Түрэл нютагайнгаа ерээдүйн түлөө харюусалга

Розалия Доржиевна Муруева мэргэжэлдээ үнэн сэхэ, түрэһэн тоонто нютагтаа алба хэһэнэй ялас гэмэ жэшээ болоно. Тэрэ 1953 ондо Түнхэнэй аймагай Тооро тосхондо түрэһэн юм.

Розалия Доржиевна бага наhанhаа багша болохо хүсэлөө бэелүүлжэ, Доодо Саянтын дунда hургуулида 47 жэлэй туршада багшаар ажаллаа. Доржи Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай институдай биологи-химиин таһаг дүүргээд, 1975 ондо һургуулида химиин багшаар мэргэжэлэйнгээ намтар эхилһэн байна. Олон жэлэй туршада химиин багшаар, удаань захиралай һуралсалай-хүмүүжүүлгын талаар орлогшоор, удаань хүмүүжүүлгын ажалай орлогшоор хүдэлөө. Нэгэ һургуулида удаан хүдэлһэниинь тэрэнэй мэргэжэлдээ дуратай, харюусалгатай, һургуулидаа болон һурагшадтаа гүнзэгы дуратай байһые гэршэлнэ.

Розалия Доржиевна юрын хэшээлнүүдые үнгэргэдэг бэшэ, харин ургажа ябаһан һурагшадай оршон тойрониие шудалха, үзэхэ бодол, тэдэнэй ажабайдалда хандалга бүрилдүүлдэг мэргэжэлтэнэй жэшээ болоно. Олон жэлэй туршада багшалжа байхадаа, тэрэ аймагай химиин эгээл хүндэтэй багшанарай нэгэн боложо, өөрыгөө онсо зохёохы бэлигтэй, үндэр мэргэжэлтэй байһанаа харуулаа. Олон тоото һурагшадайнь тэмдэглэһээр, тэрэнэй эгээл ехэ амжалта хадаа энэ һалбарида үхибүүдэй һонирхол татажа, химиин орёо жэшээнүүдые һонирхолтой шэнжэлэлгэ болгон хубилгадаг шадабаринь болоно.

Розалия Доржиевна багшын ажалда хэрэглэхэ шэнэ аргануудые ходо бэдэржэ, тэрэ ажалайнь онсо шэнжэ болоно. Дүршэлтэй багша хэшээлдээ тогтонижоһон аргануудые хэрэглэхэһээ гадна, һуралсалай болон хүгжэлтын асуудалнуудые шиидхэхэ талаар шэнэ бодолнуудые эдэбхитэйгээр бэелүүлжэ ябаа. Дээдэ шатын багша хадаа ганса өөрынгөө шадабари дээшэлүүлжэ ябаа бэшэ, харин эрдэм мэдэсэеэ үргэдхэжэ, баяжуулхын түлөө дүй дүршэлөө залуу багшанарта дамжуулхаяа оролдодог һэн. Багшын ажалайнь онсо тэмдэглэмээр баримта гэхэдэ, Розалия Доржиевна 27 жэлэй туршада хими болон биологиин багшанарай амагай методическа нэгэдэлэй хүтэлбэрилэгшөөр ажаллаа. Энэнь мүнөө сагай багшанарай практикада хоморой байжа магадгүй. Тиихэдэ методикын талаар үндэр хэмжээнэй мэргэжэлыень гэршэлнэ. Розалия Доржиевнагай хүтэлбэри доро аймагай ба уласай хэмжээ ябуулганууд эмхидхэлэй талаар үндэр хэмжээндэ үнгэргэгдэдэг һэн. Гэхэтэй хамта, дүй дүршэлөөрөө, суг хүдэлдэг нүхэдэйнгөө һүр һүлдыень үргэжэ, бодото шиидхэбэринүүдые абахада туһа хүргэдэг байгаа.

