Урданай сонинуудай удхаар: Агууехэ Илалтын 10 жэлэй ойдо

ХХ-дохи зуун жэлдэ болоһон эгээл шуһата, эгээл ехэ уйдхар гашуудал асарһан Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үнгэрһөөр 80 жэл үнгэрбэ. Эхэ ороноо хархис дайсанһаа хамгаалхаяа хото, хүдөө нютагуудһаа хүнүүд сэрэгэй албанда татагдажа, олониинь нютагаа бусаагүй. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай дүнгүүдые согсолһон, «хуурай» тоонуудые харахада, иимэ: 26,6 сая хүн наһа бараа, 70-аад мянган хүдөө нютагууд ба хотонууд, 31850 завод болон фабриканууд, 1135 шахтанууд, 65 мянган модоной зайда түмэр харгынууд, 76 мянган паровозууд һандаргагдаа, 36,8 сая гектарта таряалан, үндэһэтэнэй баялигай 30 хубинь алдагдаа. Тоо бүхэнэй саана уйдхарай гашуун нулимса, үншэрһэн үхибүүд, баатар хүбүүдээ алдаһан аба эжынэр, хайратаяа хахасаһан инагууд…

Дайнай дүрбэн жэлдэ Буряадһаа 120 мянганһаа дээшэ хүн, тодорхойлбол, уласаймнай табадахи ажаһуугша бүхэн сэрэгэй албанда татагдаа. Байлдаанай газарта 39 мянган шахуу хүн алдалан унаа. Шархатажа эрэмдэг бэетэй болоһон 6,5 мянган хүн бусаһан юм. Буряадһаа гарбалтай сэрэгшэд Улаан Армиин бүхы байлдаануудта эрэлхэгээр хабаадаа. Тиигэжэ Советскэ Союзай Геройн нэрэ зэргэдэ 43 сэрэгшэ хүртөө, 11 хүн Алдарай орденой дүүрэн кавалернүүд болоһон габьяатай.

2025 оной февралиин 1-эй мэдээгээр, Буряад Уластамнай Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай 1521 ветеран ажаһууна. Тэдэнэй тоодо, дайнай нэгэ инвалид, 19 хүн – дайнда хабаадагшад, 1485 хүн – ара талын хүдэлмэрилэгшэд, 4 хүн  «Ленинградай бүһэлэлтэдэ ажаһуугшад» гэһэн тэмдэгтэй, 12 хүн – хуулиин наһа хүсөөгүй аад, фашизмын хүреэлэндэ байһан юм. Жэлһээ жэлдэ Илалта шэрээлсэһэн зон үсөөн боложо байһаниинь ойлгостой. Бидэ тэдэнэй аша габьяа мартангүй, баатаршалгыень мүнхэлхэ ёһотойбди.

Мүнөө гүрэн доторнай Агууехэ Илалтада зорюулагдаһан хэмжээ ябуулганууд эхилэнхэй. Бидэшье энэ хэмжээ ябуулгануудта оролсожо, сонинойнгоо түүхын хуудаһан иран, бүхыдөө Ород гүрэн дотор, тэрэ тоодо Буряадтамнай Илалтын ойнуудые угтуулан, юун толилогдооб, ажабайдал ямар байгааб гэжэ һануулха хүсэлтэйбди.

Түүхын хуудаһануудые иран…

1955 оной майн 8-ай «Буряад-Монголой үнэн» сониндо энэ үдэртэ зорюулагдан иимэ статья хэблэгдээ.

«Советскэ арадай агууехэ илалта»

«Фашистска Германиие Советскэ Союзай илажа, бүхэдэлхэйн түүхэтэ илалта туйлаһанһаа хойшо 10 жэл гүйсэбэ. Советскэ арадай Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн хадаа хүн түрэлтэнэй түүхэ дотор эгээ үнэн зүб, сүлөөлэлгын дайн болоһон байна. Энэ дайнда советскэ арад социалистическэ Эхэ оронойнгоо нэрэ хүндые, эрхэ сүлөөе, бэеэ даанхай байдалые, бусад оронуудай арадуудай эрхэ сүлөө ба бэеэ даанхай байдалые фашистска дарлалтаһаа аршалан хамгаалаа.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн хадаа советскэ арадта, тэрээнэй Зэбсэгтэ үсэнүүдтэ тон ехэ туршалга болоһон байна. Гитлеровскэ Германи сэрэгэй эгээ шэнэ техникээр гүйсэд зэбсэгжэжэ бэлэн болонхой зуун далан дивизиие Советскэ Союзда зсэргүүгээр табяа һэн. Советскэ Союзда добтолхоһоо бүри урид гитлеровецүүд 290 миллион хүн зонтой баруун Европын хэдэ хэдэн оронуудые эзэмдэһэн, Европын ехэнхи хубиин промышленностиие, стратегическэ түүхэй эдэй запасуудые мэдэлдээ абанхай байгаа…

