Ахада аяншалга мэдээжэ болгохын тула

Монды-Өөрлиг харгын 28- дахи километртэ Бүрин-Хаан гэжэ шүтөөнэй газарһаа үгсүүр эхилнэ. Маршрудай утань 2 километр болоно, дүн хамта 1,5-2 сагай туршада тэрэниие гаталхаар. Нүхэн дабаан гэжэ нангин газар 4 метр диаметртай хабсагай. Хабсагай нэбтэ гараһан нүхэтэй, доронь бага­хан малтамал агы. Ахынхид дайнда мордоходоо, эндэһээ шулуухануу­дые һахюуһан болгожо абаад ошо­дог байһан юм. Нүхэн дабаа гаталжа гараха 3 газар бии:

- Гэсэр тухай үльгэрэй ёһоор, хахарһан хабсагай: Гэсэр дайсантай тэмсэжэ байхадаа, годлиёо табиһан юм. Тэрэ годлинь хабсагай сүмэ ха­халжа гараһан;

- «Эхын умай». Тэрээн соогуур гул­диран гарахада, һая түрэһэн нарай үхибүүн мэтэ мэдэрэл бии болодог;

- бэеэ дүүрэн сэбэрлэхын тула Нүхэн дабаан соогуур гараха хэрэг­тэй.

Түүхэ домогой ёһоор, хабсагайн нүхэн хүннүүдэй үе сагта бии болоһон байна. Монголнууд хүннүүдһээ тэ­рьелхэдээ, эдэ хадануудаар хорго­дожо, эгээл нүхэнэй байһан газарта түүдэг табидаг байһан ха. Нэгэ хэды сагай үнгэрөөд байхада, хабсагай хоёр тээшээ задаржа, монголнууд саашаа тэрьелһэн юм. Удаань хабса­гай һууридаа бусахадаа, багахан нүхэ үлөөһэн. Энэ нүхэн соогуур миин га­рахаар бэшэ, тусхай түхеэрэл хэрэг­тэй.

Нүхэн дабаан гоё һайхан байгаа­литай. Эндэ һүр жабхалантай хада­нууд, гүнзэгы хабшалнууд, дошхон голнууд, үзэсхэлэн һайхан нуурнууд бии. Газарай нюруу түхэл Альпын ну­гануудтай, шэлбэһэтэ ойнуудтай, шу­луутай ташалангуудтай. Нүхэн дабаа­най оршон тойрон бэедэ һайн, хүсэ шадал нэмэдэг аршаан булагуудаар баян.

Үшөө нэгэ тэмдэглэхэ онсо зүйл гэхэдэ, Ахын аймаг Байгал далай мэтэ мэдээжэ болоодүй, аяншалга ехэ хүгжэлтэ абаадүй, тиимэһээ бай­гаалиин энгэртэ, олон зонһоо холо, аниргүй байдалда жарган амар­хаар. Нүхэн дабаанай дэбисхэрэй хуби байгаалиин дархан газарнуу­дай ба үндэһэтэнэй сэсэрлигүүдэй бүридэлдэ оруулагданхай. Тэрэнэй ашаар нютаг можын амитанай ба ур­гамалай шухаг аймагууд тэрэ зандаа үлэнхэй.