Хонитой хүн хооһон байхагүй

Юундэ хонишод хамтаран нэгэдэхэ гэжэ шиидээб?

2025 ондо Буряад орондо «Хони үдхэгшэдэй холбоон» гэһэн шэнэ нэгэдэл байгуулагдаа. Үе сагай эрилтээр бии болгогдоһон эмхи ганса гансаараа тараһан хонин ажахынуудые эблэрүүлжэ, хамаг орёо асуудалнуудые суг хамта хэлсэжэ, нэгэдэлэй хүсөөр шиидхэхэ гэһэн гол зорилготой. Гүрэнһөө дэмжэлгэ абаха, зайн гал татаха, бэлшээриин талмайнуудые хорёолхо гэхэ мэтын шухала хэрэгүүдые нэгэдэлэй гэшүүд хамтаран ябуулна.

Хони үдхэгшэдэй холбооной толгойлогшын тушаалда Буряад Уласта мэдээжэ мэргэжэлтэн, гүрэнэй ажал ябуулагша Жаргал Батуев нэгэ дуугаар һунгагдаһан байна. Тэрэ томо ажахын түрүүлэгшын, Зэдын аймагай хүтэлбэрилэгшын, Хүдөө ажахын яаманай сайдай тушаалнуудта хүдэлһэн намтартай. Тиимэһээ саарһа данса бүридхэлгын, үйлэдбэрилһэн эд бараагаа худалдалгын талаар хэсүү бэрхэтэй асуудалнуудые һайн ойлгодог хүтэлбэрилэгшэ юм.

Малшадай нэгэдэлэй бүридэлдэ хони үдхэгшэдһөө гадуур Хүдөө ажахын яаманай түлөөлэгшэд, малай эмшэд ба үүлтэр һайжаруулха талаар ажал ябуулдаг мэргэжэлтэд ороһон байна. Тэрээнһээ гадуур, «Ниитын хонин һүрэг» гэһэн түсэл бэелүүлдэг Буддын шажанай заншалта Сангхын түлөөлэгшэдшье оролсобо.

Удаадахи хоёр жэлэй хүгжэлтын программын ёһоор, хони үдхэлгын байдал гүнзэгыгөөр шэнжэлэн үзэгдэжэ, худалдаанай дэлгүүртэ болоһон хубилатануудые хараалан, түргэн хэмжээнүүд абтахаар хараалагдана.

Орёо асуудал шиидхэлгэ

Хониной нооһо худалдаха хэрэг мүнөөдэрэй эгээл орёо асуудалнуудай нэгэн болоно. Олон фермернүүд хонинойнгоо нооһо хайшаншье хэхэеэ ойлгоногүй. Харин үйлэдбэрилэгшэд нооһо хаанаһаа абахаяа мэдэнэгүй. Иимэ ушар удхагүй байдал тогтонхой!

Иимэ байдалда Сэлэнгын аймагай «Темник» гэһэн хүдөө ажахын үйлэдбэриин кооперативай ажалябуулганууд олондо жэшээ боломоор. Тэрэнэй захирал Сультим Ширабон иигэжэ хөөрэнэ: «Мүнөө хүдэлмэриин түхеэрэлгэнүүдые бэлэдхэжэ байнабди. Тиигээд дүүрэн хүсэндөө хүдэлжэ эхилхэдээ, жэл соо 60-70 тонно нооһо болбосоруулха арга бии».

Мүнөө дээрээ тус кооператив Ивалгын, Сэлэнгын ба Хяагтын аймагуудай хонишодһоо нооһо худалдажа абана. Саашадаа үшөө Яруунын ба Хэжэнгын аймагуудай фермернүүдтэй хүдэлхэ түсэбтэй. Кооперативай үйлэдбэридэ жэлэй туршада 100 тонно нооһоной түүхэй эд хэрэгтэй болохо юм. Тиимэһээ хонишодто холо ошонгүй, нютаг дээрээ нооһоёо худалдажа тушааха һайн арга боломжонууд олгогдобо.

Мүнгэн тэдхэмжэ

Буряад Уласай Хүдөө ажахын ба эдеэ хоолой яаманай мал үдхэлгын хэрэг хүгжөөлгын программа соо үйлэдбэриин газарнуудта тушаагдаһан нооһоной түлөө үгтэхэ субсидиин мүнгэн хараалагдаһан. Байгша ондо 1 килограмм нооһоной түлөө 40 түхэриг үгтэхэ.

