Тэбэри түлеэн хэдытэб?

Гомдонод

- Тоһо түлишэ үнэтэй болоо, Улаан-Үдын заха хажуугаар түлеэн олдохоёо болёо. Хэдэн зуугаад мо­доной зайда гаража, түлеэн бэлдэг­дэнэ. Эдэ бүхы юумэн хуу ойлгосо­той. Энэ бэрхэшээл шиидхэхын тула тоогүй олон ноёд түшэмэлнүүд юу хэ­нэб? Гүрэнэй байгуулһан эмхи түлеэ бэлдэжэ, нэгэ бага үнэгүйгөөр арад зондоо худалдана гү? Үгы даа. Түлеэ худалдаха дүрбэн талмай заажа үгэхэһөө ондоо юу хээб хотын захир­гаанай ажалшад? Тэрэ талмайдань үнөөхил үмсынхид түлеэ амаргүй үнэтэйгөөр наймаална, - гэжэ бай­жа сүлжээ холбоондо Улаан-Үдын ажаһуугшад гомдолтой бэшэгүүдые толилно.

Жэлһээ жэлдэ

Энэ бэрхэшээл “үсэгэлдэр” тобой­жо гараһан бэшэ. Энэл үедэ жэлһээ жэлдэ хэлсэдэг зугаа. Ажабайдалай эрхэ байдалаар, хотоёо тойрожо, мо­дон гэртэ ажаһууһан арад зон һүүлэй 30 гаран жэлэй туршада олошоржол байна. Хүдөө һууринда ажал үгы һэн дээрэһээ хотодо түбхинэхэ нютагаархидаа ойлгомоор. Хотодо ойро той­рон ажаһуугаа хүдөөгөөрхин ха­жуудахи тужаяа тайража дууһаа ааб даа. Баргажан Хурамхаанһаа, Зэдэ Захааминһаа түлеэ асарнаб­ди гэхэдэнь, балай гайхалтагүй. Үбэлдөө түлеэн дуталдаа гэжэ бэшэ, харин хара утаанһаа хаха­набди гэжэ хэлсэдэгбди. Улаан- Үдэеэ тойроод баригдаһан гэрнүүдэй үрхэһээ гараһан утаан хо­тоёо Утаан-Үдэ болгожорхидог. Үбэлэй сагта энэ бэрхэшээл шиидхэхэ талаар хэды хэлсэбэшье, хаба­рай дулаанай ерэхэдэ, тэрэ утаан- таяа хамта бэрхэшээлнай тарадаг заншалтай. Юрэдөө, Улаан-Үдэдэ утаан түлеэн хоёрой талаар амаргүй ехэ зугаа гарадаг даа.

Дурадхаха юумэн үсөөн

Мүнөө үеын байдалаар тэбэри түлеэнэй үнэ сэнгые гаргаха хэрэгтэ гүрэнэй албатан яашье дулдыдаха аргагүй болоно. Ашаанай машина­тай хүн ой гаража, модо отолоод, түлеэн болгожо бэлдэхэдээ, амаргүй ехэ ажал хэнэ. Саарһа үнэмшэлгын, тоһо түлишын гаргаша бага бэшэ. Хара хүлһөө адхажа бэлдэһэн түлеэгээ хэн миинтээр шахуу үгэхэ дуратай байхаб?

- ГАЗ-66 түхэлэй автомашинада ашаатай түлеэ 35 мянган түхэригөөр худалдажа абааб. Дээрэнь багахан ма­шинада обоолжо тээгдэһэн хахалаатай түлеэ долоо мянган түхэригөөр абааб. Түлеэ худалданаб гэһэн сонос­холнуудые харахада, 80, 90, 100 гаран мянгата байнал. Үнэтэй болоо даа. Зайн галаар хүдэлдэг дулаасуулгын хэрэгсэл тодхохо гэхэдэмнай элшэ хүсэн дуталдана. Дулаасуулхаһаа байха гэртэмнай гэрэл арай гэжэ үгэнэ. Яаха аргагүй түлеэгээ бэлдэ­жэ, гэрээ дулаасуулха болонобди, - гэжэ «Зелёный бор» гэһэн ДНТ-гэй ажаһуугша Сэсэгма хөөрэнэ.

