«Алдарта нэрэнүүдынь мүнхэлхэ абьяастай»

Олондо мэдээжэ болоһон Баргажанай Баян-Гол нютагта түрэһэн Бато-Жаргал Бубеевич ДАРМАЕВ 1979 ондо БГПИ-гэй түүхын факультет дүүргэһэн юм. Олон удаан жэлнүүдтэ шэнжэлгын ехэ ажал ябуулһанайнгаа түлөө Орос гүрэнэйнгөө Сэрэгэй түүхэшэдэй бүлгэмэй гэшүүнээр 2022 ондо абтаһан юм.

Баряаша угтай (һэнгэлдэр-дунда борбиншо), гартаа эмтэй, долёобортоо домтой байһан Должид Бадуева эжынгээ, Буряад орондоо нооһо хайшалалгын анха түрүүшын пункт байгуулһан габьяатай, Ленинэй болон Ажалай Улаан Тугай орденто суута комбайнер, Бу­ряад оронһоо Россиин Федераци­ин түрүүшын габьяата механизатор болоһон Бубей Хуриганович Дарма­ев эсэгынгээ харууһан доро өөдөө болоһон Бато-Жаргал ууган хүбүүн 3 басага, 2 хүбүү дахуулха баян хуби заяатай байгаа.

- Нагасанараараа, абганараараа омогорходог хүмби. Бадма Хуриганович абгамнай Суворовой болон Кутузовай орденто Улаан Тугта Витебскэ дивизиин 633-дахи полкын, тиин Александр Невскын орден­то полкдо эрхим снайпер боложо шалгарһан, ами наһаа эрхэ сүлөөгэй түлөө үгэһэн байха юм. Танкнуудай урдаһаа тэмсэгшэ сержант Очир Гомбоевич Раднаев нагасамни Ка­заньда госпитальдо эмшэлүүлжэ байхадаа, эмшэн һамга абажа, ба­сагатай болобошье, түрэл нютагаа бусажа, хүшэр хүндэ шархаталгаһаа аяа хайрата эжынгээ гар дээрэ (эжы­ниинь тэдхэмжыень һамгандань эльгээһэн ехэ буянтай) наһа бараа бэлэй. Аха, дүү Зонхиевууд – Хойто зүгэй флодто ахамад сержант ябаһан Давид Эрдынеевич (үйлсэдэнь нэрэ, обогынь үгтэнхэй), танкист Рин­чин Абидуевич, тэрэ тоодо сержант Очир Гомбоевич Раднаев болон тэрэ ехэ дайнда хабаадаһан бүхы нюта­гаархид тухайгаа «Баянгол в отбле­сках вечного огня» гэһэн ном соогоо бэшэһэн, бүхы дайшалхы габьяа­гайнь түүхэтэй танилсуулһан байнаб, – гэжэ түүхэшэн омогорхон хөөрэнэ.

Баян намтарнуудынь бахархан бэшээ

Түүхэ шэнжэлэгшэ Бато-Жар­гал Дармаев уласхоорондын гурбан, уласай хоёр эрдэмэй конференцинүүдтэ хабаадаа. Бу­ряад ороноор, Эрхүүгэй хизаара­ар, Үбэр Байгалай хизаараар олон тоото аяншалгын үедэ дайнай үеын хоморой хэдэн арбаад гэрэл зу­рагуудые, фронтһоо ерэһэн олон тоото бэшэгүүдые, фронтовигуу­дай гараар бэшэһэн нилээд олон дурсалгануудые оложо хэблүүлээ. Эдэ гурбан можонуудай баатар­нууд тухай хүдэлмэринүүдээрээ нэгэдүүлгын үүргэ дүүргэнэ. Улаан-Үдэдэ үнгэрһэн номуудайнь презен­тацида:

- Тоонто болохо Шандалиин, тии­хэдэ Табтаанайн («Степные орлы Тап­таная»), Зүдхэлиин, Һүдэнтын, Буда­ланай, Алханын, Ага-Хангилай, Агын тойрогой бусад нютагуудай баатар сэрэгшэд тухай шэнжэлэн бэшэһэн золтойб гэжэ хэлэхэ дүүрэн эрхэтэй болоһон түүхэшэн-хизаар ороноо шэнжэлэгшэш! - гэжэ ехэ магтаал­тай ябаһан журналист, танай сони­ной харюусалгата секретарь байһан Б-М.Ж. Жигжитов үндэрөөр сэгнэжэ, магтаа һэн, – гэжэ Б-Ж. Дармаев дур­сана.

