Урин налгай багшамнай

Оросой Холбоото Уласай габьяата багша, Октябриин хубисхалай орденой кавалер, ажалай ветеран, Хориин аймагай үхибүүдые хүмүүжүүлгын hалбариин хүгжэлтэдэ горитой хубитаяа оруулhан 89 наhатай Цырен-Ханда Мункуевна Мункуева 1937 ондо Хориин аймагай Ашанга нютагта Доржын Цымжидэй бүлэдэ гурбан үриин одхон басаган боложо түрэhэн юм. Энэ бүлэмнай хүүгэдээ ажалай жолоо шанга баригшад болгон хүмүүжүүлээ! Эгэшэнь Дулмажап, ахань Дугаржап - Буряад Уластаа суутай хонишод, нютаг соогоо хүндэтэй, зондоо туhатай, бүдүүн сарбуутад бэлэй… Цырен-Ханда басаган аха захатанайнгаа жэшээгээр башар багаhаа ажал хүдэлмэри хэжэ, залууhаа hургуули эрдэм эдлэжэ, ажабайдалай үргэн замда гараhан намтартай. Доржи Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ hургуули дүүргэhэн.

Амгаланта нютагай түрүү ажалшадай нэгэн Дагба-Доржо хүбүүндэ хадамда гаража, эрхим гэр бүлэ болоод, хоёр хөөрхэн Баярма Баяр үхибүүдые түрэжэ, гарыень ганзагада, хүлыень дүрөөдэ хүргэжэ, эхын баяр дүүрэн эдлээ юм. Баярма басаганиинь Эрхүүгэй гүрэнэй университет дүүргэhэн, Баяр хүбүүниинь хүдөө ажалда амжалтатай хүдэлжэ, наhанайнгаа Дулма нүхэртэеэ эжы баабайнгаа бууса Амгалантадаа баян бардам ажаhуудаг. Мүнөө Цырен-Ханда Мункуевна 9 аша зээнэртэй, 12 гушанартай, 1 дүшэтэй. Улаан-Үдэ хотодо Михаил хүрьгэнэйнгээ гэр бүлэдэ сэлмэг hонорхон ухаатай зандаа, элүүр энхэ ажаhуунал даа.

1965 оной намар hурахаяа ерэхэдэмнай, урин сэбэрхэн шарайтай, нугархай нариихан бэетэй Цырен-Ханда Мункуевна угтажа, хожомоо эхин ангияа дүүргэтэрнай багшамнай болобо гэжэ ойлгоо бэлэйбди. Тэрэ үедэ хэшээлнүүдэй эхилхэ ба дүүрэхэнь гартаа баряад hэжэрдэг хонхоор соностодог hэн, мүнөөшье шэхэндэмни тэрэ хонхын абяан дуулдаhан мэтэ… Нэгэ класс соо маанадаар сугтаа аха ангиин шабинар hурадаг hэн, мүнөө бодоод үзэхэдэ, залуу багшада энэнь ехэл орёо ажал байгаа.

Маанадые нарин сэбэр бэшэгтэ ехэ шадабаритайгаар hургаа, Цырен-Ханда Мункуевнагай шабинарай бултадаа сэбэр нягтаар бэшэдэгынь мүнөөшье суутай. Илангаяа бидэнэрые ном уншаха дуратай болгоо, амаралтынгаа үедэ олон ном уншаад ерэхэ даабаритай байгша hэмди, уншаhанаа бултанай урда гаража хөөрэдэг, соносхол хэдэг бэлэйбди. Хожомынь энэмнай айхабтар хэрэгтэй байгаа, оюутан болоод ябахадаа сэгнэhэн байнаб. Багаhаамнай түрэл дайда нютагаа сэгнэжэ ябахыемнай hургаа. Жэлэй дүрбэн сагай һэлгэлдэхэдэ, бидэнээ экскурсида түрэл дайдынгаа байгаалиин байдалтай танилсуулхаяа абаашадаг hэн. Хожомынь хэшээлдээ үзэhэн хараhыемнай найруулан бэшүүлдэг байгаа. Үбэлдөө хадаhаа шаргаар hолжорhоноо, хабартаа ургы, тэрэнги түүhэнээ, намартаа жэмэс болон элдэб ургамал, модонуудтай танилсаhанаа, зунайнгаа амаралта тухай шадал соогоо зохёон бэшэдэг байгаабди, зарим нэгэн шүлэгшье зохёожо туршадаг hэн. Хэшээлhэээ гадна Цырен-Ханда Мункуевна маанадтаяа аялга дуу, хатар, буряад зохёолшодой пьесэнүүдhээ хэhэгүүдые бэлдэдэг hэн, hайндэрнүүдтэ клуб соогоо концерт харуулдаг байгаабди. Үетэнтэеэ уулзахадаа, тэдэ дуунуудаа hанан-hанан дууладагбди, багшаяа сэгнэн магтадагбди!