Розалия Муруевагай ажалай намтарта «Ноосфера» гэһэн аймагай байгаали хамгаалгын таһагта хүдэлһэниинь онсо һуури эзэлдэг. Тэрэ багшанарай мэргэжэлэй дүршэл болон байгаали хамгаалгын шадабари дээшэлүүлхэ зорилготой энэ түсэл үүсхэжэ хүтэлбэрилһэн юм. Алдартабагшын оролдолгоор аймагай бүхы һургуулинууд тус түсэлдэ хабаадажа, багшанар Буряадай гүрэнэй университедэй болон Оросой Эрдэмэй академиин Сибириин таһагай Буряадай эрдэмэй түбэй эрдэмтэдтэй хамта хүдөө гаража, шэнжэлгэнүүдые хэһэн байна. Тиигэжэ тэрэнэй ажал һургуулиин программаһаа гадуур можо нютагта оршон тойронхи байгаали хамгаалгын дээдэ шанартай болбосоролой системэ хүгжөөлгэдэ зорюулагдаа.

Розалия Доржиевна габьяата багша, тэрэ үндэр шагналнуудаар тэмдэглэгдэнхэй: аймагай «Эрхим багша-1991» гэһэн мүрысөөндэ түрүүлжэ, «Эрхим багша-1992» гэһэн уласай түрүүшын мүрысөөндэ илаа. Ажаллаха үедөө табан класс хүтэлбэрилжэ, һургуулииень дүүргүүлһэн, хэдэн үе һурагшадые хүмүүжүүлһэн юм. Багшын ажалынь өөрын жэшээ дээрэ үндэһэлэнхэй: Розалия Доржиевна үхбүүдые һайн юумэндэ һургахаһаа гадна, Эхэ орондоо үнэн зүрхэнһөө дуратай патриот ямар байха ёһотойб гэжэ харуулдаг һэн. Һургуули дүүргэһэн олон шабинартань тэрэнэй хэшээлнүүд ажабайдалай харгы, мэргэжэл шэлэхэдэнь нүлөөлөө.

Һургуулидаа багшалхынгаа хажуугаар Розалия Доржиевна ниигэмэй ажалда эдэбхитэй хабаададаг һэн. Тэрэ һургуулиин дэргэдэ волонтёрнуудай түрүүшын бүлэгүүдые үүсхээ. Нютаг дэбисхэрэй ниитын өөһэдын хүтэлбэриин хүдэлөөнэй эхин үедэ тэрэ һургуулиин «Патриот» ТОС эмхидхэһэн юм. Энэ үүсхэлынь һургуулиин олониитын ажаябуулгын шухала хуби боложо, һурагшадые хүгжөөхэ үрэ дүнтэй хэрэгсэл болоһон юм. Эдэбхи ехэтэй багша тамирааршье һонирхожо, өөрын туйлалтануудтай юм. 2011 ондо үнгэргэгдэһэн аймагай пенсионернүүдэй 1-дэхи спартакиадада үндэр шадабарияа харуулжа, шатар, даам наадалгаар - хоёрдохи һуури, шэрээгэй теннисээр гурбадахи һуури эзэлээ. Тиихэдэ Розалия Доржиевна огородой эдеэ, жэмэс ургуулха шадабаритай. 2015 ондо «ИнформПолис» сниной эмхидхэһэн «Размер имеет значение» гэһэн мүрысөөндэ 58 килограмм шэгнүүртэй тыквэ ургуулжа эрхимлээ. Һүүлээрнь 2020 ондо 819 грамм шэгнүүртэй hонгино ургуулжа, аймагай «Огородой эгээл томо эдеэн» гэһэн мүрысөөндэ нэгэдэхи hуури эзэлһэн байна.

