Октябриин 9-дэ Алдар Солын орденой дүүрэн кавалер Бата Дамчеевэй нэрэмжэтэ Санагын дунда һургуулида аймагай болбосоролой хүтэлбэриин мэргэжэлтэд, һургуулинуудай захиралнууд, физикын, химиин, биологиин багшанар, багшын ажалай ветеранууд, хүндэтэ айлшад сугларжа, һуралсалай ехэ семинар үнгэргөө. Үдын хойно Санагын Соёлой ордоной үргэн ехэ танхим соо «Василий МАРХАЕВ (Сила притяжения) Багшын гэгээн дурасхаал» гэһэн номтой танилсалга болоо.
Энэ ном ажалша бүхэриг бэлигтэй багша-физик, хүмүүжүүлэгшэ, үнэн сэхэ наһанай нүхэр, эрхим эсэгэ Василий Санжиевич Мархаевай гэрэлтэ дурасхаалда зорюулагдаа. Эрхим бэрхэ багшые һайн мэдэхэ байһан, суг ажаллаһан олон тоото нүхэдынь, нютагайнь зон, аха дүүнэрынь, түрэл гаралнуудынь, тэрээндэ заалгажа, хэшээлнүүдһээнь наһанайнгаа мэргэжэл олоһон шабинарынь, үри үхибүүдынь, наһанайнь нүхэр тэдэнэй сэдьхэл зүрхэндэ хэтэдээ үлэһэн дурсалгануудаа найруулжа, энэ ном бүтээлгэдэ хам оролсоһон байна. Тиихэдээ энэ ном багшын, хүмүүжүүлэгшын амар бэшэ мэргэжэлые шэлэһэн хүнүүдтэ туһатай байхань дамжаггүй. Василий Санжиевичай тоогүй олон шабинар сооһоо: 9 физик, 21 математик болон ажал урлалай багшанар, 11 инженер ургажа гараа гэжэ тоологдоно.
Василий Санжиевич ямар гоёор, ойлгосотойгоор, һонирхолтойгоор, хүхюу зугаатайгаар хэшээлнүүдээ үнгэргэдэг байгаа һэм гэжэ шабинарынь мүнөө дурсанад.
- Зангаараа багшамнай ехэл зохид, даруу номгон, хүн бүхэнэй сэдьхэлэй байдал ойлгодог, туһатай зүбшэл үгэдэг, ёһотойл дээдын бэлигтэй багша байгаа даа. Зэмэлхэ сагтань зэмэлээд, магтаха сагтань магтаад, эрхэлүүлээд, эсэгэ мэтэ хандаад байдаг бэлэй. Һургуулияа дүүргэжэ, аттестат абаад, үүрэй толониие багшатаяа ямархан гоёор Майтаан нугада угтаа һэмбибди. Гоёл үе байгаа даа! – гэжэ Дээдэ Хэжэнгын дунда һургуулиин багша Римма Бадмаевна Будажапова (Батуева) дурсана.
- Василий Санжиевичнай бидэндэ тон һонирхолтой туршалгануудые харуулха. Өөһэдөөшье туршахабди. Мүнөө болотор – сахилгаанай бололго, зайн гал гаргаха туршалганууд, элдэбын хэлхеэ холбоонууд ба радио, мартагдашагүй гэрэлэй болон оптикын үндэһэн хуулинууд һанаандамнай тодо байдаг. Түрүү багшынгаа ашаар бидэ информатика ба шэнэ технологинууд руу түрүүшын алхамуудые хээбди. Эрдэм ухаанай яажа хүдэлдэгые бодото дээрэнь хараабди. Тиихэдэ ямар һонирхолтойгоор өөрөө хөөрэдэг һэм! Хөөрөөн бүхэниинь хэшээлдээ таараха, мүн хүмүүжүүлгын ехэ удхатай байгаа гэжэ мүнөөл ойлгогдоно. Багшынгаа шог ёгто ба хурса: «Кто не знает закон Ома, тот сидит дома», «Того, кто не знает закон Бернулли, назад на ферму вернули» гэһэн үгэнүүдые бидэ мүнөөшье үхибүүдтээ дабтан хэлэдэгбди. Тиигэжэл манай багша бидэниие нарин эрдэм ухаанда дурлуулжа шадаһан юм, - гэжэ анагааха ухаанай дид-доктор, дээдэ гарай эмшэн Амгалан Дашанимаевич Гунзенов Санкт-Петербургһаа мэдээсэнэ.
