Дархан-Дорлиг һахюуһанай эбигээлтэй

Буряад-монгол араднай хэр угһаа нааша табан хушуу малаа үдхэжэ ябаһан нүүдэлшэ арад гэжэ түүхэдэ мэдээжэ. Тиигэбэшье эртэ урдын хүннүү угсаатанһаа эхилээд, баһал уран нарин дархашуулаараа суутай байһан. Түүхын аяар тэрэ гүнзэгы үедэ алта мүнгөөр, илангаяа хүрэлөөр дээгүүрнь шэжэр алта гүйлгэн, алтан шара зүйлнүүдые урлажа байһаниинь мүнөөнэй эрдэмтэдые гайхуулһаар. Аяар тэрэ үедэ урлалай үзэмжэтэ ехэ зүйлнүүдые бүтээжэ байһан арад ямар ехээр хүгжэһэн урлалтай, соёлтой байгаа гээшэб!

Харин мүнөө XXI зуун жэлдэ ажамидаржа байһан хүмүүн түрэлтэн элдэбын түрүү оньһон түхеэрэлгэнүүдэй ашаар сансарта гараад шэнжэлжэ байхадаа, энэ ехэ арга шадабаримнай хаанаһаа удхатай, эхи захатай юм гэжэ ойлгодог гүбди?

Чингис Богдо хаанай сэрэгүүд хото хэрэмүүдые эзэмдэн абахадаа, ямаршье шажан мүргэлэй байг, бүхы санаартанда һүгэдэн хандаха болон уран дархашуулые ехэтэ хүндэлхэ ёһотой һэн. Бэлигтэй бэрхэшүүлыень орон нютагтаа урин дуудажа, нютагайнгаа урашуултай адли эрхэтэйгээр байлгаһаниинь, заримдаа уран ехэ бэлигтэйшүүлыень бүри дээрэ үргэжэ байһаниинь баруун гүрэнүүдэй эрдэмтэдэй «сэсэн ухаанда» ойлгогдодоггүй гэхэһээ, ойлгоошье һаань, үзэл сурталдань таарадаггүй. Тэдэ урашуулай уран нарин арганууд – онсо мэргэжэл угһаа угта наринаар дамжуулагдан, мүнөө үе хүрэжэ ерээд, сагай һайнда, засагай түрүүдэ һалбаран хүгжэжэ байна.

Үнгэрһэн зуун жэлэй 90-ээд оноор засаг түрын хубилган һэлгэгдэхэдэ, арадаймнай уран бэлигтэйшүүлэй одото саг одоошье тулажа ерэбэ гэжэ Буряадаймнай түрүү хүбүүдэй нэгэн, уран ехэ зурааша Даша-Нима Дугаров ухаан һайндаа ойлгожо, Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэл (ВАРК) толгойлжо байхадаа, Ивалгын гидромелиоративна техникум гэһэн тусхай дунда һургуулиие үндэһэн буряад урлалые хүгжөөхэ уран дархашуулые бэлдэхэ гуламта болгожо шадаа бэлэй. Урлалай энэ гуламта мүнөө нэрыень зүүжэ ябана. Эдэ үнгэрһэн жэлнүүдтэ хэды олон уран нарин дархашуул энэ тусхай һургуули дүүргэжэ, буряад арадайнгаа заншалта урлал бүри хүгжөөжэ, суута буряад дархашуулай солые улам дээшэнь үргэжэ, дуудуулжа байнаб!

Эндэ жэшээ болгон, уран гартай залуу дархан Бимба Дашижапов тухай хөөрөөгөө дэлгэе. Гусиноозёрск хотын Василий Намжил-Доржиевич, Анна Нимбуевна Дашижаповтанай бүлэдэ дүрбэн үхибүүдэй удаа табадахи одхон 1981 ондо түрөө. Бимба Хонгор уулын хормойдохи нагасанарайнгаа уг һайхан нютаг Ташарта һурахадаа, Геннадий Владимирович Бубеев багшын ударидалга доро һайн һорилго гаража, дүрэ буляалдалгын барилдаагаар яһала ехэ амжалтануудые туйлаа. Тиигээшье һаа, урлаха дуратай Бимба дунда һургуулияа дүүргэһээр лэ, Буряад орондомнай Ивалгын ЛТИНЗ-38 (лицей традиционных искусств народов Забайкалья) гэдэг һургуулида уран нарин аргануудта һургадаг юм гэжэ мэдээд, сэхэ тэндэ һурахаяа ерээ. Тиихэдэ ехэ урагшатайгаар энэ hургуули 1992 ондо эрхимээр дүүргээд, эндээл багшалхаяа заагдаһан Нима-Цырен Лубсаннимаевна Будажапова багшада тудаа.

