Хатар – наһанайнь харгы

Түрэл ороноо бүхы дэлхэйгээр уран бэлигээрээ суурхуулжа байдаг, талаан шадабаритай олон артистнуудтай “Байгал” театрнай (анхан дуу, хатарай уласай ансамбль гэжэ нэрлэгдэдэг һэн) хадаа Буряад Уластаяа “танилсуулгын (визитнэ) карточка” гэжэ нэрлүүлдэг байһаниинь мүнөө үедэ гайхалгүй бшуу.

Олондо мэдээжэ, мэргэжэлтэ энэ коллектив соо гэр бүлөөрөө амжалтатай урид хүдэлһэн, мүнөөшье бэрхээр хүдэлдэг зон бии. Тэдэнэй дунда Хяагтын аймагай бэлигтэй хүнүүдээрээ илгардаг Цагаан-Шулуутай (түрүүшын Хамба Дамба-Даржаа Заяев эндэ түрэһэн) нютагһаа гарбалтай, багаһаа хатарха дуратай, уян хүдэлэсэтэй байһан Сергей Эрдынеевич (1975 онһоо), Хурамхаанай аймагай Уланхаанда түрэһэн, сэбэр, зохидхон шарайтай, үндэр жэбжэгэр бэетэй, анханһаа гоёор дууладаг Цыпилма (1986 онһоо) “Байгал” ансамбльдаа ажаллахаар уригдаһанай удаа инаг дуранай халуун мэдэрэлээр аша буянтай айл болоһон Аюшеевтэн түбхинэжэ, ан-бун, эбтэй эетэйгээр ажаһуужа эхилээ бэлэй.

Алишье талаһаа абьяас бэлигтэй

гэжэ бүри багаһаа хэлүүлһэн Сергей Аюшеев 1972 ондо Буряад Уласайнгаа соёл-гэгээрэлэй училищиин, харин 1975 ондо ВСГАКИ-гай (заочноор) хатарай факультет дүүргэжэ, тэрэл жэлдээ “Байгал” ансамбльдаа орожо, олон үндэһэтэ арадуудай хатарнуудые гүйсэдхэхэ золтой байгаа. Тиин “Байгалай” алтан жасада ороһон хатарнуудта, жэшээлбэл, “Мэндээшэн”, “Таргууд хатар”, “Мори урилдаашад”, “Шэмээшэгүүдэй хатар”, “Наадан”, “Забайкалиин уянгата” болон бусад үндэһэ яһатанай хатарай үйлэнүүдтэ гол партинуудые тэрэ өөрөө гүйсэдхэдэг бэлэй. Тиихэдэ бүхы СССР гүрэн соогоо, мүн олон оронуудаар, нэрлэбэл, Япон, Хитад, Бельги, Голланди, Таиланд, Итали, Болгари, Франци, Германи, Урда Солонгос, Польшо, Словаки, Австри, Венгри, Югослави, Болгари гастрольнуудта “Байгалтаяа” ябахаһаа гадна, 1985 ондо Москвада үнгэргэгдэһэн Залуушуулай болон оюутадай уласхоорондын фестивальда түрэл Буряадаа түлөөлхэ үүргэдэ хүртөө һэн. Ялас гэмэ хурса бэлигтэй Сергей Эрдынеевич уласхоорондын фестивальнуудта (Монголдо 1984, 1990 онуудта), уласхоорондын фольклорно фестивальнуудта (Сингапурта, Малайзида, Таиландда 1994 ондо), (Турцида, Ирагта 1995 ондо) шалгарһан байха юм.

Сергей Аюшеев - Буряад оронойнгоо Соёлой үдэрнүүдэй эдэбхитэй хабаадагша мүн: Москвада (1983, 1996 онуудта), Новосибирскдэ (1987 он), Киевтэ (1993 ондо) бэлигээ гэршэлээ, тиихэдэ Москвагай байгуулагдаһаар 850 жэлэй хүндэлэлдэ зорюулагдаһан искусствын эрхим түлөөлэгшэдэй концертнүүдтэ (1997 он) хатар, дуугаа харуулаа. Арадай хатарай солистнуудай дунда үнгэргэгдэһэн конкурснуудта, тодорхойлбол, Буряад Уласай (Улаан-Үдэдэ 1992 ондо), Бүхэроссиин (Самарада 1993 ондо) “Русская зима” гэһэн фестивалиин (Москвада 1994 ондо) мүрысөөнүүдтэ илгаржа, лауреат болоһон байна.

1992 ондо үндэр амжалтануудайнгаа түлөө бэрхэ зүжэгшэн “Буряад Уласай габьяата артист”, харин 1996 ондо “Буряад Уласай арадай артист”, тиихэдэ 2002 ондо “Оросой габьяата артист”, тиин хоёр гүрэнэй хоорондо эдэбхитэй ажал ябуулһанайнгаа түлөө “Монголой Арадай Уласай габьяата артист”гэһэн нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэһэн алдартай.

