайсуулжа, зурхайгаар муу үдэр сагай хойшолонгуудые заһажа, наһа утадхадаг хүсэтэй үйлэ бүтээл юм.

Түбэд арадай урдын заншалаар, Баабгай газар дэлхэйн ба хада уулануудай эзэдтэй холбоотой, замби түбинүүдые ниилүүлһэн нангин амитан гэһэн үгэтэй. Баабгайнуудай үбэлдөө эшээндээ орожо унтадаг гурим даяанда ороһон бисалгалай үйлэтэй адли зэргэдэ тоологдодог. Тэрэ нойрсоһон байдалда үхэлэй ороноор аяншалаад бусахадаа, һүнэһэн бэеэрээ шэнээр түрэдэг гэһэн үгэтэй.

Үни урдын сагһаа Түбэдтэ баабгайн һоёонуудынь ба һабарнуудынь ада баршадһаа, шэжэ хараалһаа ба зэрлиг ан арьяатанһаа абарха аргатай асари хүсэтэй һахюуһад гээд үндэрөөр сэгнэгдэдэг.

Баабгайн һайндэр

Сибириин, Алас Дурнын ба Хойто хизаарай зүгэй үндэһэн яһатан – ханты, манси, нивхи, ульчи, коми гэһэн арадуудай заншалаар, баабгай дээдын бурхадай эльгээһэн “Ойн хүн” гээд шүтэгдэдэг. Тэдэнэй этигэлээр, баабгай хүнэй хэлэ ойлгодог, хүнүүдтэй нэгэ уг гарбалтай.

Хойто зүгэй үндэһэтэнэй гол шухала ёһолол бүтээлынь “Баабгайн һайндэр” гээд нэрлэгдэдэг. Тэрэнэй үедэ агнуурида алагдаһан баабгайн бэеые үнгын зүһэмэл бүдүүдээр шэмэглээд, дуунуудые зорюулжа дууладаг, бэлэгүүдые барюулжа байгаад, агнаһанайнгаа түлөө хүлисэл гуйдаг, һүнэһэн бэеынь дээдэ түби руу бусахые үреэдэг заншалтай.

Славян арадуудай хэлэн дээрэ баабгай “Бер” гээд нэрлэгдэдэг. Теэд тэрэ нэрыень шангаар хэлэхэнь огто хорюултай һэн тулада медведь (ведающий мёд), Косолапый, Бурый, Михайло Потапыч гээд нэрлэгдэдэг байһан.

Урдын славян арадууд баабгайе “Түрэл үбгэн баабай” гээд нэрлэдэг байhан түүхэтэй. Тархиинь хохимой яhые, hабарнуудыень хото хорёо, малай байра, гэр соогуураа үлгэхэhөө гадна, нооhыень шатаажа, буусаяа тойруулан утадаг заншалтай байhан. Yшөө хүнэй гарта hургамал баабгайе гэр хорёогоо тойруулаад ябуулдаг байhан.

Мүн лэ славянууд баабгайн өөхэнэй тоһоор, һүлһөөр ба нооһыень хэрэглэжэ, үхибүүдэй айһан сошоһонһоо шалтагтай үбшэнгүүдһээ, хамшаг ханяаданһаа эмүүдые үйлэдбэрилдэг һэн ха.

Урдын герман ба скандинав арадуудай сэрэгшэд баабгайн арһа үмдөөд, тусхай бүтээлнүүдые үйлэдэдэг байһан түүхэтэй. Тэрэнь дайн байлдаануудай үедэ ямаршье дайсадай урда сухарихагүй баабгай мэтэ хүсэтэй ба эрэлхэг зоригтой болгодог гэһэн этигэлтэй ха.

Олон арадуудай домогууд соо баабгайн хүн гарбалтай, бүхы арадуудай хэлэнүүдые ойлгодог тухай хэлэгдэдэг.

Баабгай буряад арадай заншалда

Домогоор үни урдын сагта баабгай хүн байhан – элдэб амитадай дүрсэтэй боложо хубилдаг эди шэдитэй бөө ба мэргэн ангуушан. Нэгэтэ Дээдын бурхад тэрэниие хэhээжэ, зэрлиг арьяатанай түхэлдэ үлөөhэн гэдэг. Тиигэжэ баабгай хүнүүдэй ба амитадай түбинүүдэй хоорондо үлэhэн түүхэтэй.

