Буряадайнгаа нэрэ үргэһэн Будашэрын басаган

Хэбэд номхон Хэжэнгэдэ 1960 оной августын 1-дэ Цэдэнэй Будашэрын гэр бүлэдэ дүүнэрые дахуулха Нина үринь түрэжэ, эхэ эсэгэеэ баярлуулаа. Гэртэхиниинь мал ажалтай байhан, тиимэhээ ухаансархан, бэрхэхэн Нина басаган Хэжэнгын интернат-hургуулида hуража дүүргээд, багшанарай училищида, удаань Доржи Банзаровай нэрэмжэтэ багшанарай дээдэ hургуулида hуралсалаа үргэлжэлүүлээ. Дээдэ гарай багша болоод байхадаа: «Минии багшанар бэрхэ хүнүүд байhан, би түрүүшынгээ багша Любовь Балдановнаhаа жэшээ абан ябагша hэм», - гэжэ хөөрөө.

Наранай элшэ татаhан «Һолонго» бүлгэм

Нина Будаширеевна Дунда-Худанай hургуулиин хүтэлбэрилэгшын орлогшоор хүдэлжэ байхадаа, 1990-ээд онуудаар «Һолонго» бүлгэм байгуулаа. Иигэжэ hургуулияа аймагтаа, Буряадтаа нилээд суурхуулhан юм. «Бал у Терпсихоры», «Наранай туяа», «Сагаан hара», «Гэсэриада» гэхэ мэтэ мүрысөөнүүдэй илагшад, лауреадууд оло дахин болоhон.

Санкт-Петербург хотын шэмэг - «Мүнгэн шүрэнүүд»

Байгша оной май hарын 27-до Санкт-Петербург хотын «Комсомольская правда» сониндо 2017 ондо байгуулагдаhан «Мүнгэн шүрэнүүд» хамталиг тухай дура буляамаар бэшэгдэhэн статья гараа. Олон жэлэй туршада энэ хотодо ажаhуудаг нютагаархиднай удхатай заншалнуудаараа, сэбэр бодолоороо, урагшаа hанаатай сэдьхэлээрээ бүгэдын хүндэдэ хүртэhэн байна.

«Мүнгэн шүрэнүүд» хамталигай үндэhэ hуури табигшадай нэгэн Нина Будаширеевна Димитрова гэр бүлэтэеэ хорёод жэлэй туршада Санкт-Петербургда ажаhууна. Сергей Дарима хоёр үринэрөө хүл дээрэнь гаргаhан ааб даа. Хальмагяhанай Эрдня хүрьгэнтэниинь Бадма Виктория хоёр алтан зээнэрые бэлэглэнхэй, ажабайдалай харгыда альгаар дүүрэн ажалтайнууд. Нина Будаширеевнагай наhанайнь хани нүхэр Цыренбал Жамсаранович багшын ажалай ветеран, гэртээ hуудаггүй, баhал ажалтай хүн.

Энэ бага бэшэ хугасаа соо Нина Будаширеевнагай хэhэн, бүтээhэн ажал хэрэгынь ехэ даа. Тоонто Буряадhаа холошье hаа, Нева мүрэн дээгүүр буряад солоёо, буряад нэрэеэ үргэжэ, буряад дуунуудаа ханхинаса зэдэлүүлдэг «Мүнгэн шүрэнүүд» бүлгэмтэеэ хотын hайндэрнүүдтэ хабаадахаhаа гадна, дүтын хотонуудаар урилгаар ябажа, буряад арадайнгаа ёhо заншалнуудые харуулха, танилсуулха талаар ажал ябуулжал байдаг, Санкт-Петербург хотын захиргаанhаа баярай бэшэгүүдтэ хүртэдэг.

Нина Будаширеевна «Мүнгэн шүрэнүүд» хамталигтаяа 2018 онhоо уласхоорондын элдэб фестивальнуудта хабаадажа, лауреат болон дипломуудта хүртэhэн. Нэрлэбэл, «Караван культур» (Польшодо), «Каталонские каникулы», «Садко» (Санкт-Петербург) гэхэ мэтэ. 2023 ондо хамталигай табан жэлэй ойн баярай тоглолто үнгэргөө. 2025 ондо Ёрдын нааданда хабаадажа, Эрхүү можын губернаторай дипломдо хүртөө.

Энэ жэл Бүгэдэ Буряадай «Алтаргана» нааданда «Мүнгэн шүрэнүүд» хамталиг Санкт-Петербург хотоёо нэрлүүлжэ, hайндэрэй нээлгын жагсаалда эдэбхитэйнүүд байhанаа гэршэлээ. Энэ хамталигай гимнын үгэнүүдые өөрөө Нина Будаширеевна бэшэhэн, олохон дуунуудынь репертуарайнь үндэhэн болонхой гээшэ.

Зохёохы ажал

Нина Будаширеевна hургуулида hураха үедөө шүлэгүүдые бэшэжэ туршадаг байгаа. Бэшэхэ охиниинь һүүлшын жэлнүүдтэ эршэдэжэ, 2025 ондо шүлэгүүдэйнь суглуулбари «Эхэ газарhаа эхитэй» гэжэ нэрэтэйгээр нара хараа. Суглуулбариин нэрэ уншаад байхада, нютагтаяа таhаршагүй холбоо, эхэ газарай шэдитэ хүсэ шадал, уг гарбалай нангин утаhан эли тодоор харагдана. Энэ жэл hургуулида хамта hураhан Семён Иванович Суворовтой «Хоридой мэргэн» гэжэ альманах бэлдэжэ гаргаа. Эндэ хэблэгдэhэн хори буряад уг гарбалай магтаалнууд наhатайшье зоной, залуушуулайшье hонирхол ехэ татана, бага хүүгэдэй сээжэлдэхэдэ хүнгэн, ходорхой, hургаал захяа үгэнүүдтэй.