Олон жэлэй амжалтатай hуралсалаймнай байдал соо элдэб алдуутайшье ябадалнууд болодог hааб даа, харин Цырен-Ханда Мункуевна нэгэтэшье хоолойгоо шангадажа бадашаагүй, сухалтай харасаар хараагүй, хатуу үгөөр хандаагүй, нэгэшье үхибүү илгаагүй.

Цырен-Ханда Мункуевна Амгаланта нютагтаа 41 жэлэй туршада багшалаа. Ажалдаа ханалгатай, үхибүүдтэ налгай зохидоор хандасатай багшамнай түрүү багшын алдар солодо хүртэжэ, аймаг болон республика соогоо түрүү багшанарай нэгэн болоо.

2003 ондо «Амгалан тэнюун Амгаланта» гэһэн ном бэшэжэ хэблүүлээ, энэ ном соогоо нютагайнгаа, түрэл hургуулиингаа түүхэ намтар, хүн зон тухайгаа тон дулааханаар дурсан бэшээ. Энэ номынь олон залуу багшанар болон соёлой хүдэлмэрилэгшэд ажалдаа хэрэглэхэhээ гадна, шабинартаашье, өөрынгөө үри хүүгэдтэшье дамжуулдаг.

1972 ондо Амгалантадамнай тамирай комплекстой эхин классуудай шэнэ hургуули нээгдээ, нютагай зон воскресниктэ гаража, модыень бэлдээ, РайОНО пеэшэн, сонхо табяа. Цырен-Ханда Мункуевна шэнэ hургуулиингаа хүгжэлтэдэ угаа ехэ хубитаяа оруулаа. «Амгалан тэнюун Амгаланта» ном соогоо Цырен-Ханда Мункуевна бэшэнхэй: «…1974-1976 онуудта үхибүд үсөөн байжа, гансаараашье гурбан класстай хүдэлхэ баатай бологшо hэм. Тэрэ үедэ hургуулиингаа үлүү таhалганууд соо түрэл хизаараа шэнжэлгын музей хэжэ эхилээ бэлэйб…». Тэрэ музей 7 таһагтай байгаа. «Дайшалхы алдар соло» гэһэн булан гайхажа hонирхомоор үзэгдэлнүүдээр баян hэн. Энэ хадаа дайнда мордоhон нютагаархидай список, бусажа ерэhэн, бусаагүй зоной дүрэ зурагуудhаа гадна, дайн соогуур абажа ябаhан халбага, котелок, солдадай хубсаhан, шагналнууд, сэрэгшэдэй гэртээ эльгээhэн бэшэгүүд, дайнай болон ара талын ветерануудай магнитофоной миндаhан дээрэ буулгаhан хөөрөөнүүд. «Угсаата зоной урданай саг» булан урданай сагай амhартануудаар, зүүдхэлнүүдээр, буряад хубсаhануудаар, мориной зэмсэгүүдээр элбэг hэн. Эндэ стенднүүд дээгүүр түрүүшын ТОЗ-ой түрүүлэгшэ Б.Ш. Лобановай, «III Интернационал» колхозой дайнай үеын правлениин гэшүүдэй фото-дүрсэнүүд гэхэ мэтэ. Энэ булан ехэ шухала удхатай байгаа, юундэб гэхэдэ, урданай юумэн гам хайрагүй хаягдаhан саг тухай үхибүүд ехэ ханалгатай hонирхожо, багшатаяа олон юумэ суглуулhан юм. «Манай hургуули» буланда Амгалантынгаа hургуули дүүргэhэн, хожомынь оюутад болон мэргэжэлтэд бологшод, орден медальда хүртэгшэд. Энэ түүхын шэглэлтэй музейдэнь «Отличный школьный музей» гэhэн нэрэ зэргэ олгоhон үнэмшэлгэ уласһаа үгтэhэн. 1960-70-80-яад онуудаар Амгалантын hургуулидамнай аймагай эхин hургуулиин багшанарай семинарнууд үнгэргэгдэдэг байгаа. Заха холын Захааминhаа эхилээд, хүршэ аймагуудай Ярууна, Хэжэнгын багшанар ерэжэ, нээмэл хэшээлнүүдтэ хабаадажа, хүмүүжүүлгынь ажалтай танилсадаг hэн.

