«Мориной соло»

Буряадай уран зурашаадай эблэлэй гэшүүд морин эрдэнидэ өөрынгөө бүтээлнүүдые зорюулжа, олоной һонорто дурадхаһан байна.

Буряадай Уран зураашадай холбооной түрүүлэгшэ Юрий Чингисович Эрдынеевэй хэлэһээр, мориндо зорюулагдаһан үзэсхэлэн бэлэнээр бэлдэгдээ.

- Манай уран зураашадай холбоондо үзэсхэлэн хэхэ гэжэ үнинэй хөөрэлдөөн боложо байгаа. Энэ хэрэгээ одоол бүтээхэмнай гэжэ түсэблэхэдэмнай, уран зураашад дары түргөөр ажалнуудаа асараа. Юуб гэхэдэ, мори зурадаггүй, мориндо зорюулжа, зүйлнүүдые хэдэггүй дархашуул үгы. Тиигэжэ 50 гаран бүтээлнүүд эндэ дэлгээгдээ, - гэжэ Юрий Чингисович мэдүүлнэ.

- Улаан гал морин жэлдэ иимэ үзэсхэлэнэй эмхидхэгдэхэдэнь тон ехэ удхатай, - гэжэ Буряад Уласай соёлой сайд Соёлма Дагаева тэмдэглэнэ. - Табан хушуу малай нэгэн болохо мориндо зорюулагдаһан шүлэг, дуунууд бэшэгдэнэ, зүжэг, кино табигдана, уран зурагууд, хүшөөгэй бүтээлнүүд хэгдэнэ. Тиимэһээ морин манай эгээл дуратай амитан, тон һайн нүхэр болоно гээшэ. Морин жэлдэ манай Буряадта уласхоорондын “Алтаргана” фестиваль болоо. “Аргатай” гэһэн хүхюу зугаатай багахан унаган найр нааданай һүлдэ тэмдэг болоо бэлэй. “Морин эрдэни” гэжэ нэрэтэй мориной шэмэглэл ба тоног зэмсэгэй мүрысөөн “Алтарганые” шэмэглээ. Буряадай Засагай газарай Түрүүлэгшын орлогшо, Буряадай эдеэ хоолой болон хүдөө ажахын сайд Амгалан Дармаев шүүгшэдые ударидажа, тон ехээр зүрхэ сэдьхэлээ хүдэлгэжэ ханаглаа. Уласайнгаа “Наадан-Сурхарбаанай” найр нааданда иимэ конкурс жэл бүри эмхидхэе гэжэ хэлсээбди. Хүдөө нютагта ажаһуугшадые, илангаяа адуушадые, уран дархашуулые дэмжэхэ гэһэн зорилготой, - гэжэ Соёлма Дагаева хөөрэһэн байна.

Нүүдэлшэ арадуудай хуби заяанда морин онсо һуури эзэлнэ. Мориной ашаар сэрэгшэд холо ойгуур ябажа, алдар сууда хүртэнэ. Мүн газаахи, зосоохи ажабайдалаа зохёоходо, ехэ туһатай амитан болоно. Мэдээжэ уран зурааша Бальжинима Доржиев багаһаа хойшо моринтой танил байһанаа һайнаар һанаад ябана.

- Буряад угсаатан моригүй байжа шадахагүй арад, морин дээрэ түрөө гэхэдэ, алдуу болохогүй. Багадаа нютаг һууринһаань гаража ошоод, зуһаландаа ошохош. Тала дайдаараа хониёо харахаш. Хажуудамни ходо морин байгша бэлэй. Үдэрэй хугасаада моринтоёо нүхэсэжэ ябахаш даа, - гэжэ Оросой габьяата уран зурааша Бальжинима Доржиев хөөрэнэ.

Хэды тиигэбэшье Бальжинима Доржиевич И. Репинэй нэрэмжэтэ уран зурагай дээдэ һургуулида оюутан ябахадаа, амиды мори хараад, зуража шадаагүй байна. 

- Ленинградай дээдэ һургуулиин студи соо нэгэ дахин амиды мори хаанаһааб даа асараа һэн. Бидэ хараад, тэрээниие зураха даабаритай байгаабди. Теэд минии зураг эгээл муухай байшоо. Өөрын һанаан соо мориной дүрэ һанаад, тэрэнээ зураг дээрэ буулгабал дээрэ гэжэ мүнөө болотор һанагшаб. Үнэн дээрээ мори зуражал байхаар, тон ехээр аяархан баярлажа һуухаш, - гэжэ Буряадай арадай уран зураашан хэлэнэ.

