Ниигэм 20 jul 2022 437

Багаһаа – буряадаараа

Үхибүүдые буряад хэлэндэ һургахын түлөө тусхай оршон байдал зохёохо талаар түсэл ганса Буряад Уласта бэшэ, мүн Эрхүү можодо, Үбэр Байгалай хизаарта нэбтэрүүлэгдэжэ эхилэнхэй. Туршалгын талмайнууд хүүгэдэй 15 сэсэрлигтэ зохёогдонхой, тэдэнэй нэгэниинь - Хэжэнгын аймагай “Жаргал” сэсэрлиг.

Буряад Уласай эрдэм ухаанай болон һуралсалай яаман иимэ һонирхолтой түсэл бэелүүлнэ гээд хэ­лэхэ хэрэгтэй. Буряадай болбосоролой, бодолго нэбтэрүүлгын дээдэ һургуулиин кафедрые даагша, профессор, педагогикын эр­дэмэй доктор Сономбал Цы­денович Содномов тэрэниие ударидажа ябана.

“Монолингвальная ре­чевая развивающая среда в ДОО на бурятском языке” гэһэн сэсэрлигэй үхибүүдые буряад хэлэн дээрэ аман хэлэлгэ хүгжөөлгын түсэл 2020 онһоо нэбтэрүүлэгдэнэ. Нэн түрүүн хэды үхибүүд гэр тойронгоо буряадаар хэр зугаалнаб гэжэ шэнжэлэгдээ.

- Оролто шэнжэлгын удаа гайхамаар дүнгүүд гараһан байна. Аяар 40 про­цент үхибүүд буряад хэлэ ойлгодоггүй, дуугардаггүй гэжэ ойлгообди. Ганса 3,8 процент хүүгэд буряад хэлэ ойлгодог, буряадаар дуугар­даг байшоо, - гэжэ буряад хэлэнэй багша Амгалан Аюшеевна Доржиевагай хөөрэхэдэ, Хэжэнгэдэ түрэл хэлэеэ мэдэхэгүй хүн бии юм гү гэжэ урдаһаань нюдөө бэлтылгээд асуухаар байгаа һэн.

Нэгэ жэл хахад түсэл бэелүүлһэнэйнгээ удаа “Жар­гал” сэсэрлигэй мэргэжэлтэд шэнээр шэнжэлгэ хэһэн байна. Уридшалан хэлээ һаа, баярламаар дүнгүүд гараа.

- Зүб харгы шэлээд, үхибүүдые хүмүүжүүлжэ байһандаа баярлаабди. Бу­ряад хэлэ ойлгожо дуугардаг хүбүүд, басагадаймнай тоо 48 процент болотор нэ­мээ. Мүн ойлгодоггүйшье, дуугардагшьегүй үхибүүднай 16 процент хүрэтэр бага болоһон байна. 8 процент хүүгэднай буряад хэлэ ойл­годог аад, оройдоол нэгэ-хо­ёр үгэнүүдые хэлэжэ шадаха болоо, - гэжэ Амгалан Аюше­евна абаһаар лэ мэдүүлнэ.

Туршалгын талмай­да “Жаргал” сэсэрлигэй наһанай хэдэн бүлэгэй хүмүүжэмэлнүүд оролсоо. Гэхэтэй хамта, 69 буряад, 11 ород болон 2 киргиз уг­тай үхибүүд болоно. Амга­лан Аюшеевна, бэлигтэй хүмүүжүүлэгшэд Биликма Дондокдоржиевна Анзано­ва, Эржен Дашидондоковна Димитдагбаева болон бу­сад хүдэлмэрилэгшэд эдэ 82 үхибүүдтэй үдэр бүри хүдэлжэ эхилээ. Элдэб арга­нуудые өөһэдөө зохёожо, тэ­дэнээ хэрэглэжэ, үхибүүдэй аман хэлэлгэ хүгжөөнэ.

- Хүүгэдэй үглөөгүүр сэ­сэрлигтээ орохоһоонь эхи­лээд, үдэшэ гэртээ ябатарнь, ганса буряадаар харилсажа байгаабди. Теэд хэзээ, хаа­на, юун гэжэ багашуултай хөөрэлдэхэб, харилсахаб гэжэ хаанашье шэнжэлэгдэн бэшэгдээгүй, заагдаагүй байгаа. Өөһэдынгөө хүсөөр хэлсэхэ, зугаалалдаха үгэнүүдые бэшэжэ эхилээб­ди. Жэшээлбэл, угтахадаа, хоол барилгын газар, газаа сэнгүүлхэ сагай үедэ хэлэ­хэ үгэнүүдые бага багаар сээжэлдүүлһэн байнабди. Үхибүүд үгэнүүдые шагнажа, тэдэниие ойлгожо шадаха болоно, буряадаар холбо­жо, дуугаржа һурана, - гэжэ хүмүүжүүлэгшэ Биликма Дондокдоржиевна түсэл ябуулга тухай ойлгуулна.

