Бар хүсэтэй угтай барилдааша багша 

Нютагайнгаа комсомолой эхин эмхиин секретарь ябаһан, аймагайнгаа бэеын тамирай багшанарай методическа нэгэдэл хүтэлһэн, 1960-аад, 1970-аад, 1980- яад, 1990-ээд онуудаар 50 шахуу жэлэй туршада Буряад ороноо суурхуулһан Зэдын болон республикын эрхим барилдаашадай нэгэн, Буряад Уласай бэеын тамирай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, Монголой бэеын тамирай соёлой тэргүүтэн Цыден-Дамба Аюшеевтэ зорюулагдаһан аймагай эдир барилдаашадай мүрысөөнүүд жэл бүри эмхидхэгдэдэг.

Цыден-Дамба Сагаатайнгаа һургуулида долоон класс дүүргээд, Дээдэ-Үшөөтэйн интернат-һургуулида һураа. Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулиин тамирай таһаг дүүргээ. Түрэл Сагаатайнгаа һургуулида Цы­ден-Дамба Ширапович бэеын тами­рай багшаар хүдэлөө. Түрүүшынгээ һоригшо В.Е. Гармаевай зүбшэл заабаряар үхибүүдые барилдаа­най арга дүрэнүүдтэ һургахаяа тэрэ Гэгээтэдэ барилдаанай секци нээгээ. Уданшьегүй бэлигтэй залуу һоригшын соло Зэдын голоор тара­жа эхилээ. Александр Намсараев, Владимир Ухинов шабинарынь ам­жалтануудаараа багшанарайнгаа нэрэ солые дээрэ үргөө, тэрэ тоодо Үбэр Байгалай сэрэгэй тойрогой чемпион Баир Цыренов. Өөрөөшье барилдаагаа орхёогүй: хэдэн да­хин аймагайнгаа чемпион болоо, республикын чемпионадта гурба дахин илажа гараа, Монгол Уласта үндэһэтэнэй барилдаагаар улас­хоорондын мүрысөөнүүдтэ илалта туйлаһан габьяатай. Наһатай болоод- шье барилдажал байгаа. Бүри 60 га­ран наһатайдаа Сурхарбаанда залуу тамиршадтай — барилдааша аша зээнэртэеэ гэхэдэ болохо – тэгшэ барилдагша һэн. Наранай субаргын ехэ найрта наһатай бүхэшүүлэй дун­да илажа гараа бэлэй. Республикын ветерануудай мүрысөөнүүдтэ тэрэ арсашагүйгөөр хэдэн дахин илажа гараа. «Цыден-Дамба ахатан «нюр­гамни» гэжэ бүхыд гэжэ ябаһан аад лэ, барилдаанай газарта ерэбэл, нюргаа тэниилгэн сэхэршэдэг», - гэжэ нютагаархидынь хэлсэдэг. Жэлэй гурбан сагта нютагтаа бай­даг, аша зээнэрынь олоороо ерэжэ амардаг, гэр тойронхи ажалдань туһалалсадаг: хүдөөдэ ажал барагда­ха бэшэ даа. Үбэлэй тулажа ерэхэдэл, үхибүүдтээ ошожо үбэлжэдэг юм.

Угаа уһанда хаяагүй

Ухинов Будые мэдэхэ түрэл гаралнуудынь Цыден-Дамба аша хүбүүниинь угаараа хүгшэн абынгаа хүсые даган абаа гэжэ хөөрэлдэдэг. Хасаг Буда Ухинов бар ехэ хүсэтэйгөөрөө суутай байгаа. Ород-япон дайнда хабаадахадаа, Порт-Артурые хамгаалгын байлдаанда шалгаржа, түрүүшынгээ Нангин Георгиин хэрээһэндэ хүртэһэн юм. Хоёрдохи ордендоо шанга байлдаа- най үедэ үер уһанһаа гансаараа үхэр буу шэрэн гаргаад, дайсадай урдаһаа тодхожо, халуун галаар угтаһандаа хүртөө бэлэй. Гашуудал­тайнь гэхэдэ, Хаанта засагта үнэн сэхэ байһан, Зүблэлтэ засагта эсэргүү «контра» гэжэ тушаагдаад, 1937 оной декабриин 1-дэ буудуулжа алуулаа һэн. Хүгшэн абадаал адли бар ехэ хүсэтэйшье һаа, Цыден-Дамба баһал ухаагаа гүйлгэхэ дуратай юм. Сүлөө сагтаа илангаяа шатар наадаха ехэ дуратай. Шираб абань Халхын- Голой дайнда хабаадаад бусаһан аад, үнишье болонгүй Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай эхилхэ­дэ, Эхэ ороноо хамгаалхаяа мордоо һэн. 1946 ондо амиды мэндэ гэр бүлэдөө бусажа ерээ. Наһанайнгаа нүхэр Цыремпилтэеэ 1947 ондо угаа дамжуулха Цыден-Дамба хүбүүтэй болоо.

