​Арадуудай нэгэдэлэй поэмэ

Байгша 2026 оной сентябриин 4-дэ Буряад Уласай Үндэһэтэнэй номой сангай хүгжэм дуунай танхим соо уран шүлэгшэн Соёлма Бадмацыренова-Самбуевагай “Нарспи” гэһэн чуваш арадай поэмын буряад хэлэн дээрэ оршуулгын шэнэ номтой танилсуулга үнгэргэгдэбэ. Тэндэ Буряадай элитэ эрдэмтэдэй, зохёохы ажалай түлөөлэгшэдэй ба Чуваш Уласһаа бууһан хүндэтэ айлшадай хабаадалгатайгаар ёһото түүхын-соёлой хэмжээн баяр ёһололой оршондо үнгэргэгдэһэн байна.

Арадуудай хани барисаанай оршондо

Орос гүрэнэй Юрэнхылэгшэ В. Путинай зарлигаар, 2026 он Оросой Арадуудай нэгэдэлэй жэл гээд соносхогдоһон. Тэрэ ушараар чуваш ба буряад арадуудые нэгэдүүлһэн “Нарспи” номой оршуулга тусхай шухала удха шанартай.

Шэнэ номтой танилсуулгын баяр ёһололдо Чуваш Уласһаа  хэлэ бэшэгэй эрдэмэй кандидат, уран зохёолой шүүмжэлэгшэ, Чуваш үндэһэтэнэй Конгрессэй түрүүшын юрэнхылэгшэ, мүнөө Конгрессэй Хүндэтэ президент Атнер Петрович Хузангай гэгшэ наһанайнгаа нүхэр Гажидма Дамбаевнатай хамта хүрэжэ ерэһэн байна. Гажидма Дамбаевнагай эсэгэнь – Цыбенов Дамба Цыбенович – «Буряад үнэн» Хэблэлэй байшанай бэшэгүүдэй таһагые даагшаар хүдэлһэн. 1967-1971 онуудта Гажидма Дамбаевна XIX Бандида Хамба лама Жамбал-Доржо Гомбоевой оршуулагшаар хүдэлһэн намтартай. Саашадаа наһанайнгаа нүхэрэй нютаг Чуваш Улас руу зөөжэ ошоод, багшаар, номой сангай мэргэжэлтэнээр ба “Айгиин жаса” гэһэн ниитын эмхидэ секретариин тушаалда хүдэлһэн.          

1991 ондо Атнер Петрович Хузангай нүхэрынь Чуваш Уласай Юрэнхылэгшын һунгалтада хабаадаад, тон үсөөн дуугаар шүүгдэһэн.

Тэдэнэртэй хамта Чуваш Уласай элитэ уран шүлэгшэн, уран зурааша, сурбалжалагша, Оросой Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Оросой Сурбалжалагшадай холбооной гэшүүн, Чуваш Уласай соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, “Нарспи” номые шэмэглэһэн зурагуудай автор Светлана Денисовна Гордеева ерэжэ, шэнэ номой түлөөлгын баяр ёһололнуудта хабаадаһан байна.

Һайндэртэ хэмжээниие Буряадта чуваш нютагаархидай ниитын эмхиин түрүүлэгшэ, оршуулагша Надежда Николаевна Колесникова хүтэлэн ябуулаа. Тэрэнэй онсо тэмдэглэһээр, Соёлма Дашанимаевнагай оюун бэлигэй ба тусхай уран шадабариин ашаар чуваш арадай алдар суута Константин Ивановой найруулһан “Нарспи” гэһэн поэмэ үе сагуудые алхаад, угсаата арадуудай илгаануудые гаталжа гараад, жэнхэни буряад хэлэн дээрэ уянгатан зэдэлбэ. Энэ хадаа ёһото уран һайханай урлалда ямаршье хизаар хаалтын байдаггүйе гэршэлнэ. Зуу гаран жэлнүүдэй саада тээ холын Чувашиин орондо Нарспи ба Сетнер нэрэтэй хоёр залуушуулай азагүй гунигтай инаг дуранай түүхэнь, һанал бодолнууд, зүрхэ сэдьхэлэйнь мэдэрэлнүүд буряад уншагшадта тодо ойлгосотойгоор сэлигдэн харуулагдаа. “Нарспи” поэмые түрэл хэлэн дээрээ уншаһан олон буряад уншагшад нюдэнһөө нулимса дуһаан, сэдьхэлээ хүдэлэн уярдаг гэжэ тэмдэглэгдэнэ.    

