Эжэл хоёр зүрхэн

Түрэhэн тоонто нютагаа нэрлэжэ,

Түүхын хуудаhанда мүрөө үлөөжэ,

Талын хүнэй зохид байдал

Таатай гоёор магтан бэшэхэм!

Бүмбэрсэг дэлхэй дээрэ хүн бүхэн түрэhэн, гараhан тоонто нютагтай. Энэ эгээл жаргалаймнай орон гээшэ. Боолон-Түмэрhөө эхитэй Баргажан мүрэнэй олтирогууд, миралзаhан сэнхир нуурнууд, сээлнүүд, аршаанууд, бүхы дэлхэй дээрэ хүндэтэй, сэбэр hайхан уhатай, заха хизааргүй Байгал далай... Эдэ бүгэдые дээрэhээ харахада, аяга соо дүүрэсэ сагаан эдеэ хээд, альгаа дэлгээд угтажа байhандал харагдаха. Шобогор үндэр Бархан уулын мундарганууд зэмсэгээ баряад, харуулда зогсожо байhан баатарнууд шэнги, үшөө нээгдээгүй нюусануудаа аршалдал үзэгдэхэ.

Сагшье түргэн үнгэрхэ гээшэнь! Мэнэл hая ургы сэсэг хүхэ дэльбээрээ угтажа, Яhиин аманhаа ягаан тэрэнги даллаhандал үзэгдэжэ, гол горход харьялжа, хабарай хүгжэм зэдэлжэ байhан аад, нажарай халуун саг намжааран хүрэжэ ерээ даа. Эгээл энэ сагта түрэhэн, гараhан нютагаа ошожо, сабдагуудта мүргэжэ, буусынгаа буурал үбгэдэй адиста хүртэбэб. Үнинэй уулзаагүй нютагайхидаа золгожо, тэдэнэйнгээ бариhан саб сагаан субаргын захада ошоод, тойроод байhан тала дайдаяа шэртэхэдэмни, ямаршье hайхан байгаа гээшэб. Хоёр хадын дундахана ая гангаар анхилжа, Соёл нютагнай байдаг юм. Эхэ эсэгымнай бууса мүнөөшье тэрэл зандаа: Колхозно үйлсэдэ 41 үрхэтэ айл ажаhуудаг.

Хойто зүгhөө Бархан уула сагаан мүнгэн толгойгоороо мэндэшэлэнбайха, зүүн зүгтэ Үргэн Хүнтэйн захагүй гүбээнүүд, шэниисэ таридаг Шинагаалжан, Таала, түлеэгээр баян Хүлеэнэй үндэрнүүд, зүүн-урда Яhиин мүргэлтэй бариса, урда зүгhөө Икадай уужам хаданууд, баруулжаа Буха шулуун баабай, Байгал далайн уhанhаа сэнхирлэн хүхэрhэн огторгой гэрэлтэн харагдаха. Табхаандай, Сэсэгээдиин талаар, үргэн сагаан Мандайн эрьеэр олон үхэр мал, хони хурьгад, адуун hүрэг бэлшэжэ, нюдэ хужарлуулна.

Тойроод олон заимканууд баригданхай. Мандай, Борогол уhандаа шунгаад, үхэр малаа ундалуулаад, үргэн поли дээрээ үбhөө сабшаад, соёлойхидни тобир тарган ажаhууна. Эгээл энэ талынгаа жэргээн дундуур ябажа байхадаа, гэнтэ гуурhамни тэршэлжэ, бэрхэ, хүдэлмэришэ, талын зоной шарай дааhан Гомбоевтоной гэр бүлэ тухай бэшэхэ дуран хүрэбэ. Нээрээшье, хүдөө нютагта байдаг зон, табан хушуун малай эзэд, ажалдаа эршэ хүсэтэй, агта мориндоо яhала дүйтэй, аян замдаа тэгшэ харгытай, талын гуримаар бэеэ зэhэнхэй, таатай зохидоор угтан золгодог, түрэл нютагтаа түрүү болоһон айл юм.