Тэрэнэй хажуугаар уласай үйлэдбэринүүдтэ хонидые тушааһан малшадта 1 килограмм (амиды шэгнүүрээр) мяханай түлөө 100 түхэриг түлэгдэхэ. Жэшээнь, фермер 40 килограммай хони тушаахадаа, 4 мянган түхэриг нэмэри дэмжэлтын мүнгэ абаха аргатай.

- Иигэжэ хоёр шухала асуудал шиидхэгдэхэ. Нэгэ талаар - уласай мал ажахын һалбарида түрүү ябадаг хони үсхэбэрилгэдэ дэмжэлгэ болоно. Хоёрдохёор, нютаг ороной үйлэдбэринүүдые экологиин талаар сэбэр нооһоной ба мяханай зүйлнүүдээр хангалга, – гэжэ Жаргал Батуев хэлэнэ.

Мэргэжэлтэдэй онсо тэмдэглэһээр, дэлгүүр дээрэхи сэнгүүд ба субсидинууд малшадай бүхы гаргашануудые яашье даажа диилэнэгүй. Тиигэбэшье һайн тээшээ хубилалтанууд эхилбэ.

Нооһон - биржэ дээрэ

Буряадай хони үдхэгшэд хүгжэлтын шэнэ шатада гараба. Мүнөө тэдэнэртэ Санкт-Петербург хотын уласхоорондын эд хэрэгсэлэй биржэ дээрэ нооһо наймаалха арга боломжо олгогдобо. Тиигэжэ фермернүүд үргэн ехэ арга боломжонуудтай, найдамтай тэгшэ байдалда хүдэлхэ аргатай болобо гээшэ.

Буряад Улас түрүүшын зэргэдэ энэ ехэ хэрэгтэ хабаадажа эхилһэн байна. Байгша 2026 оной апрелиин 16-да Санкт-Петербургын биржэ дээрэ Росси дотор эгээл түрүүшын хониной нооһоной биржын худалдаа наймаан үнгэргэгдөө. Тэрээндэ Буряад оронһоо Байкальскын текстильнэ комбинат хабаадажа, Хакасиһаа 29 тонно нооһо худалдажа абаһан байна.

Буряадай Толгойлогшо Алексей Цыденовэй тэмдэглэһээр, уласай үйлэдбэринүүд нооһоной биржэдэ хабаадажа, манай регионой хүнгэн үйлэдбэринүүдэй хүгжэлтын шэнэ хуудаһан һэхэгдэбэ.

Биржын худалдаа наймаанда хабаадалгын хэрэг бүхы хони үдхэгшэдые ба үйлэдбэрилэгшэдые нэгэдүүлжэ, хамтын хэрэгэй текстильнэ кластер, шэнэ ажалай һууринуудые байгуулха ба бүхы регионой хүгжэлтэдэ һайн нүлөө үзүүлхэ аргатай.

Арһа элдэхэ аргатай

Үшөө нэгэ хүндүүлхэй асуудал - хониной арһа элдэлгэ. Урдань хаа-хаанагүй хониной арһа элдэжэ, дэгэл дахануудые, бээлэйнүүдые, гэртээ углаад ябаха гуталнуудые оёдог заншалтай байһан. Харин мүнөө тиимэ хэрэг үгы шахуу болоһон. Фермернүүд хониной арһа хайшаншье тушааха, худалдаха аргагүй байдаг. Худалдажа абаха хүнүүд олдоошье һаа, тон багахан мүнгэ дурадхадаг.

Хониной арһан ехэ сэнтэй гэжэ бүгэдэндэ мэдээжэ. Хүршэ Монголдо, жэшээнь, эрхим шанарай хубсаһануудые оёдог, тэндэ арһан дахануудые оёдог фабриканууд амжалтатайгаар хүдэлдэг гэжэ мэдээжэ. Харин манай нютаг орондо энэ хэрэгэй мартагдаһаниинь шаналалтай даа.

Шэнээр байгуулагдаһан Хони үдхэгшэдэй холбоон тус хэрэгые өөр дээрээ даажа абаха гэһэн найдал түрэнэ. Хониной арһые тушаалгын, элдүүрилгын ба үйлэдбэриин зургаанууд хэрэгтэй.