Дүрбэн тэгшэ дүршэл шадабаритайһаань

дулдыдаһан бэлиг талаангаараа шалгарһан Сергей Эрдынеевич залуу хатаршадай һурган хүмүүжүүлэгшэ болонхой юм. Тэрээндэ заалгаһан эдир хатаршад Улаан-Үдынгөө болон олон ондоо хотонуудай тайзанууд дээрэ уран бэлигээ харуулдаг байна. Олондо жэшээ болоһон С.Э. Аюшеев - бэрхэ балетмейстер мүн. Тэрэнэй зохёон табиһан, буряадуудай аман зохёолнууд дээрэ үндэһэлһэн “Сурхарбаан” сюитэ, “Ургынууд” гэһэн эхэнэрнүүдэй хатар, “Мориной гүйдэл” гэһэн сольно хатар, “Буряад зоной ёохор” харагшадта хадуугдаа бшуу. 2008 ондо Хүүгэдэй болон эдиршүүлэй хотын ордоной дэргэдэ «Сэргэ» гэһэн үхибүүдэй хатарай ансамбль бэлигтэй хатаршан байгуулжа, 2009 ондо уласхоорондын олон конкурснуудта лауреадууд, мүн тэрэ тоодо Гран-при шанда ансамблиинхид хүртэһэн габьяатай байна. 2010 ондо “Терпсихорын бал дээрэ” гэһэн регионууд хоорондын мүрысөөндэ сэргынхид хоёрдохи һуурида гараа, тиихэдэ 2011 ондо Москвада болоһон конкурсдо түрүүшын шангай лауреадууд болоо бэлэй. Тэрэшэлэн Пекиндэ (Хитад) үнгэрһэн уласхоорондын конкурсдо “Сэргэ” ансамбль нэгэдэхи шатын лауреат болоһон байна, тиин 29-дэхи гимназиин хоёр шабинарынь 1-дэхи болон 2-дохи шангуудай лауреадуудай нэрэ зэргэнүүдтэ хүртэбэ. Сергей Эрдынеевич – шадал ехэтэй, бэрхэ эмхидхэгшэ ба бэлигтэй администратор мүн. 1997 ондо “Байгал” гэһэн дуу, хатарай ансамблиин ветерануудай ансамбль ниитын үүсхэлээрээ бии болгоһон юм.

Дүрбэн тэгшэ бэлиг талаантай балетмейстер 1996 онһоо түбэнгиин хоолойгоор дуулажа эхилээд, “Хөөмэйн” ая даан дуулахын түлөө Улаан-Баатар ошожо, бэрхэ багша Одсүрэнэй хүтэлбэри доро дуулажа һураа бэлэй. Урданай ёһо гуримуудай дуунуудые, тэрэ тоодо “Тори”, “Алтайн магтаал”, “Дүнжэн гарма”, “Минии Буряад” болон бусад дуунуудые түбэнгиин хоолойгоор дууладаг үшөө нэгэ ехэ талаан С.Э. Аюшеевтэ тудалдаа, зохёохы ажалыень шэмэглээ бэлэй.

Тэрээнһээ гадна багшын мэргэжэлэй оюун бэлигтэй Сергей Эрдынеевич совет үеһөө соёл-гэгээрэлэй училищида, хореографическа болон П.И. Чайковскиин нэрэмжэтэ училищинуудта, ВСГАКИ-да, мүн тиихэдэ Пекинэй гүрэнэй искусствын институдта (Хитад) оюутадые һургаһан байна. Сэдьхэл баянтай бэрхэ багшые шабинарынь ехэ хүндэлдэг байгаа, мүнөөшье үргэдэг, зүрхэ сэдьхэлээрээ дэмжэдэг зандаа бшуу. Хатарай багша – олон тоото энэдхэг хатарай, мүн тиихэдэ “Хойто зүгэй арадуудай хатарнууд” гэһэн регионууд хоорондын мүрысөөнүүдэй жюриин, “Дангина”, “Алтаргана” гэһэн уласхоорондын мүрысөөнүүдэй, фестивалиин жюриин гэшүүн мүн. Тиихэдэ 1986, 1989, 1993 онуудта ехэ гашуудал асарһан Чернобыльдо концерт-наадаа харуулһан габьяатай байна.

Бэе бэеэ халуунаар дэмжэдэг сэдьхэлтэй

Наһанайнгаа амаралтада гараһан Сергей Эрдынеевич наһатай зониие суглуулжа, “Мүнгэн сэргэ” гэһэн нэрэтэй ансамбль байгуулһан байна. 2025 ондо ансамблиингаа байгуулагдаһаар 5 жэлэй ойн баярта тоосоото баяр наадаа зорюулба. Шадабари ехэтэй хүтэлбэрилэгшынгээ ударидалга доро жэл бүри ансамблиинхид бүхэроссиин, регионууд хоорондын фестивальнуудта Оросой олон тоото хотонуудта, тэрэшэлэн гурбан жэл соо удаа дараалан Хитадта үнгэргэгдэдэг Наһатайшуулай уласхоорондын фестивальда хабаадажа, лауреадууд болоһон байна. 2022 ондо республиканска болон хотын конкурсдо шалгаржа байдаг “Байгалай нүүдэлшэд” гэһэн эрэшүүлэй эстрадын шэнэ театр бэлигтэй балетмейстер байгуулһан габьяатай юм.