Фронтые шухала хэрэгтэй бүхы юумээрнь хангахын тулада арадай ажахые дайнай эрилтэтэй зохилдуулан шэнэдхэн табиха зорилго дайнай үеын хүшэр эрхэ байдалда амжалтатайгаар шиидхэгдээ. Гүрэнэй томо предприятинууд, олон мянган колхозууд болон совхозууд, олон миллион хүнүд Советскэ Союзай зүүн районууд худар тон богони болзор соо абаашагдаһан зөөлгэгдэһэн байгаа. Буу зэбсэг үйлэдбэрилхэ шэнэ заводууд баригдаа бэлэй. Социалистическэ системын үлэмжэ һайн байһаниинь, Коммунистическэ партиин сэсэн мэргэниинь, ажалшадай зориг бадаруулагша советскэ патриотизм эгээ эндэ тон эли тодоор харагдаа һэн…

Дэлхэйн хоёрдохи дайнда туйлаһан Советскэ Союзай илалта бүхэдэлхэйн удха шанартай…

Манай илалта хадаа советскэ ниитын ба гүрэнэй байгуулалтын илалта, СССР-эй Зэбсэгтэ Хүсэнүүдэй илалта болоһон байна. СССР-эй арадууд, манай армиин ба флодой сэрэгшэд өөһэдынгөө илалтаар советскэ обществын хүтэлбэрилхы ба хүмүүжүүлхы хүсэн болohон Коммунистическэ партида уялгатай.

Дайнай дүүрэһэнэй һүүлээр советскэ арад ажахыгаа богонихон болзор соо һэргээн бодхоогоод, саашадань түргэнөэр хүгжөөгөө. Тиин капиталистическэ байгуулалтада орходоо социалистическэ байгуулалтын үлэмжэ һайн байһые бүхы дэлхэйдэ үшөө дахин харуулаа. Мүнөө советскэ арад КПСС-эй ЦК-гэй январска Пленумэй ба ССР Союзай Верховно Соведэй хоёрдохи сессиин шиидхэбэринүүд дотор хараалагдаһан ороной арадай ажахые саашадань хүгжөөлгын агууехэ түсэбые бэелүүлжэ оробо…»

Уран үгэшье хэблэгдээ

Евгений Долматовский - совет ирагуу найрагша, мэдээжэ олон дуунуудай автор, сэрэгэй корреспондент. Тэрэ 1939 онһоо 1945 год РККА-гай частьнуудта, сүлөөлэгдэһэн Баруун Белоруссида, Финляндитай дайнда сэрэгэй корреспондент байһан юм. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай эхиндэ 1941 оной август һарада хүреэлэндэ (окружение) абтажа, шархатаһан байна. Удаань плендэ абтажа, тэндэһээ тэрьедэжэ шадаа. Энээн тухайгаа «Пропал без вести» гэһэн поэмэдэ болон «Было: Записки поэта» гэһэн дурсалгануудтаа бэшэһэн юм.

Эльба дээрэхи уулзалгын дурасхалда

Мүнөө хүсэнэм һануулхаяа:

Дүшэн табадугаар ондо һэн,

Мүшэеэ пилоткоһоо ходолоод,

Эльба дээрэ шамда бэлэглээ һэм.

Илаһан гурбан оронуудай

Тугуудынь ниилээ һэн эшээрээ.

Бидэнзр уугаалди ром-унда,

Буунуудаа үбдэгтөө хабшан хээд.

Баярлаалди хүүгэд мэтэ хүхин,

Балата тамамнай эсэслээ гээд.

Бажуугдан дарагдаад байгаа дайн

Солдадуудай барисаата хүсөөр.

…Һэлгээб би үпихэн гимнастёркоо

Хүдэлмэри-ажалайнгаа пиджагаар.

Харин мүноо шимни Нью-Йоркоор

Ябанаш уруу дуруу гансаараа.

Үгышье һаа, Лондоной мананда

Үлэн хооһоор зобонолши.

Бултайна газетз карманһааш,

Бороодо норонхой тэрэшни.

Мерчилль-мэхэшэ газетэ соо.

Шунахай сэдьхэлээр хоролхоо һэи.

Боохолдойдол, зүдэрүү, нэтэршэһэн,

Баһал дайлалдахые оролдоо һэн.

Буунууднай тиихэдэ һүртэйгөөр

Нэрьеэ бэлэй нэгэ хэлээр.

Майда хүхилдэжэ уулзаһанаа

Мартаагүйлди хэзээшье.

Ородһоо Ц. Бадмаев оршуулба.

P.S. Эдэ бүхы һонинуудаар һонирхобол, «Буряад Үнэнэй» сайтда орожо, архив гэһэн тобшо даража, 104-дохи жэлээ хэблэгдэжэ байһан сониной бүхы түүхэтэ баялиг хужарлан, анхаран уншаха аргатайт.