“Мори зурахада, тиимэшье хүнгэн хэрэг бэшэ”, - гэжэ Буряадай багшанарай колледждо олон жэлэй хугасаада уран зурагай багшанарые бэлдэдэг таһагые даагшаар ябаһан Цыпелма Дашиевна Надагурова һанамжална. Нэн түрүүн моринтой харилсажа, танилсажа, абари зангыень ойлгохо хэрэгтэй. Харин мүнөөнэй ехэнхи үхибүүд ганса зурагууд дээрэһээ морин юун бэ гэжэ мэдэжэ абана.

- Хэзээб даа бидэ өөһэдөө оюутан ябахадаа, ипподром ошожо, моридтой танилсадаг һэмди. Тэндээ һуугаад, зуража туршахаш. Харин мүнөө иимэ жэшээнүүд үгы. Манай таһагта һураһан Монголой нэгэ һурагша гоёор моридые зурагша бэлэй. Баянбаатар Монголой тала дайдада үндыһэн, адуушанай хүбүүн байгаа. Харахадашни, мориной дүрэ зуража һууха. Мүн дипломно ажалынь баһа мориндо хабаатай һэн. “Поход Чингисхана” гэһэн бүтээлдэнь олон морин оруулагданхай байгаа, - гэжэ Цыпелма Надагурова хөөрэнэ.

Нээлгын баяр ёһололдо Цыпелма Дашиевна дүрбэн бүлэгтэ һурадаг оюутадые үзэсхэлэн харуулхаяа асараа.

- Һуралсалай жэл һаяхана эхиеэ абаба гээшэ. Иимэ гоё, һайхан үзэсхэлэнэй энэ сагта нээгдэһэндэнь баяртайбди. Манай уласай томо уран зураашадтай танилсажа, хөөрэлдэжэ, ажалнуудтайнь танилсахадаа, залуу халаан зоригжоно, саашадаа эрмэлзэлтэй болоно, - гээд, Цыпелма Дашиевна мэдүүлнэ.

Морин хадаа хүнүүдэй эгээл дуратай амитадай нэгэн хадань, уран зураашад, дархашуул бүхы арга шадалаа гаргажа, абари зангыень таарууханаар, зүбөөр харуулха гэжэ оролдоно. Тэдэнэй тэмдэглэһээр, хүн бүхэн өөрын зүрхэ сэдьхэл соогуур бүтээл бүхэнөө гаргана. Тиимэһээ үзэсхэлэндэ ажалнууд олоор дэлгэгдэнхэй. Бүхы дээрээ 50 гаран ажалнууд дэлгэгдэнхэй.

Ж. Зомонов, О. Шулепов, Ю. Раднаев, Т. Дашиева, О. Козлов, В. Богомазов, Д. Юндунов, А. Цыденов, М. Клочков, В. Архипов, А. Новолодская, А. Ринчинов, Г. Яковлев, А. Батуров, Б. Лыксоков, Ц. Болотова, Ф.Гусейнова, Б. Доржиев гэһэн уран зураашадай ажалнуудтай үзэсхэлэндэ танилсаха аргатайт. Мүн уран дархашуул Т. Чинбат гэгшын, Б.-М. Чимитовэй, Ю. Эрдынеевэй, Б. Ошоровой, А. Павловагай хэһэн бүтээлнүүд табигдаа.

Алла Павловагай ажал тухай онсолон хэлэхэ хэрэгтэй. “Алтаргана” нааданай үедэ тэрэ Буряад Уласаа “Морин эрдэни” гэһэн мүрысөөндэ эрхимээр түлөөлжэ, илагшадай тоодо ороһон байна. Нэмэлдэргэ (подхвостник), хударга (подгрудник), ташуур (плеть) гэһэн бүтээлнүүдээ олоной анхаралда дурадхаһан байна. Эдэ ажалнуудынь мүнгөөр, хүрэлөөр, арһаар, бүдөөр, яһаар һиилэгдэжэ, гүрэгдэжэ хэгдэнхэй.

Иимэ һонирхолтой үзэсхэлэн “Залуу” гэһэн түбтэ хүдэлжэ эхилбэ. Ерэжэ харахыетнай уринабди.