Мүнөө сагта 30 гаран шүлэгүүд дээрэнь талаан бэлигтэй хүгжэмшэд (Арюун Гоа, Жаргал Цымпилов, Баяр Шойдоков, Светлана Базарова, Галсан-Нимын Гандиг) гэгшэд дуу зохёожо, шагнагшадайнгаа дура татанхай. Март hарада Санкт-Петербург хотодо Нина Будаширеевнагай зохёохы намтарай тоглолто эмхидхэгдээ.

Энэ жэлэй «Алтаргана» нааданай конкурсдо Нина Будаширеевнагай хэдэн шэнэ дуунууд зэдэлээ, тэдэнэй тоодо «Баян Сүмбэр» бүлгэмэй дуулаhан «Арбан нэгэн угууд» дууниинь «Алтарганын» лауреат болоо гэжэ тэмдэглэмээр.

Агван Доржиевай тоонто нютагта үнгэрhэн «Алтарганын» «Доржиевские чтения» гэжэ эрдэмэй конференцидэ Маргарита Ринчиноватай хабаадажа, баярай бэшэгтэ хүртөө. Тэндэл Нина Будаширеевнагай үгэнүүд дээрэ бүтээhэн «Агван багшадаа», Санкт-Петербургын дасанай «Гүнзэчойнэй дасанай магтаал» дуунууд Агван Доржиевай тоонтодонь зэдэлбэ ха юм. 110 жэлэй хугасаада дасан үүргэеэ дүүргэhэн зандаа, түрэхэhөөнь харалсаhан, үргэлсэhэн Буурал баабайнарые баясуулаа, Санкт-Петербург хото Хара-Шэбэр нютаг хоёрой мүнхэ холбоо гэршэлээ.

Эб найрамдалай буряад хэлэнэй хэшээлнүүд

1985 ондо хэблэгдэн гараhан гурбадахи класста үзэхэ «Түрэлхи хэлэн» ном зохёогшодой нэгэн Нина Будаширеевна «Ая ганга» буряад соёлой түбэй дурадхалаар Санкт-Петербург хотодо гэр бүлөөрөө зөөжэ ошоһон байна.

Тэндэ буряад хэлэ үзэлгын хэшээлнүүдые Нина Будаширеевна үнгэргэжэ эхилээ. Эндэнь буряад, холимог бүлэнүүдшье үхибүүдээрээ ябадаг заншалтай. Буряад арадай соёл болбосоролоор hонирходог ондоошье яhатан ябаха эрхэтэй. Yри бэедээ элинсэг угайнгаа хэлэ бэшэг, түүхэ домог дамжуулха, буряад нэрыень мэдүүлхэ гээшэмнай сэгнэшэгүй гэртэхинэйшье, багшыншье буян. Энэ хэрэгынь «Эб найрамдал - арадуудаймнай баялиг» гэhэн тэмдэгтэ жэлдэ эхи табигдаhаниинь нэгэл онсохон удхатай даа.

Олониитын ажал ябуулга

Нина Будаширеевна Санкт-Петербург хотодоо нютагайшье, ондоошье яhатанай хүнүүдые суглуулжа, Буряадайнгаа заншалта hайндэрнүүдые үнгэргэхэhөө гадна, багашуулай, залуушуулай, үндэр наhатанайшье талаан бэлиг задалха, үндэhэн арадайнгаа дуунуудта дурлал түрүүлхэ «Хараасгай», «Зүрхэнэй дуун» конкурснуудые «Yетэн» бүлгэмтэй үнгэргэдэгынь онсо hайшаахаар даа.

Димитровтэнэй бүлэ ажалай hүүлдэ нүхэдөөрөө сугларжа, арадайнгаашье, шэнэшье дуунуудые сээжэлдэнгээ, буузаяа мушхажа, госпитальнуудта аргада ороhон нютагайнгаа хүбүүдые, нүхэдыень хүндэлдэг, аргаараа туhалдаг заншалтай болонхой.

Нина Будаширеевна «Мүнгэн шүрэнүүд» хамталигтаяа Санкт-Петербургынгаа Гүнзэчойнэй дасанда ариг сэбэрые сахихаhаа гадна, элдэб хэмжээнүүдтэ хабаадалсаха, лама санаартанаа хүндэлхэ хэрэгүүдтэ хабаададаг. Ногоон Дара эхые залахадань, Нина Будаширеевнагай үгэнүүд дээрэ «Ногоон Дара эхын магтаал» дуун зэдэлээ.

Иигэжэ Орос гүрэнэйнгөө зүрхэн хотодо ажал хэрэгээрээ Буряадаа нэрлүүлжэ ябагшадай нэгэн Орос Уласай эрдэм болбосоролой отличник, Буряад Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Нина Будаширеевна бултанаймнай сэдьхэлдэ омогорхол түрүүлнэ. Буряад арадайнгаа соёл болбосоролой, түрэл буряад хэлэнэйнгээ хүгжэлтэдэ хубитаяа оруулдаг, буряад гарбалтай хүүгэдэй «Би буряадби» гэхэ эхин харгыда нүлөө үзүүлдэг Нина Будаширеевна Димитровае ёhотойл “Гуа сэсэн хатан” гэхээр даа.

Светлана ЧИМИТОВА, үүри нүхэр, Буряадай габьяата багша