Үнгэрhэн зуун жэлэй 60 гаран онуудаар түрэhэн Аламжа Мэргэн - Алексей Дашинимаевич бутама шоно угтай, Арюун Гоохон – Лариса Цыреновна сэгээнэд угтай. Эдэ хоёрнай одоошье «ганзага нэгэдэһэн» гэхэдэ, буруу болохогүй. Нэгэ харгытай, нэгэ hаналтай, нэгэ зорилготой хоёр лэ. Баргажан аймагай Баянгол hууринай Соёл нютагта ажаhуудаг юм. Бага наhанhаа хойшо зэргэлээд, өөдөө үндыжэ, нэгэ hургуулида hураhан, гэртэхиндээ туhалжа, ажабайдалай түрүүшын алхамуудые эрхимээр дабажа hураhан (эжынэрынь - МТФ-3 hаалишанаар хүдэлдэг байhан) юм. Тэрэ сагта малшадай үхибүүд багаhаа бороор үндыхын хажуугаар, «бээлэйн» зэргэhээ ажалда хамhалсажа, юумын дүршэл олодог, удхыень ойлгодог, ухаансар hүбэлгэнөөр ехэ болодог байhаниинь гайхалгүй.

Алексей Дашинимаевич 1965 ондо Дашинима Дондупович Зоя Бошиктуевна хоёрой гэр бүлэдэ түрэhэн ганса хүбүүниинь юм. Баянголой дунда hургуули дүүргээд, ДОСААФ-та hуража, армида жолоошон болоод ошоhон. Алба гараhанай hүүлээр гүрэн соогоо суутай миллионер байhан Карл Марксын колхоздо жолоошоноор орожо, хубилган шэнэдхэлгын сагаар колхозой үгы болоторнь хүдэлөө.

Ажаллажа байхадань, багахан Соёл нютагhаа колхоздо олон шофёрнууд хүдэлдэг байгаа. Бензин, hү, уhа зөөдэг машинанууд Соёлой гаражhаа гараха. Тиихэдэ Монгол гүрэнһөө үбhэ, hолоомо зөөхэдэнь, Алексей Дашинимаевич ябалсадаг байгаа. 1990-ээд онуудаар Соёл нютагтаа бригадираар хүдэлhэн. Удаань өөрын «Алтум» гэжэ ажахы эрхилжэ, Баянгол - Улаан-Үдэ гэһэн шэглэлээр хүнүүдые автобусоор зөөдэг болоhон. Мүнөөшье тэрэ ажахынь хүдэлhөөр зандаа. Абьяастай, амжалтатай хүдэлhэнэйнгөө түлөө Алексей Дашинимаевич олон диплом, грамотануудаар, сэнтэй бэлэгүүдээр шагнагдаһан. Амжалтатай ажалайнь дүн гэршэлжэ, «Буряад Уласай унаа тээбэриин габьяата хүдэлмэрилэгшэ» гэhэн нэрэ хүндэ тэрээндэ олгогдоһон.

Лариса Цыреновна ёhотой Арюун Гоохон гэхэдэ, буруу болохогүй. Эхэнь Эржима Цыреновна Дондупова баруун заимкые даагшаар олон жэл хүдэлhэн. Гансаараа 7 үхибүүдые (4 хүбүүд, 3 басагад) үндылгэжэ, гарыень ганзагада, хүлыень дүрөөдэ хүргэжэ табиhан юм. Лариса 1964 ондо түрэhэн тээли басаганиинь юм. Баянголой дунда hургуули амжалтатайгаар дүүргэhэнэй hүүлээр Улаан-Үдын медицинскэ училищида орожо, фельдшер-акушеркэ боложо гараад, Соёл нютагаа ерэжэ, наhанайнгаа амаралтада гараhан манай эбии Чимита Будаевна Багаевагай hууридань хүдэлөө.

