Шандаганай, тэмээнэй мяхан сээртэй

Түрэлхидынь ерээдүйн эжыдэ онсо анхаралтайгаар, дүмүүгээр хандажа, хүндэ ажалһаа сүлөөлдэг, һанаа сэдьхэлдэнь номгон тэгшэ, урматай, хүхюун байдал зохёохые оролдодог байгаа.

Нарайлха эхэнэрнүүд олон зоной шууяатай, хүлгөөтэй газараар, хүниие хүдөөлүүлгэ болон түрэ найраар ябахаяа сээрлэдэг, эдеэ хоолдоо, үйлэ ябадалнуудтаа онсо анхарал табидаг байһан гэжэ эли.

Буряад арадай заншалаар, хээлитэй эхэнэрнүүдтэ хониной далын, шэлбын яһанай мяха, хото, загаһа ба үндэгэ эдихэнь хорюултай байһан юм. Үшөө шандаганай мяха эдибэл, «шандаганай уралтай» үхибүүн түрэжэ болохо, харин тэмээнэй мяханда дуратай эхэнэрнүүд саг болзортоо хүнгэрэнгүй, тэмээн мэтэ үлүү удаан ябажа болохо гэһэн тэмдэгтэй. Үшөө дохолон, һохор ба элдэб янзын үбшэндэ нэрбэгдэһэн амитадай мяха эдихэнь огто хоригдоно. Тиихэдэ хээлитэй эхэнэрнүүдтэ дабһа нюдэжэ бутаруулхань, нооһоoр ба утаһаар нэхэжэ оёхонь, зангилаа уяхань, нооhо ээрэхэнь огто хоригдодог байһан. Нарайлха эхэнэр газарта хэбтэһэн ооһор дээгүүр алхажа гарадаггүй, үхибүүниинь түрэхэ үедөө хүйһэндөө орёолдожо болохо гэһэн манай элинсэгүүдэй ёһо заншал һэргылнэ. Мүн лэ хээлитэй эхэнэрнүүд үхэр мал, амитадые сохихоёо, үдьхэлхэеэ сээрлэхэ ёһотой, алигүй һаа, үхибүүниинь нюуртаа томо ашагтай түрэжэ болохо.

Манай үбгэ эсэгэнэр харгыда хээлитэй эхэнэртэй ушархадаа, урдуурнь хүндэлэн гарадаггүй, харин хэды яарабашье тогтоод, үнгэрхыень хүлеэдэг байһан.

«Хүбүүн гү, али басаган гү?»

«Хүбүүн гү, али басаган гү?» гэһэн асуудал алишье сагта олон гэртэхинэй һанаа сэдьхэл хүлгөөдэг. Энэ талаар манай үбгэ эсэгэнэрэй уридшалан тодорхойлолгын ажаглалтанууд бии. Хэрбэеэ хээлитэй эхэнэрэй нюур эреэн толбонуудаар хушагдабал, басаган үриин түрэхэ тэмдэг, харин нюурайнь арһан хубилалтагүй үлэбэл, хүбүүнэй гарахын шэнжэ гэһэн  тайлбаритай. Доошоо бүмбын һанжаһан томо хээлитэй эхэнэр басага түрэхэ, харин багашаг аад, дээшээ шобойһон хээли хүбүүнэй тэмдэг гээд тодорхойлогдодог. Амтатай эдеэгээр жүрөөдэһэн эхэнэр басага түрэхэ, харин гашуун, дабһатай эдеэндэ үлүү дуратай байбал, хүбүүтэй болохо гэһэн тэмдэгүүд бии.

Мүн лэ нарайлха эхэнэрнүүд үзэһэн зүүдэнүүдтээ онсо анхаралаа хандуулдаг байһан. Эритэ зэмсэг, хутага оложо гү, али могой хаража зүүдэлһэн эжы заабол хүбүүтэй болохо гэһэн тэмдэгтэй ха. Үшөө манай элинсэгүүд шагай шэдэжэ, хүбүүнэй гү, али басаганай түрэхые уридшалан мэдэдэг һэн ха. Тэрэнэй тулада хүндэтэй айлшанай урда шагайтай яһатай мяха табижа хүндэлдэг гуримтай. Удаань шагайень абажа, сэбэрээр хюһаад, шэрээ дээрэ шэдэжэ, али талаараа буухыень харадаг. Бүхэгэр талаараа буужа унабал - хүбүүн, хонхогор талаараа буубал - басаган түрэхэ гэжэ тоолодог юм. Мүн лэ шагайн «ноён», «гэлшэ», «бүгшэ», «тарай» гээд нэрлэгдэдэг али нэгэн талаараа бууһаарнь үхибүүнэй абари зан, хуби заяаень тодорхойлдог байһан ушартай.