Хаанаһаа һайн хонидые абахаб?

Хонишодой үшөө нэгэ толгойн үбшэн – һайн үүлтэрэй хусанууд. Хоморой һайн үүлтэртэ хусанууд ехэ үнэтэй һэн тулань ехэнхи малшад худалдажа абаха аргагүй байна.

«Шуһыень һэлгүүлээгүй һаа, хонин һүрэг ахирдаха» гэжэ уряанһаа нааша хэлсэдэг. Теэд һайн үүлтэртэ хусын сэн даншье һаа үндэр, ажахы бүхэн диилэжэ шадахагүй.

«Шэнэ шуһа» һүрэгтөө оруулаагүй һаа, ямаршье һүрэг хэдышье һайнаар ажаллахада муудадаг. Өөһэд хоорондоол үдэжэ байһан амитадай үбшэлхэнь, шэнэ түл бүхэнэйнь муудахань, өөдөө болохогүйнь түргэдэдэг.

Энээнэй жэшээ - бүүбэй. Энэ хонимнай буряад малаймнай манлай байһан ааб даа. Харин мүнөө тон бүүбэй гэхэ хонин үсөөрөө. Хиналтагүйгөөр ямаршье үүлтэрэй хусатай гү, али бэе бэетэеэ үдэхэдөө, юун байхаб даа: бүүбэй гээд лэ, мүнөө ямаршье үүлтэрынь мэдэгдэхэгүй элдэбын хонидые худалдана, ямаршье мэргэжэлтын ойлгохогүй.

Эдэ бүхыһөө дулдыдангүй, Буряад орондомнай һайн тээшэнь залаха гэжэ оролдоно. Юун хэгдэнэб? Уластамнай үүлтэр һайжаруулха албанууд хүдэлдэг: тэдэнэр амитадые бүхы талаарнь шэнжэлэн сэгнэдэг (бонитировко гэдэг), малшадые, хонишодые мүнөө сагай үрэ дүнтэй үрэжүүлгэдэ һургадаг, үүлтэртэ адуу мал худалдажа абахадань туһалдаг. Тиихэдэ баһал молекулярно-генетическэ лаборатори хүгжэнэ – тэндэ амитадай түрэһэн гараһаниие тодоор элирүүлхэ арга боломжотой. Үүлтэртэ мал худалдажа абахада, субсиди – гүрэнэй талаһаа туһаламжа үгтэдэг – имагтал һүрэгөө шэнэлхын тулада. 2025 ондо Буряад орондо тала газарай шэрхи хальмаг үүлтэрэй 100 хуса асараа. Тэдэниие Зэдын болон Сэлэнгын аймагуудай ажахынуудта тараагаа.

Хонишодоймнай өөһэд соогоол харилсаха саг үнгэржэ байна. Мүнөө хамтарбал – амжалта туйлахабди гэжэ ойлгохо сагнай ерээ. Хониёо харюулаад лэ байнгүй, мяха шүлыень, үһэ нооһыень ашагтайгаар хэрэглэхэ шухала гэжэ «Темник» ажахы бодотоор харуулна.

Буряад Уласай Засагай газарай Түрүүлэгшын орлогшо – хүдөө ажахын сайд Амгалан Дармаевай тэмдэглэһээр, мүнөө сагта ехээр дүлиһэнэй хэрэггүй. Гол шухалань – ажаллажа байһан ажахынуудаа дэмжэжэ, саашадаа хүгжэхэдэнь туһалха. Мүнөөл Хонишодой эблэл хонишодые, гүрэниие болон үйлэдбэрилэгшэдые нэгэ болгохо хүүргэ болоно. Эб хамтал амжалта туйлагдаха!

Эндэ тэмдэглэхэ тон шухала зүйл гэхэдэ, Буряад ороноймнай хонишод өөрын һүлдэ тэмдэгтэй болоо. 2025 ондо зэрэлгээтэ Зэдын талын Адхатын Булагта Хонишодой эблэлэй түрүүлэгшэ Жаргал Батуевай хүбүүн Сайхан Батуев Орос гүрэн дотор эгээл томо хусын хүшөө табюулаа. Энэ хүшөө хэдэн зуун жэлдэ хони харюулжа ябаһан буряад зониие хүндэлһэн хүшөө боложо тодороо.