Розалия Доржиевна Муруева ганса мэргэжэлтэ багша бэшэ, харин эдэбхитэй эрхэтэн юм. Тэрэ нютагайнгаа ниитын ажабайдалда эдэбхитэйгээр хабаадажа, олониитын асуудалнуудай түлөө харюусалга даажа абадаг һэн. Олон жэлэй туршада Саянтын һомоной Эхэнэрнүүдэй зүблэлэй түрүүлэгшээр, социальна комиссинуудта хүдэлөө. Мүнөөшье болотор Тарбагатайн аймагай «Буряадай эхэнэрнүүд» гэһэн олониитын эмхиин таһагай эдэбхитэй гэшүүн юм. Суг хүдэлдэг нүхэдыньшье, тосхоной ажаһуугшадшье тэрэниие хүндэлдэг, хэһэн хэрэгүүдыень сэгнэжэ, хэлэһэн үгэнүүдыень хадуужа байдаг. Түрэл нютагайнгаа, бүхыдөө уласайнгаа ерээдүйн түлөө харюусалгаяа гүнзэгыгөөр мэдэрдэг үнэн сэхэ эрхэтэн юм.

Розалия Доржиевна олониитын ажал ябуулхаһаа гадна, можо нютагай политическэ ажабайдалда эдэбхитэй хабаадагша байһан юм. «Ниитэ нэгэн Росси» намай гэшүүн хадаа Тарбагатайн аймагайшье, бүхы уласайшье ниитын-политическэ ажабайдалай хүгжэлтэдэ хубитаяа оруулһанайнгаа түлөө нэгэнтэ бэшэ баярай бэшэгүүдтэ хүртэһэн байна. Мэргэжэлэй, эрхэтэнэй талаар олониитын ажалда үнэн сэхээр хандажа ябадагынь олондо жэшээ болоно.

Наһанайнгаа амаралтада гараһаншье һаа, Розалия Доржиевна олониитын ажалаа үргэлжэлүүлнэ. «Мүнгэн волонтёр» гэһэн хүндэтэ нэрэ зэргэтэй. Энэ тушаалдаа тэрэ харюусалгатай, үнэн сэхэ, хүнүүдэй хуби заяанда хайша хэрэгээр хандадаггүй байһанаа гэршэлээ. Мүнөө үедэ нигүүлэсхы сэдьхэлтэй багша сэрэгэй тусхай хэмжээ ябуулгануудта хабаадаһан нютагаархидтаа камуфляжна гүльмэ гүрэжэ, туһаламжа үзүүлдэг.

Олон жэлэй үрэ дүнтэй ажалынь, зохёохы хандасань үндэрөөр сэгнэгдэжэ, Р.Д. Муруева нютагай засагай байгууламжануудай, БуряадУласай Болбосоролой, Хүдөө ажахын, Тамирай яамануудай олон тоото баярай бэшэгүүдээр, Оросой Холбоото Уласай баярай бэшэгүүдээр шагнагданхай. Тэрэ хүндэтэ нэрэ зэргэнүүдтэй, эмхинүүдэй шагналнуудтай юм. 2002 ондо «Буряад Уласай габьяата багша» гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртөө. Муниципальна болбосоролой хүгжэлтэдэ хубитаяа оруулһанайнь түлөө 2018 ондо Тарбагатайн аймагай «Хүндэтэ эрхэтэн» гэһэн үндэр нэрэ зэргэдэ хүртэһэн байна. 2017 ондо Арадай Хурал багшын болон олониитын ажал ябуулгада туйлалтануудыень сэгнэжэ, Хүндэлэлэй грамотаар тэмдэглээ һэн. Тэрэ 2019 ондо «Буряад Уласай болбосоролой хүгжэлтэдэ горитой хубитаяа оруулһанайнгаа түлөө» гэһэн медаляар шагнагдаа, 2024 ондо «Буряад Уласай 100 жэл» гэһэн ойн баярай медаляар, «Буряад Уласай урда габьяагай түлөө» медаляар шагнагдаа.

Владимир ЦЫРЕНОВ, багшын эрдэмэй доктор, доцент, Буряад Уласай болбосоролой габьяата хүдэлмэрилэгшэ