Ород болон киргиз уг­тай үхибүүд түсэлэй үедэ бусадһаа үлүүгээр буряад хэлэндэ һуража эхилээ.

- Киргиз угтай басага­наймнай хүгшэн эжынь буряад юм. Олон жэлдэ Киргиз Уласта ажаһуужа, һаяхана бага басагатай­гаа нютагаа бусаа. Удангүй үхибүүнэйнь гэртэхинь Хэ­жэнгэ ерээ. Нютагһаа хэды холо байбашье, заахан баса­гаяа киргиз хэлэндэ һургажа, зугаалуулжа байһандань, буряад түрэлхидэй урда жэшээ табимаар. Манай сэ­сэрлиг ерээд, буряадааршье һайнаар дуугаржа эхилээ. Бага наһанһаа үхибүүн олон хэлэ шэнжэлхэдээ, бэрхээр ойлгожо, хадуужа абадаг байна гэжэ үшөө дахин энэ ушар гэршэлнэ, - гэжэ хүмүүжүүлэгшэ һонирхолтой ушар тухай хөөрэнэ.

Иигэжэ «Жаргал» сэсэр­лигэй ажалай хүсөөр хэдэн методическа зүбшэлнүүд бэлдэгдээ. “Сагаалганай наадан”, “Тоо бодолгын орон аяншалга” гэхэ мэтэ бэлдэгдэһэн номууд мэр­гэжэлтэдэй үндэр сэгнэл­тэдэ хүртөө. Үхибүүдые уран һайханай - эстети­ческэ хүгжэлтын талаар һургуулиин урдахи болбосо­ролой “Уран гархан”, “Хонгёохон хонхонууд” гэһэн парциональна програм­мануудые жаргалайхид бэшэһэн байна. Бусадшье ажал хэрэгтэ, хэмжээ ябуул­гануудта “Жаргал” сэсэрли­гэй мэргэжэлтэд шалгарна.

- Манай хүмүүжүүлэгшэд үхибүүдээрээ хамта элдэб янзын мүрысөөнүүдтэ, семи­нар болон фестивальнуудта эдэбхитэйгээр хабаададаг, түрүү һууринуудые эзэлдэг. Эгээл түрүүшын буряад хэ­лээр уласай олимпиадада Дарима Аюрова 2-дохи һуури эзэлһэн байна. 2020 ондо Буряад Уласай соёлой яаманай эмхидхэһэн “Уран зохёолой юртэмсэ” гэһэн мүрысөөнэй дүнгүүдээр манай сэсэрлигэй “Жэлэй дүрбэн саг” гэһэн методи­ческа пособи “Багашуулда” гэһэн номинацида ила­жа гараа. Буряад Уласай соёлой яаманай мүнгэн һангай дэмжэлгээр 200 хэһэгээр хэблэгдээ. “Эрхим хүмүүжүүлэгшэ-2021” гэһэн уласай мүрысөөндэ Билик­ма Дондокдоржиевнамнай 4-дэхи һуури эзэлһэн байна, - гэжэ сэсэрлигые даагша Вера Цыреновна Аздаева амжалтануудаа тоолоно.

Һаяхана “Жаргал” сэсэр­лигтэ саг зуурын дүн согсол­гын томо суглаан эмхидхэг­дээ. Буряад Уласай эрдэм ухаанай болон һуралсалай яаманай мэргэжэлтэд, бу­ряад хэлэ хүгжөөлгын түбэй гэшүүд болон Буряадай гүрэнэй дээдэ һургуулиин багшанар ерэжэ, хэжэнгэ­эрхинэй хэжэ байһан ажал­да һайн сэгнэлтэнүүдые табяа. Дүй дүршэлыень ондоо сэсэрлигүүдээр нэбтэрүүлхэбди гэжэ мэдүүлээ. Үшөө тиихэдэ “Жаргалые” үндэһэтэнэй сэ­сэрлиг болгохо гэһэн дурад­хал ороһон байна.

Автор: Борис БАЛДАНОВ