- Бэлигтэй бэрхэ Бимба шабиингаа урлан зохёохы замыень алдангүй хаража байдагби. Урлалай аргануудта һурахадаа, өөрөө бэрхэ аад, Бимбамнай нүхэдтөө туһалхаар хэзээдэ бэлэн байдаг бэлэй. Бэшэнһээ үшөө юундэ илгаруулаабиб гэхэдэ, Бимба оршон тойроноо өөрсэ ондоогоор, тон өөрын харасаар ойлгодог. Тиихэдээ хараһан үзэһэнөө өөрынгөө онсо аргануудаар урлан бүтээдэг. Тиимэһээ тэрэнэй бүтээлнүүд уран наринаараашье, доторой ехэ хүсөөр гэхэ гү, али нэгэ ехэ онсо өөрын татасатайгаар илгаран байдаг, - гэжэ Буряад Уласайнгаа болбосоролой хүгжэлтэдэ аша габьяатай байһанай түлөө медаляар шагнагдаһан, «Оросой мэргэжэлтэ болбосоролой хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ» гэһэн үндэр нэрэ зэргэтэй багша-мастерынь омогорхоно.

Һургуулияа дүүргэхэтэйнь сасуу буряад арадай заншалта урлалаар уран барималнуудые бүтээдэг шудхалгын мастерскойдо ажаллахыень уриһан юм. Одоол эндэ уран бэлигэйнгээ хажуугаар арга шадалаа хүгжөөхэб гэжэ батаар этигэһэн Бимба Буряад оронойнгоо эгээл мэдээжэ уран барималшадтай-скульпторнууд болон архитекторнүүдтэй эб хамта хүдэлжэ эхилээ.

Урлахы ажалайнь түлэг һайнаар хүгжэхые урагшалуулһан уг соогоо ехэ габжа ламатай байһанһаа юм гү, Дархан-Дорлиг һахюуһанай баримал хүрэг бүтээлсээ юм. Тиигэжэл Бимба Дашижаповай урда урлан зохёохы зам үргэнөөр нээгдээл ха. Бүхы Буряадтаа мэдээжэ уран барималнуудые суута Баир Сундуповтай урлаха золтой байгаа. Тэдэнэй бүтээһэн уран барималнууд ниислэл хотымнай шэмэглэлнүүд болонхой. Юрий Эрдынеевтэй Сүүгэлэй дасанда урлан шэнэлэлгын ажал ябуулжа, ехэ юумэндэ һураа. Бимба дархан алта мүнгөөр, хүрэлөөр, шара-улаан гууляар, улаан-сагаан модоор бүтээжэ, эрдэниин зүйлнүүдые, үнгэтэ шулуунуудые тааруулан һуулгажа шэмэглэдэг урдын дархашуулай арга бэлигые хүсэд дүүрэнээр хэрэглэжэ, уран бүтээлнүүдээ буряад арадайнгаа заншалта ёһоор бүтээхэдээ, аза жаргал, буян хэшэг, ута наһа, найдамтай нүхэсэл болон бата бэхи хамгаалалта үршөөһэн өөрын онсо угалза хээнүүдые, ан амитадай дүрсэнүүдтэйгээр тааруулдаг шэдитэй юм.

Мүнөө мэдээжэ болоһон Бимба Дашижапов дарханда олон зон гэхэдэ, мүн Буряад Уласаймнай Соёлой, Болбосоролой, Тамирай яаманууд захилнуудые хэдэг. «Жэлэй багша», «Агууехэ сайн зам» гэһэн бэшэшье урилдаануудай, барилдаашадай, һэершэдэй мүрысөөнүүдэй илагшадта Бимба Дашижаповай урлаһан кубогууд, медальнууд, дурасхаалта бэлэгүүд барюулагдадаг. Эрэлхэг зоригтойгоор тэмсэжэ, Эсэгэ ороноо эрэлхэг зоригтойгоор хамгаалжа, Эхэ оронойнгоо, арад зонойнгоо амгалан тайбан байдалай түлөө ами наһаяа үгэһэн нютагайнгаа, үетэн хүбүүдэйнгээ дурасхаалда зорюулһан хүшөөдэ үнэн нүхэр байһан Родион Батуевай дүрые зохёогшонь болоо.

- Бимбамнай үшөө лицейдэ һуража байхадаа, манайнгаа захилаар өөрынгөө бүтээһэн үндэһэн буряад эмээл музейдэмнай бэлэглээ бэлэй. Нютагаархимнай ехэ баярлаа һэн. Мүнөөшье ехэ уран дархан болошооб гэнгүй, хашалангүйгөөр мандаа айлшалжа, Соёлойнгоо байшанда, номойнгоо санда, музейдээ үнгэргэгдэхэ хэмжээ ябуулгануудтамнай Бимба Васильевич ерээд лэ, шэнэ бүтээлнүүдтэеэ танилсуулдаг, һурагшадтамнай мастер-хэшээл үнгэргэдэг, - гэжэ Юрөөгэй номой сангые-хизаар ороноо шэнжэлэлгын музейе даажа байһан Буряадай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ Светлана Балдановна Дарханова нютагайнгаа залуу уран дарханиие магтана.

Дархан-Дорлиг һахюуһанай эбигээлтэй уран нарин дархан Бимба Васильевич наһанайнгаа нүхэр Дарима Станиславовнатаяа Энхэ, Сарана үхибүүдээ һайн һайханаар хүмүүжүүлнэ.

Сэнгэ РИНЧИНОВ