Василий Санжиевичтай түрэлэй холбоотой уран зохёолшо, драматург, ирагуу найрагша, сэдхүүлшэ, Захааминай аймагай хүндэтэ эрхэтэн Николай Чимитович Шабаев энэ номой оролто үгые ородоор, буряадаар бэшээ, редакторынь болоо юм. Хэдэн шүлэглэмэл мүрнүүдыешье оруулаа:
Нютаг нугымнай,
зон зургаанаймнай
Эрхим дээжэ хүбүүдэй нэгэн –
Василий манай Санжиевич
Һайн һайхан һанаагаараа,
Золтой ехэ заяагаараа
Ажабайдалай үргэн харгые
Амжалтатайгаар дабаал даа.
Хэлэһэн үгэдөө хүрэжэ,
Һанаһан хэрэгээ бүтээжэ,
Маанарайнгаа дунда
Бидэ бүгэдэнөө баярлуулжал
Ябадаг бэлэй, урматайл һэн даа…
Номой хоёрдохи редактор, Василий Санжиевичай хүрдүү Валентина Дамдиновна Бабуева – культурологиин эрдэмэй дид-доктор хоёрдохи оролтыень, дүүргэлтэ-тобшолол бэшээ юм. Василий Санжиевичай наһанай нүхэр Зинаида Дамдиновна Бабуева оролто үгэ соо хайшан гэжэ энэ номой бүтэһэн тухай:
«Василий Санжиевичай шаби ном гаргуулха байгаат гэжэ дурадхал оруулаа бэлэй. Тиихэдээ иимэ багшын ажалдаа хандаса, мэдэсэ, хоморой дүршэл олон тоото багшанарта ямар ехэ үльгэр жэшээ, туһа болохо байгааб гээ һэн. Яагаад, юунһээ эхилхэ юм гэжэ һанаһаар байтарни, энэ хэрэгтэ хүүгэдни, суг хүдэлһэн багшанарни, манай һургуулиие олон ондоо сагуудта дүүргэгшэд хамтарба ха юм. Удаан саг соо тухашараабди гэбэшье, олоной хүсэн урагшатай байжа, тэрэ бодолнай мүнөө энэ зэргэ болоод, ном боложо бүтөөд байна ха юм даа. Энэ ном бүтээхэ хэрэгтэ хабаадаһан бүхы хүнүүдтэ сэдьхэлэй гүнзэгы баяр хүргэнэб! Энэ хугасаада Василий Санжиевич нютаг нугадаа, нүхэдтөө, шабинартаа оройдоошье мартагдаагүй, энээхэн ушар айхабтар удха шанартай гэжэ ойлгооб. Тэрэмнай хэдэн һайн хүнүүдээр нүхэсэжэ ябаһан юм байна. Тэрэнэй оролдолгоор хэдэн һайн мэргэжэлтэд ургажа гараһан юм байна гэжэ тодоор элирбэ гээшэ», - гэжэ тон зүбөөр бэшээ.
Буряад нангин заншалаар ном соо Мархаевтанай Хүхэ толгойтоной уг гарбал Шошоолог Хан Нагадайһаа эхилжэ үгтэнэ: «Бидэ үндэһэ утатай, буландаа бурхатай, буусадаа сэргэтэй, буян хэшэгээ эдлэжэ, уг гарбалаа хүндэлэн тооложо, үндэр наһа үргэлжэ, хоймортоо үргэн шэрээ дэлгэжэ, ендэр тэнюун Буряад нютагтаа ургажашье, үдэжэшье ябанабди. Энэ угһаа тараһан залуу зон Орос ехэ гүрэн соогоо, холо хариин гүрэнүүдээр гэр бүлөөрөө хүдэлжэ ябанад. Манай угай аха захатан хожомоо хэрэгтэй болохо гэжэ уг удхаяа уудалжа, түүхын ном соо оруулаа».
Василий Санжиевич хэнэйдэ түрөө, үдөө юм, хаана, хэнтэй һураа юм гээд лэ, намтарынь балшар багаһаань үгтөө гэжэ ойлгосотой. Тиибэшье ямаршье хүнэй хуби заяан хэнэйдэ түрэһэнһөөнь, хэнтэй нүхэсэһэн, хүмүүжэһэн байгааб гээд, орон нютагһаань, саг үеһөөнь, хуби заяанһаань дулдыдадаг ха юм даа. Тиимэһээ энэ ном уншахада, хуудаһа ираха тума улам һонирхолтой болоно. Илангаяа суг хүдэлжэ ябаһаннүхэдэйнь дурсалганууд уншахада һонин. Багшанарта бүри һонин байха.