Сергей Эрдынеевичэй ажалай бүхы амжалтада гэр бүлынь халуун амисхал, хүүгэдынь, наһанайнь нүхэр болохо “Байгал” театрай гол дуушадай нэгэн, олон тоото уласхоорондын дуушадай конкурснуудай лауреат (“Гэсэрэй 1000 жэлэй ойдо зорюулагдаһан, мүн тиихэдэ “Алтаргана-2002” гэһэн уласхоорондын фестивальнуудай хатан дангина, илагша, мүн Улаан-Баатарта үнгэрһэн уласхоорондын конкурсын дипломант), Буряад Уласай арадай артистка, аргагүй гоё, зүрхэ сэдьхэл уяруулма хоолойтой Цыпилма Аюшеевагай инаг дуранай охин, ирагуу дуунуудайнь дэмжэлгэ сэхэ хабаатай байгаа бшуу.

Сэсэг мэтэ һайхан нүхэртэй

Угайнгаа арадай дуунай маягые, анханай дуушадай уран бэлигые хадуун дууладаг бэлигтэй дуушан, бэрхэ гэрэй эзэн эхэнэр, һайхан шарайтай, үндэр гоё бэетэй арадай артистка оло дахин үндэр зиндаатай зониие амаршалгын дуугаараа угтаһан байха юм. Оросой Юрэнхылэгшэ В.В. Путинда, КНДР-эй дарга Ким Чен Ирта, мэдээжэ хүтэлбэрилэгшэд байһан Лужковто, Рушайлода, Байгалай уласхоорондын экономическа форумой, харин тээмэндэ һаяхан Тывада болоһон буддын шажантанай уласхоорондын форумой айлшадта уран бэлигээ Цыпилма Аюшеева зорюулаа. Арадай мэдээжэ уран бэлигтэн Сергей нүхэртэеэ гурбан хүбүүдтэй: Шэтын багшанарай институт дүүргэһэн багша Жамсаран, Саян, Хитадай Хүх-Хотодо һураһан врач-тибетолог Эрдэни. Омогорхол болодог байһан Саян хүбүүниинь анхан Москвада Имперскэ баледтэ хатардаг байгаа. Тиихэдэ табан ашанарынь хүгшэн эжы, абаяа мүнөөшье баярлуулжа байдаг юм.

- Түрүүшымни зохёохы ажалай эхин харгыемни дэмжэһэн бэлигтэй хормейстер, Буряадай соёлой сайдай орлогшо байһан Борис Анатольевич Кимдэ баяр баясхалан хүргэн ябадагби. Түрэл “Байгал” театртаа, бүхы хүтэлбэрилэгшэдтээ, тээмэндэ Оперно театр соо үнгэрһэн һүүлшын тоосоото концертыемни ходол дэмжэжэ байһандань, үндэр хэмжээндэ үнгэргэһэндэнь баяртайб даа, - гэжэ хөөрэһэн конкурсымнай «Гуа-сэсэн - 10» лауреат, арадай артистка 10 жэлдэ “Байгал” театрайнгаа дэргэдэхи “Уян бэлиг” гэһэн хүүгэдэй студида багшалжа, бэлиг талаангаараа хубаалдана бшуу. Тэрэнэй һургаһан Рената Зайцева “Счастье есть” гэһэн уласхоорондын конкурсдо шалгараа юм.

Усть-Ордагай “Степные мелодии” ансамбльда “Шэнэхээнэй ёохор”, Агын “Амар сайн” бүлгэмдэ “Агын ёохор”, “Оюутадай хабар” фестивалиин үедэ ВСГТУ-да, Хүдөө ажахын академидэ, БГУ-да олон хатарнуудые табяа.

Шабинарнуудаараа, шэнэ-шэнэ ансамбльнуудаараа омогорхон байдаг ехэ аза талаантай Аюшеевтэнэй гэр бүлөөр омогорхон бахархаһан, баярлаһан бидэ, нүхэдынь, эсэхэ сусахагүй элшэ хүсөөрөө хүн зоной, илангаяа наһажаал хүнүүдэй (“Мүнгэн сэргэ”, “Байгалай нүүдэлшэд”), мүн эдир уран бэлигтэнэй досоогоо хадагалагдаһан арга шадабарииень, аза талаангынь уудалан элирүүлхэ аргагүй ехэ аша буянтай гэр бүлэдэ үреэлэй дээжые хүргэнэбди:

Ороходоо олзотой,

Гарахадаа ганзагатай ябая!

Алтан наранай элшэнүүд доро

Аза жаргалаа булта эдлэе!

Үри хүүгэдэйнгээ дүхэриг соо

Үгтэһэн наһандаа жаргалтай,

Уг заншалаа, нютагаа сахижа,

Үнэр баян ажаһуухамнай болтогой!

Дыжидма ЭРДЫНЕЕВА, “Мүнгэн сэргэ” ансамблиин дуушан