Ойн ажахын агентствын үгэһэн мэдээгээр, ажаһуугшад тужа сэбэр­лэнгээ, унаһан модо суглуулха арга­тайнууд. Теэд хэдэн жэлээрээ газар тэбэрижэ, уһа зууһан түлеэ яажа түлихэбши? Хабартаа, зундаа, на­мартаа түймэр татахаш гээд, ой оро­хо аргагүй зон хэзээдээ тужаар яба­жа, унаһан модо бэлдэхэб? Хохюур модо (үндэһэндөө хатаһан), модоной үзүүр болон узуур ажаһуугшад огто абажа болохогүй. Тиихэлээрээ тужын богшье суглуулха аргагүй болонол­ди.

Олон арга бии

Ганса түлеэ, шулуун нүүрһэ түлижэ, гэр байраяа дулаасуулхаһаа бэшэ ондоо олон арганууд бии гээ­шэ аабза. Теэд энэ Сэсэгма эгэшын хэлэһээр, зайн галаар ябадаг ду­лаасуулгын хэрэгсэлнүүдые тодхо­хын аргагүй бшуу. Эгээл үнэгүй хүхэ түлишэ манай нютагта байхагүй. ХХI зуун жэлдэ ажаһуугаа арад зон хэдэн үе дээгүүр ажамидарһан аха үеынгөө арга хэрэглэжэ, гэр байраяа дулаа- суулха баатай болонобди.

Үнэн дээрээ засаг баригшадай өөр дээрээ харюусалга даажа абаад, хэжэ байһан ажалаа жэншэдгүй һайнаар дүүргэжэ байбалнь, энэ талаар бэрхэшээлтэ асуудал шиидхэг­дэжэ эхилхэл даа. Зайн галайнгаа утаһануудые шэнэлхэ, хүсэ һайтай оньһон түхеэрэлгэнүүдые тодхохо хэрэгтэй бшуу.

- Зайн галай хүсэтэй һаань, котёл хадхаад, амаргүйхэн һууха аабзаб. Харин мүнөө 4-5 саг болоод, нүүрһэ шэдэжэ байха ажалтайб. Амарал­тадаа гараад, хүлөө жиигээд амар­жа хэбтэхэб гэһэмни нүгөө тээшээ болоо. Үбэлэй хүйтэндэ хоёр гэр түлинэб гэжэ хара хөө болоһон нюуртай ябагшаб, - гэжэ минии танил хүн хэлэнэ.

Толгойлогшын, мүн бүхы засаг ба­ригшадай шанга байдал харуулжа, арад зонойнгоо тала барижа, дулаа­суулгын талаар бэрхэшээл шиидхэхэ саг тулажа ерээл даа.

«Һургуулиин эхин, дунда ангиин һурагшад ябахадаа, өөрынгөө түрэһэн Жамбал дүүтэеэ, нагасынгаа Серёжа, Баяр хүбүүдтэй нагаса абадаа яһала түлеэ тай­рагша бэлэйбди. Амарал­тадаа ерэхэдэшни, нагаса абамнай сараа шаргадаа хүллэжэ, дүүрэн түлеэ бэлдэжэ асараад байха. Нагаса абынгаа һайса хурсадаһан «шамда - нам­да» хюрөөгөөр хэдэн жэ­лэй түлеэн бэлдэгдээ даа. Үхибүүд абаһаар дуратай тайрахабди. Тиигэһээр байтараа, наадаха дуран хүрэжэ, хашаржа эхил­хэбди. Монсогор модоёо хахадынь тайраад, тэ­рэнээ хухалхамнай гэжэ дэбһэхэбди. Юу хухараад үгэхэб даа.

Хайрата нагаса абамнай: «Залхуугай гэртэ түлеэн үгы, залгидагай гэртэ эдеэн үгы», - гэжэ байжа би­дэндээ һургаал заабари үгэжэ, ар­гадажа байгаад, ажал хэжэ һургадаг һэн даа.