Ном Даша Дамбаевай «Дуулыш, минии атом!» гэһэн шүлэгөөр эхилнэ. Энэмнай тон ехэ удхатай: физикын багшанарые «физики-лирики» гэжэ дэмы хэлэдэггүй. Энэ ямаршье далда удхагүйгөөр Василий Санжиевичта сэхэ хабаатай юм. Хэшээлэй хоорондуур һурагшадаа амаруулхаяа, Буряад оронойнгоо, СССР гүрэнэйнгөө мэдээжэ поэдүүдэй шүлэгүүдые уран гоёор уншадаг бэлэй. Энэ мүнөө сагай арга тухай Елена Раднаевна Тармаева – багшын ажалай дид-доктор иигэжэ бэшэнэ: «Василий Санжиевич давал нам разрядку, профилактику от процесса переутомления при освоении сложных тем. На сегодня в учебном процессе рекомендуется проводить валеологические паузы на уроках, чтобы снимать усталость у детей. В то время понятия о валеологии, валеологических паузах не было речи и представления».
Илангаяа хадата орон нютагуудай Кайсын Кулиевай, Расул Гамзатовай уран шүлэгүүдтэ ехэ дуратай һэн. Үетэн нүхэр Мэлс Самбуевай зохёохы амжалтануудые тон ехээр анхаржа байха, шэнэ зохёолнуудыень уншажа, уулзаха тумаа баярлаха. Дондок
Улзытуевай шүлэгүүдые сээжэлдэхэ. Хэды тиибэшье Василий Санжиевичай эгээл дуратай поэт Даша Дамбаев болоно. Санагын Соёлой ордондо ямар нэгэн һайндэртэ зорюулагдаһан уран һайханай тоглолтонууд саг үргэлжэ үнгэргэгдэжэ байха даа. Багшанарыел хабаадуулаагүйдөө, хэниие хабаадуулхаб даа. Тэрэ ехэ тайзан дээрэһээл Василий Санжиевич:
Захагүй, мүнхэ
Замбуулин соо
Юумэн өөрын хуули ёһотой.
Унжагай
Юрэ бусын урасхал соо
Урдажа ябаһан бишье
Баһал өөрын хуулитайб…, - гээд лэ, ханхинаса уншаад эхилшэхэл даа. Ондоо ямаршье хүнэй иимэ огсомоор, һүр жабхалантайгаар хүүюулэн хааюулхые дуулаагүйб даа гэжэ би энэ ном соо бэшээ һэмби.
Уран шүлэгтэ дуратайень мэдэхэ нүхэдыньшье дүхэриглэжэ һуухадаа: «Заа, хүбаа, зэдэлүүлыш даа!» - гэхэл даа. Үни хэлүүлэнгүй, Санжиевичнай эхилхэл даа:
Урагшаа, минии поезд!
Залуу наһанайм поезд!
Уняар мананай бурьяан соогуур,
Хүбшэ тайгын хүлгөөн соогуур,
Уһан голой урасхал дээгүүр,
Ууган дэлхэйн оморюун дээгүүр,
Алтан наранай хонхын дуун соо,
Алдар солын амисхал худар
Аянгатан ханхиныш, минии поезд!
Айдар наһанайм поезд!
(Ном соо оруулагдаһан шүлэгүүд, сценкэнүүд qr-кодуудтай).
Хэншье, илангаяа ходо сүлөөгүй байдаг багшанарта наһанайнь нүхэрэй, гэр бүлэдэхи байдалынь тон ехээр нүлөөлдэг гэжэ мэдээжэ. Багшынгаа ууртайхан гү, али нэгэл ондоохоноор дуугараашье һаань, энэ багшымнай гэртэ нэгэл юумэн болоол даа, һамгатаяа ур-тар гэлдээл ха гэжэ үхибүүд абаһаар тухайлаадхидаг. Энэ талаар Василий Санжиевич тон ехэ жаргалтай, хуби заяагаараал гэрлэһэн гэжэ хэнэйшье ойлгохоор һэн, ходо энеэдэтэй зугаатай. Энэшье ном уншахадаа, бүри һайнаар ойлгонош: хэн наһанайнгаа нүхэрэй дурасхаалда зорюулжа, аха дүүнэрыень гулидхажа, суг һураһан, хүдэлһэн нүхэдтэйнь холбоо байгуулжа, хөөрэлдэжэ, дурасхаалнуудыень бэшүүлжэ суглуулха, ном болгожо эблүүлхэ хэрэг бэелүүлхэб?! Аргагүй ехэ ажал ябуулжа, Зинаида Дамдиновна Бабуевае энэ номоо 85 наһандаа дүүргэжэ, хэблүүлжэ, тоонто нютагтань рамнайлжа, хүн зоноо хужарлуулһаарнь халуунаар амаршалнабди.
Автор: Сэнгэ РИНЧИНОВ
Фото: Сэнгэ Ринчиновэй гэрэл зурагууд.
37