Дүй дүршэлтэй, бэрхэ эмшэн 30 гаран жэлэй хугасаа соо хэды олон зониие аргалжа, үдэр hүни унтангүй ябаа гээшэб! Хүдөө нютагта багша эмшэн хоёр ехэ хүндэтэй байдаг даа. Соёл нютагайнгаа клубай зүүн-хойто буланда ехэ оролдожо, амбулатори нээгээд, тэндээ хүнүүдые үзэдэг, харадаг, аргалдаг hэн. Наhанайнгаа амаралтада гараад, миин байнгүй, гүрэнэй дэмжэлгэ грантда хүртэжэ, КФХ нээгээ. Мансытай багаhаамнай ундалуулhан үргэн сагаан Мандай голойнгоо эрьедэ заимка баряад, үхэр мал абажа түбхинөө. Гомбоевтон «мал хараха – ама тоhодохо» гэжэ буряад сэсэн үгэнүүдые хэрэг ажалаараа дүүргэжэ байна. Малаа тэжээн үсхэбэрилхын түлөө 10 гаран гектар бэлшээриин газартай, таряанай талмайтай болохо hанаатай. Мүнөөдэрэй байдалаар яһала олон толгой эбэртэ бодо малтай, хонидтой болонхой. Энэ хэhэн, хэжэ байhан ажалынь үндэр дээрэ сэгнэгдэжэ, Гомбоевтон олон грамота, дипломуудаар, медаляар шагнагдаhан юм.

Буряад зон эртэ урда сагhаа малаа ажаллажа, мяха тоhоёо буйлуулжа, арhа шүрбэhэеэ бэлдэжэ амидардаг байhан гэжэ хэндэшье мэдээтэй. Буряад орон соо Соёл нютаг үхэр малайнгаа тоогоор 2-дохи hуури эзэлдэг гэжэ Матвей Гершевич нютагаймнай hайндэртэ ерэхэдээ хэлэhэн юм.

Соёл нютагhаамнай хэды олон бэлигтэй, суутай зон урган гараhан гээшэб даа! Социалис Ажалай Герой Ольга Энхеевна Сангадиева, дэлхэйн абарга Борис Дугданович Будаев болон бусад. Бэлиг шадабарияа бэедээ нюугаад ябангүй, хүн зоноо, айл аймагаа баясуулжа, уяруулжа шадаха бэлигтэй дууша хүнүүдшье Соёл нютагтамнай олон даа! Лариса Цыреновна ехэ гоё хоолойгоор буряад hайхан дуунуудаа «Ая ганга» бүлгэмдөө дуулажа, ёохороо хатаржа, олон мүрысөөнүүдтэ хабаадалсажа ябадаг юм.

«Гомбоевтон залуугаар гэр бүлэ боложо, бэе бэеэ дүнгэн, гурбан үхибүүдые (1 хүбүүн, 2 басаган) түрэжэ, hайнаар hургажа, гарыень ганзагада, хүлыень дүрөөдэ хүргэһэн, зүб харгыда гаргажа табиhан юм. «Гансаhаа газар дүүрэхэ» гэжэ дэмы хэлсэдэггүй. Дашинима Гомбоевич Зоя Бошиктуевна хоёрой «арба нэгэдэхи хүбүүн» Алексей Лариса нүхэртэеэ иигэжэ үнэр баян гэр бүлэ байгуулаа ха юм. Ехэ басаганиинь Елена Алексеевна Буряадай гүрэнэй
ехэ һургуулиин юридическэ факультет дүүргээд, прокуратурада хүдэлнэ. Очир Алексеевич Буряадай хүдөө ажахын академи дүүргээд, Баянгол нютагтаа
гулваагаар ажаллана. Людмила Алексеевна медицинскэ училищи дүүргээд, эмнэлгын газарта хүдэлнэ.

Алексей ба Лариса хоёрнай хүндэмүүшэ гээшэнь аргагүй: ошоhон, ерэhэн айлшадые угтажа, хонуулжа гаргадаг айл юм. Үргэн налгай сэдьхэлтэй, эльгэ нимгэн зантай, угаа уhанда хаянгүй, ураг тарагаа суглуулаад, ходо хүндэлжэ байдаг заншалтай. Лама санаартаниие клуб соо гү, али өөрынгөө гэртэ залажа асаржа, нютагайхидаараа уншалга бүтээдэг. Эхэ эсэгэhээ дамжаhан заншал алдаагүй, гэр дээрээ уг гарбалаа үргэлжэлүүлжэ, элинсэгэйнгээ үлөөhэн газар нангинаар сахижа, 10 гаран аша зээнэрээ харалсажа ажаhууна.

Валентина БУДАЕВА