Урдын буряад ангуушад баабгайн агнуурида гарахадаа, ехэ ёһололто бүтээл үйлэдэдэг байһан. “Баабгай” гэжэ сэхэ нэрлэдэггүй һэн гэдэг, юундэб гэхэдэ, тайгын эзэн урдань хүн байhан тула хүнэй хэлэ ойлгодог гэжэ манай элинсэгүүд этигэдэг байһан.

Алаhан баабгайнгаа амигүй бэедэ ангуушад дүтэлхэдөө, hабарыень баряад «мэндэшэлдэг», толгойень эльбэдэг, аргададаг, хүлисэл гуйдаг байhан. «Хаан-хүн, hаншагыешни эльбэнэм харые hанахагүйншни, уурлахагүйншни түлөө!» - г.м. үгүүлэлнүүдые хэлэдэг байhан гуримтай.

Алаhан баабгайгаа эшээнhээнь татажа гаргаха үедөө ангуушад турлаагай хаагалhан мэтээр абяалдаг заншалтай байгаа. Удаань «шашинай шанар ёhолол» гэhэн тусхай бүтээл гүйсэдхэжэ, баабгайн «наhа бараhан» ушараар ехээр шаналдаг, уйдхар гашуудалаа үзүүлдэг гуримтай hэн ха. Тиихэдээ шанга хоолойгоор: «Хэн энэ хаан-хүнэй амиие таhалааб?! Ойн хүнүүд – эвенкнүүд гү, али аймшагтай арьяатан гү?» - гэжэ байгаад хашхаралдадаг hэн ха.

Бэеынь үбшэхэ үедөө удаадахи наhандаа хүн түрэл оложо түрэхынь тулада зальбардаг гуримтай. Бүтээлэйнгээ түгэсхэлдэ баабгайн hүнэhэнhөө абарал аршалал гуйдаг, хамаг hаад тодхорые зайсуулжа, зол жаргал, аза талаан үршөөхые, агнууриин хэрэгтэ туhалхые гуйдаг байhан.

Хүнэй түхэлтэй баабгай

Нэхы арhыень үбшэжэ абаhан баабгайн нюсэгэн бэе хүнэй бэетэй адли түхэлтэй гэжэ эли. Эрэ баабгай бүhэтэй хүндэ адли, эмэнь – эхэнэрэй дүрсэтэй, адли хүхэнүүдтэй. Мүн лэ баабгай хүнэй хүлдэ адли табгайнуудтай, улануудтай ба хургануудтай. Тэрэ арадахи хоёр hабар дээрээ зогсоод, хүн мэтээр ябадаг.

Тэрээнhээ гадуур, тайгын эзэн сэсэн ухаагаараа бусад амитадhаа илгардаг. Ангуушадай табиhан урьха хабхаан руу модо шулуу шэдэжэ аюулгүй болгоод, тэндэ табяатай мяхыень абажа эдижэрхидэг.

Баабгайнууд айхабтар түргэн hургаалда ородог, циркын эрхим артистнар болодог гэжэ мэдээжэ. Гансал мэдэгдээгүй шалтагаанаар ехээр уурлажа, хүнүүдтэ гэнтэ добтолдог аюултай арьяатан юм. Гүлгэдтөө хүнүүдэй үхибүүдтээ шэнги энэрхыгээр хандадаг, хүн мэтээр баярладаг ба уйдадаг, хүнэй хэлэ ойлгодог… Нохойнууд хүнүүд руу ба баабгайнууд руу тон адляар хусадаг, бусад амитад руу тад ондоогоор хусадаг гэжэ ажаглагдаhан. Yшөө жэл соо хэды hарын туршада ”масагладаг” – ганса hабараа хүхөөд, эшээндээ унтадаг.

Yшөө баабгайнууд хүнүүдтэ адли зүгын бал эдихэ дуратай. Амтатай хоолой түлөө зүгынүүдэй байра бэдэржэ олоод, ухашалжа hандаргадаг гэжэ мэдээжэ.

Борис Балдановай, https://nazaccent.ru/, https://radio1.ru/news/ сайтнуудһаа гэрэл зурагууд.