Аша габьяань сэгнэгдээ

Цыден-Дамба Ширапович Аю- шеев тамирай хүгжөөлгэдэ, залуу үетэниие хүмүүжүүлгэдэ бүхы бэлиг шадалаа үгэһэнэйнгөө түлөө Зэдын аймагай райкомой, исполкомой, захиргаанай, Буряадай, Оросой тамирай, болбосоролой яамануудай, Верховно Соведэй, профсоюзуудай Хүндэлэлэй грамота дипломуудаар, Баярай бэшэгүүдээр шагнагданхай, хүндэтэ нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэнхэй. 2012 ондо «Зэдын тойрогой бэеын тамирай соёлой эрхим багша болон тамирай эрхим һоригшо» гэжэ шэлэг­дээ бэлэй. Оросой Холбоото Уласта бэеын тамирай соёлой болон тами­рай хүдэлөөнэй хүгжэлтэдэ горитой­хон хубитаяа оруулһанайнгаа түлөө Зэдын аймагай 75 жэлэй ойн баяртай дашарамдуулан, Оросой Холбоото Уласай Бэеын тамирай соёлой болон тамирай профсоюзуудай Зүблэлэй Гүйсэдхэхы хорооной Хүндэлэлэй тэмдэгээр шагнагдаа.

Комсомолой уряагаар Цыден- Дамба Ширапович Байгал-Амарай магистраль (БАМ) барилгада хабаадалсаһан алдартай юм. Тэрэ «БАМтоннельстрой» эмхиин 19-дэхи отрядта проходчигоор амжалта түгэс хүдэлөө. Тэндэшье барилдаагаа орхингүй, тонне­лиин хүдэлмэрилэгшэдэй дунда үнгэргэгдэдэг мүрысөөнүүдтэ, спартакиадануудта урагшатайгаар хабаададаг һэн.

Гэр бүлэ – түшэг тулгуури

Нютагтаа тон хүндэтэй мэдээжэ баряашан, шуналтай ангуушан, бүхы юумэндэ бэрхэ Цыден-Дамба ахатан наһанайнгаа Сосорма Дамбаевна нүхэртэеэ гурбан бата хүбүүдээ, дангина басагаяа «хүлынь дүрөөдэ, гарынь ганзагада» хүргэжэ, ажабай­далай үргэн харгыда гаргаа.

Наһаараа хүүгэдэй сэсэрлигтэ хүмүүжүүлэгшээр хүдэлһэн багшын ажалай ветеран Сосорма Дамбаев­на Цыден-Дамба Шираповичтаяа Баир, Бата (эхирнүүд), Түмэр (Тимур) гурбан бата хүбүүдээ, дангина Вера басагаяа, 12 аша зээнэрээ, 10 гуша­нараа харалсажа, хүмүүжүүлгэдэнь туһалалсана.

Баир 1990-ээд онуудаар самбо барилдаагаар ехэ амжалтануудые туйлаа. Бэрхэ һоригшо Виктор Абу­шеевэй шаби боложо, Сибириин болон Алас Дурнын чемпион болоо, Уласхоорондын «Дружба» нааданда мүнгэн медальда хүртөө. Буряадай гүрэнэй дээдэ һургуулиин 2-дохи курсда һуража байһан Баир гэнтэ ажабайдалаа хубилгажа, Ивалгын дасанай Дамба-Даржаа Заяевай ехэ һургуулида ороо. Ивалгын дасанай эрдэмтэ лама мүнөө Улаан-Үдэдэхи Дээдэ-Онгостойн дуганай шэрээтэ болонхой. Баир лама наһанайнгаа нүхэр Лариса Геннадьевнатаяа дүрбэн үхибүүдээ: Алдар, Этигэл хүбүүдээ, Эржена, Номина басагадаа хүмүүжүүлнэ.

Бато хубиин хэрэг эмхидхэн­хэй, Туяна Доржиевнатаяа Баир, Айдар хүбүүдээ, Людмила басагаяа хүмүүжүүлээ. Аша, зээтэй болонхой: Баир, Галсан гэжэ хүбүүдтэй, Людми­ла, Сарана басагадтай.

Гурбадахи хүбүүн Тимур ууган ахынгаа мүрөөр Будаадын шажанай ехэ һургуули дүүргэжэ, Дээдэ-Онгос- тойн Дүйнхэр дуганда лама болон­хой. Наһанайнгаа нүхэр Соёлма Петровнатаяа Алдар, Аюр хүбүүдээ хүмүүжүүлнэ.

Хэлэ бэшэгэй багша Вера Цыден-Дамбаевна Улаан-Үдэдэ баг­шална. Сэндэма, Арюна басагадаа хүмүүжүүлжэ табяа. Сэндэма Буряа­дай гүрэнэй ехэ һургуули дүүргээд, Улаан-Үдэдэ багшалжа байна.

Роза НИМАЕВА, ажалай ветеран, уг гарбалаа, хизаар ороноо шэнжэлэгшэ