«Мы – наследники Победы» гэһэн «Судьба» сониной редактор Леонид Синегрибовэй эмхидхэһэн мүрысөөндэ Бато-Жаргал Бубеевич эрхимүүдэй нэгэн болоо һэн.

2021 ондо Оросой түүхэшэдэй ниигэмэй Москвада эмхидхэһэн уласхоорондын урилдаанай (Ро- ссиин Түүхэшэдэй бүлгэмэй түрүүлэгшэ С.Е. Нарышкинай уда­ридалга доро) түгэсхэлэй шатанууд­та амжалтатай хабаадажа, Россиин шангуудта, түрэл оронойнгоо бо­лон Юрэнхылэгшын Грантын шан­гай мүнгэн тэдхэмжэдэ (номуудаа хэблүүлхэ) хүртэһэн габьяатай юм. 2022 ондо Москвагай можын Дмитров хотодо үнгэрһэн удаадахи урилда­андань хабаадахадаа, баһал мүнгэн тэдхэмжэдэ, шангуудта хүртөө.

Буряадайнгаа лётчигууд ту­хай «Крылья России» гэжэ 1-дэхи уласхоорондын конференци дэ­эрэ мэдээсэһэн байна. 2024 ондо Халхын-Голой байлдаанай түүхэ хөөрэһэн «Тангариг» гэһэн элидхэ­лээрээ Бато-Жаргал Дармаев ака­демик Б.В. Базаров, Л.В. Курас, Б.Д. Цыбенов профессорнүүдтэй хамта Буряад оронойнгоо шагналнуудта хүртэһэн габьяатай.

- Буряадаймнай Түрүүшын Юрэн­хылэгшэ Л.В. Потаповай, түүхээр һонирходог хүдөө ажахын сайд байһан Д-Ж.Ш. Чириповэй, «Тэнгэри» гэһэн бөөнэрэй эмхиин түрүүлэгшэ, психологиин эрдэмэй кандидат Б.Ж. Цырендоржиевай, Россиин Геншта­бай Академиин генерал-майор С.Р. Цырендоржиевай оролто үгэнүүдтэй «Аргада в годы войны», «Чиндалей – памятник Победы», «Хоацайский хо­шуун 1941-1945 годы. Страницы исто­рии», «Богатая долина Баргузина» номууд соогоо Халхын голой эрэл­хэг сэрэгшэд, Жамбалдоржо Аюров, Гуржаб Очиров партизанууд, мэргэн буудагшад, Смершын офицернүүд, командирнууд, военврачууд тухай бэшэхэдээ, юрын мэдэгдээгүй зоной нэрэнүүдые мүнхэлхэ гэжэ орол- дооб, - гэжэ автор хөөрэнэ.

Һонин гэхэдэ, Чехословакиин «Живот», манай ороной «Огонёк» сэдхүүлнүүдтэ хэблэгдэһэн дайнай үеын түүхэ олониие гайхуулаа. Ехээр шархатаһан Жамбалдоржо Аюро­вые тэрэ үедэ оройдоол 20 наһатай ябаһан Лена гэжэ нэрэтэй словачка басаган абараа, аргалаа ха юм. 30 жэ­лэй үнгэрһэн хойно, 1974 ондо КПЧ- гэй гэшүүн, Словакиин Эхэнэрнүүдэй холбооной гэшүүн Ленэтэй, тэндэхи Компартиин дарга Густав Гусактай уулзаха хуби заяатай байгаа.

Хойто Мүльһэтэ далайн Далайн сэрэгэй флодой ахамад врач, ме­дицинскэ албанай генерал-майор, Ленинградай блокадын үедэ шуһа шудхалгын анха түрүүшын станци байгуулһан габьяатай генерал Антон Бадмаевич Зандановай дурасхаа- лые мүнхэлхэ хэрэгтэ хам оролсон, түүхэтэ номуудаа бэшээб. Генерал А.Б. Зандановта зорюулһан «Свет­лый путь» гэжэ поэмэ намда эльгээ- гээ һэн, - гэжэ Бато-Жаргал Бубее­вич хөөрэнэ. Номуудаарнь болон элидхэлнүүдээрнь буряад баатар­нууд тухай хэдэн фильмнүүд буул­гагдаа. Зүдхэлиинхид Жамбалдоржо Аюров геройдоо зорюулһан «Док­тор-монгол» гэһэн зүжэгөө найруулан табяа.