Хүннүүдһээ эхин гарбалтай арадууд        

Саашадаа Оросой ба Буряадай элитэ уран зохёолшон, шүлэг найруулагша, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор, түүхын эрдэмэй кандидат, Монголые, буддын шажаниие ба Түбэдые шэнжэлэлгын институдай хүтэлэгшэ мэргэжэлтэн Баир Дугаров үгэ абажа, авторые амаршалаад, чуваш ба буряад арадуудай талын хүннүүд гэһэн хамтын нэгэ гарбалта элинсэгтэй байһан тушаа тобшолон хөөрэһэн байна. Һайндэртэ үдэшые хүтэлэн ябуулагша Надежда Колесниковагай үмдөөд ябаһан чуваш арадай үндэһэн заншалта малгайнь талын хүннүүдэй малгайтай адли түхэлтэй гэжэ эрдэмтэн тэмдэглэбэ. Мүн лэ хамсыгүй уужань буряад эхэнэрнүүдэй уужые һануулжа, нэгэ үндэһэтэ угсаатан байһыемнай гэршэлнэ.            

Бүхы дэлхэйгээр суурхаһан “Нарспи”

“Нарспи” гэһэн чуваш арадай уран зохёолой дээжын баялигуудай зэргэдэ сэгнэгдэдэг поэмэ дэлхэйн 17 хэлэнүүдтэ оршуулагдаһан. Мүнөө айлшаар буугша Атнер Петровичой түрэһэн эсэгэ – Пётр Петрович Хузангай, Чуваш АССР-эй арадай поэт, оршуулагша, ниитын ажал  ябуулагша, сурбалжалагша – ород хэлэн дээрэ оршуулһан байна. Ородһоо буряад хэлэндэ Соёлма Бадмацыренова-Самбуева оршуулба.      

Оросой Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн Николай Чимитович Шабаев иигэжэ хэлэнэ:

- “Нарспи” поэмэ ямаршье сагта хуушардаггүй удха шанартай. 1900-гаад онуудта залуу уран шүлэгшэн Константин Иванов Симбирск хотодо суутай “Нарспи” зохёолоо найруулжа эхилһэн байна. Тиихэдээ чуваш арадай тэрэ үеын байдал зураглан харуулаа. Симбирск хотодо Чалдун гэһэн нэрэтэй элдэб олон түүхэ домогуудые һайн мэдэдэг харуулшан үбгэн ажаһуудаг һэн ха. Нэгэтэ тэрэ уран зохёолшондо Нарспи нэрэтэй муу хуби заяатай басаган тухай хөөрэһэн байгаа. Нарспи гэһэн нэрэ “Хатан февраль” гээд оршуулагдадаг. Тиигэжэ бүхы дэлхэйгээр суурхаһан поэмэ мүндэлһэн ушартай.  

“Нарспи” шүлэглэмэл зохёол соо зураглагдаһан ушар буряад уншагшадта гайхалгүй. Хэды олон тиимэ ушарнууд хубисхалай урда тээ Орос гүрэнэй үндэһэн яһатанай ажаһуудаг нютагуудаар болодог байгааб! Хадамда гараха наһанай басагад олон ушарнуудта эд зөөриин зэргэдэ тоологдодог, гэртэхинэй баалалтаар дурагүй хүнтэеэ хуби заяагаа холбодог байһан гэжэ эли.        