Цырен-Ханда Мункуевна хөөрэнэ: «…Ажалда дуратайгаар хүмүүжүүлхэ зорилготой туршалгын участок бүтээжэ, үхибүүдээрээ хүдэлжэ эхилээ бэлэйбди. Тэрэ үедэ нютагтамнай айлнууд ехэ огород таридаггүй байгаа, манай хэжэ эхилhэн ажал үхибүүдтэ шэнэ, hонирхолтой байгаа. Совхозоймнай отделени багахан газар хахалаад үгэдэг hэн. Тэрэ газарнай ехэ шулуутай байха даа, үхибүүд түрүүшээр шардайлдатараа шулуу түүгээ, газараа элдээ, хожомынь морхооб, мангир, репэ, помидор, капуста, свёкло, хартаабха таридаг болообди. Ведрогоор уhа зөөжэ уhалдаг аад, хожомынь соргоор уhаяа худагhаа хажуудаа асардаг боложо, ажалнай хүнгэрөө бэлэй. Капуста ехэ hайн ургуулдаг hэмди. 1989 оной намар манай hургуулида республикын эхин классуудай багшанарай семинар үнгэрхэдэнь, өөhэдөө ургуулhан газарай эдеэгээр салат, винегрет хэжэ хүндэлөөбди… Эхин классуудай туршалгын участогай харалгаар гансашье аймаг соогоо бэшэ, улас дотороошье 1-дэхи hуури эзэлээбди, грамота абаабди. Үхибүүд ехэл баярлаа даа! 1991 оноор Амгалантадамнай дунда hургуулиин шэнэ байшан табигдаха зорилгын ажал эхилээ юм. «Георгиевский» совхозоймнай директор Прокопий Яковлевич Захаров РайОНОгой дарга Баяндай Санжиевич Шойнжонов хоёр энэ ехэ ажал ударидаhан. Би ерээдүйн 10 жэлэй хугасаа соо hургуулида орохо үхибүүдэйнгээ список хээд, тэрэнээ баринхай Прокопий Яковлевичтай Проектнэ институт, Хүдөө ажахын яаманда орожо, Амгалантадаа дунда hургуули барюулхын ехэ ажал ябуулаабди. Үнишье болонгүй хотоhоо проектировщигууд ерэжэ, hургуули табиха hууриин хэмжээень абаа…

Энэ үдэрhөө хойшо нютагтамнай ехэ hургуули сохом баригдахань гэжэ найдааб, ходо hанажа ябадаг хүсэлни бүтэхэнь гэжэ баярлааб. Ехэ түргэн шэнэ hургуули бодоо».

1995 ондо уужам ехэ дунда hургуули нээгдэжэ, Амгалантымнай шарай ондоороо, олон залуу багшанар ерээ. Наhанайнгаа амаралтада гараашье hаа, Цырен-Ханда Мункуевна шэнэ hургуули барилгын ажалда баhал ехэ хубитаяа оруулhан байна. Багшамнай бүхы наhаяа хүдөө нютагтаа ажаллажа, Амгалантынгаа hургуули аймаг болон улас соогуураа үндэр дээгүүр суурхуулжа, бэлигтэй олон бэрхэ шабинарые наhанайнь ута замда урагшатай дүнгэн гаргаа. Олон шабинарынь багшын мэргэжэлтэй болонхой, бүгэдэ эрхим хүдэлнэд.

Багшымнай хүмүүжүүлэн эрдэм бэлигтэ hургаhан алдарта ажалынь хизааргүй ехэл даа, гуурhаар урлажа, дүүрэн бэшэхын аргагүй! Энэ богонихоноор бэшэhэн мүрнүүдни багшадаа баяр басхаланаа мэдүүлhэнэй тэмдэг болог даа.

Цырен-Ханда Мункуевнамнайаша зээ, гуша дүшэнэрээрээ тойруулан, элүүр энхэ, буян хэшэгтэй олон жэлдэ амгалан сарюун ажаhуухань болтогой!

Цыпилма ГАТАПОВА