Бато-Жаргал Дармаев – Буряадай, Үбэр Байгалай хизаарай, Эрхүү можын мянгаад сэрэгшэдые мүнхэлһэн 16 монографиин, 100 га­ран статьянуудай автор. Тэрэ наһа бараһан хэдэн зуугаад нютагаархи­даймнай хүдөөлүүлһэн газарнуу- дые элирүүлһэн, ара талын ажал­шад болон түрүү үйлэдбэрилэгшэд тухай олон тоото үгүүлэлнүүдые бэшэһэн байна. Жэшээнь, 2025 ондо Буряад Уласай һургуулиин һурагшадта зорюулагдаһан «Герои Куйтунов» гэһэн эрдэмэй-практи­ческа ехэ хуралдаан эмхидхэжэ, бүхы хабаадагшадай шэнжэлэлгын хүдэлмэринүүдэй согсолбори хэб- лэгдээ. Саашань Б-Ж. Дармаевай хүдэлмэринүүд Россин Эрдэмэй ака­демиин Сибириин таһагай биоме­дицинскэ технологинуудай инсти­тудай 2025 оной Уласхоорондын эр­дэмэй хуралдаанай суглуулбарида толилогдоо. Агын аймагай Будалан нютагай сэрэгшэд тухай ном хэблэл­дэ бэлэн шахуу.

Тамирай хүнгэн бэшэ замаар

Бато-Жаргал ВЛКСМ-эй райко­мой (1979-1980 онуудта) секретаряар хүдэлжэ, ажалайнгаа намтар эхилжэ, бэлиг шадабарияа нютагаархидтаа зорюулһан юм. Санкт-Петербургын ехэ һургуулида багшын бэлиг шада­бариин ехэ дүршэлтэй болоо. Тиин тусхай мэргэжэлшьегүй аад, спорт­до эльгэ нимгэнтэй тула Бато-Жар­гал Бубеевич сүлөө сагтаа хүнгэн атлетикээр бэеэ һорёо, ехэ «ам­жалтануудые туйлаа, бэрхэ хүүгэд- тамиршадые хүмүүжүүлээ бэлэй. «БГУ-гай профессор, минии багша Владимир Лазаревич Балдаевай шаби байһанаймни аша үрэ бэзэ даа» – гэжэ тэрэ хөөрэдэг.

Баргажанайнгаа аймагай олон тоото мүрысөөнүүдтэ шалгарһан, мүн лэ хүнгэн атлетикээрээ олон аймагуудай хүдөөгэй наадануудта илаһан тамиршан. 2018 болон 2019 онуудта Буряад Уласайнгаа Арадай Хуралай һунгамал ябаһан Матвей Ба­дановай нэрэмжэтэ шанда хүртэхын түлөө эмхидхэгдэһэн Улаан-Үдын Сурхарбаанда 100 метрэй зайда (35 наһатайшуулһаа дээшээ наһатай зон сооһоо) түрүүлһэн алдартай. Баян-Голойнгоо дунда һургуулида хүдэлһэн һоригшо-ниитын ажалта­най хүмүүжүүлһэн шабинар аймагуу­дай болон Буряад Уласайнгаа шанга шанга мүрысөөнүүдтэ - элдэб зайда үнгэрһэн тулалдаануудта үндэр ам­жалтануудые туйлажа шалгарһан байха юм.

Россиин мэдээжэ түүхэшэн- хизаар ороноо шэнжэлэгшэ Бато- Жаргал Бубеевич Аргадаһаа гарбал­тай наһанайнгаа хани нүхэр Жаргал­ма Доржиевнатаяа офицер хүбүүтэй, Хүдөө ажахын яаманда хүдэлдэг ба­сагатай, 8 аша, зээнэртэй байһандаа омогорходог юм.

Буряад арадайнгаа нэрэ һүлдые дээшэнь үргэн, абьяас бэлигынь ал­даршуулжа, алдарта баатар сэрэг­шэдэйнгээ намтарые номууд соо- гоо бэшэжэ, уншагшадтаяа танилсу­улжа, нэрэнүүдыень мүнхэрүүлжэ, ерээдүйн залуу үетэндөө дамжуул­жа байһан суг һураһан эрдэм мэдэ­сэ ехэтэй Бато-Жаргал Бубеевичтэ шэнжэлхы ажал хэрэгтэнь шэнэ ам­жалтануудые хүсэнэбди.

Лариса ЛЮДОФА, багша-ветеран, «Тоонто» гэһэн фольклорно арадай ансамблиин дуушан, суг һураһан нүхэдэйнь зүгһөө