Чуваш арадай поэмэ соо харуулагдаһан үйлэ ушарнууд урдын буряадай байдалтай, ёһо заншалнуудтай илгаагүй адли. Үгытэй тулюур зоной байдал, баяшуулай калым, дурагүй хүндөө хадамда үгтэһэн басагадай зоболонто хуби заяанууд.... Нэгэтэ бэшэ тиимэ ушарнууд гай тодхороор, аюулта үйлэнүүдээр дүүрэдэг байһан. “Нарспи” поэмэ соо гол нюур басаган дурлаһан инаг хүбүүнтэеэ хамта ба тэрэнэй хайрата эхэ эсэгэнь хоюулан наһа бараһан  байна.        

Буряад зоной байдалай шэнжые харуулһан чуваш поэмэ оршуулагдажа, уншагшадай һонирхол татажа, уран зохёолоймнай абдарые баяжуулаа гэжэ тоосоогүй.  

 Урдын Чувашиин Сильви гэһэн хүдөөгэй томо һуурин. Тэрэниие ажаһуухада аятай зохид һалбарһан гоё хототой сасуулмаар. Таһалдадаггүй һайндэрнүүд, хатар нааданууд, архидаан... Энэ тосхоной ажаһуугшад архидахадаашье бэрхэ, ажал хүдэлмэридэшье бэрхэ. Дайралдаһан лэ юумэ бултыень уудаг.

Тиигэһээр хабарай тарилгын хаһа хүрэжэ ерэбэ - газар хахалха, үрэ таряагаа тариха...  Нарспи басаган гэртэхинтэеэ жаргалтай ажаһууна. Арюун сэбэрхэн, ажалша бэрхэ басаган хатар дуушье уранаар гүйсэдхэдэг, амтатайгаар эдеэ шанадаг гээд суурхадаг, хамаг зондо һайшаагдадаг. Зай, тиигэһээр Нарспи басаганай хадамда гараха саг ерэжэ, гэртэхиниинь баян хүндэ хүргэхэеэ бэлэдхэлнүүд эхилбэ. Теэд басаган Сетнер нэрэтэй үгытэй хүбүүндэ дурлашоо... Инаг хоёрой нюусаар уулзалганууд үргэлжэлнэ.    

Энэ уран найруулгын поэмэ олон буряад уншагшадай һонирхол татаха онсо үүргэтэй.

“Оршуулагша арадай сэдьхэл ойлгоо”          

Номой зурагуудай автор Светлана Гордеева:

-“Нарспи” поэмэ чуваш арадай байдалай түүхын энциклопеди гээд нэрлэгдэдэг. Энээнһээ урагша Буряадай нэрэтэй солотой ба мэдээжэ уран шүлэгшэд тус зохёолые оршуулха хэрэг эрхилээгүй. Харин Соёлма Дашанимаевна түгэлдэр зоригтойгоор хам орожо, амжалтатайгаар оршуулба. Энэ хадаа ганса һанал эрмэлзэлэй хүсөөр бэшэ, харин ирагуу найрагшын өөрын хэлэһээр, тэрэ энэ поэмэдэ гансата дурлашоо. Нюдэнэйнгөө нёлбоһо дуһаан байжа, зүрхэ сэдьхэлээрээ оролдожо бэшээ гэжэ эли.          

Харин би зурагууд соогоо арадайнгаа түүхэ соёлые ба заяа заршамуудыень һүлдэтэ тэмдэгүүдээр зураглан харуулхые оролдооб. Соёлма Дашанимаевна манай чуваш арадай гүн сэдьхэлэй оршондо нарин мэдэрэлээрээ шунган орожо, дүтөөр сэгнэн ойлгоо. 

Шэнэ номтой танилсалгын үедэ “Нарспи” поэмын хэһэгүүд чуваш  ба буряад хэлэнүүд дээрэ зэдэлжэ, сугларагшадай зүрхэ сэдьхэл шэмшэрээн доһолгоо юм.

Соёлма Бадмацыренова-Самбуевагай дурадхаһан гэрэл зурагууд