Эхэнэрэй нарайлхын урда тээ заабол лама санаартаниие гэртээ залажа, тусхай уншалга бүтээл үнгэргэдэг байһан.

Үбгэнэйнь үмдөөр шабхадабал…

Монгол туургата арадуудай урдын заншалаар эхэнэрнүүд гансал өөрынгөө гэр буусада нарайлха ёһотой. Түрхэмүүдэй, хадамай болон бусад түрэлэйнгөө зоной, хүршынгөө гэртэ нарайлхань огто хоригдодог. Ядахын сагта һүнэй архи нэрэдэг һэеы гэр соо гү, али ямар нэгэн амбаар соо түрэхэ ушарнууд нэгэтэ бэшэ болодог һэн ха.

Нарайлжа эхилһэн эхэнэрэй ядамаггүй түргөөр хүнгэрхынь тулада шара тоһо багаханаар уулгадаг заншалтай байгаа. Тэрээндэ туһаламжа үзүүлхэеэ олон үхибүүдые түрэһэн, дүй дүршэлтэй наһажаал эхэнэр уригдаха, хажуудань түрэлэй гү, али хүршэ хоёр-гурбан эхэнэр байлсаха. Эхэнэрэй нарайлхын үедэ гэрэй болон хорёо хаамагуудай суурга шэбхэнүүд бүгэдэ нээлтэтэй байха ёһотой һэн. Энэ үйлэ үхибүүнэй гараха харгы сүлөөлһэн удхатай.

Түрэхэ үедэнь эхэнэртэ бүһэтэйшүүлэй, түрэһэн ба хадам эжынэрэй дүтэлхэнь огто хоригдоно. Манай үбгэ эсэгэнэр үхибүүнэй мүндэлхэ үедэ гэрэй гуламтада заабол гал залирангүй носожо байха ёһотой гэһэн заншал наринаар сахидаг байһан. Гуламтын бадарһан галай дүлэн һая түрэһэн нялхые муу хуби заяанһаа, бузар буртагhаа аршалхаһаа гадна, хүсэ шадал үршөөдэг гэжэ манай элинсэгүүдэй һургаалнууд соо хэлэгдэдэг.

Бэлшэрэй буряадуудай заншалаар, үбгэнэйнгөө гэртээ үгы байхада нарайлжа, удаан хүнгэржэ ядаад зобоһон эхэнэрые үбгэнэйнь үмдөөр шабхадабал, түргөөр түрэдэг. Энэ ушараар эсэгынгээ гэртээ бусахые хүлеэгээд, үхибүүн эхын умайһаа гарахаяа яаранагүй гэһэн үгэтэй.

Эхын гү, али үхибүүнэй ами наһанда аюултай, тусхай хүндэ ушарнуудай тогтобол, нютагай бөө удаган залагдажа, абарал буулгаха бүтээлнүүдые үйлэдэдэг байһан ха.

Эхэнэрэй одоошье түрэжэ хүнгэрхэдэ, жэжэхэнээр хэршэһэн хониной гү, али үхэрэй мяхатай боро шүлэ шанажа уулгадаг гуримтай. Нарай бэетэй эхэ үхибүүн хоёрой байһан гэрэй гуламтада гурбан сүүдхын туршада заабол гал таһалдангүй бадаржа байха ёһотой гэжэ хэлэгдэнэ. Галай шэдитэ дүлэнүүд эхэ үхибүүн хоёрой хажууһаа хамаг мууе, ада баршадые шатаан усадхажа, аршалан хамгаалагша сахюусаниинь болодог гэһэн этигэлтэй.

Манай үбгэ эсэгэнэрэй заншалаар, үхибүүе эхэтэйнь холбоһон хүйһыень хүндэһэн хутага ханза соо бүлын нангин зүйлнүүдэй зэргэдэ хадагалагдадаг байһан.

Тоонто нюулган

Үхибүүнэй мүндэлһөөр гурбан үдэрэй үнгэрхэдэ, тоонто тайлганай ёһолол гүйсэдхэгдэдэг заншалтай байһан. Тэрэ баяр баясхаланта үйлэдэ хадамтай эхэнэрнүүд ба үхибүүдээр ядалдадаг үбгэ һамган уригдажа хабаададаг һэн ха. Эхэнэрэй хойтохинь һэеы тулам соо табигдажа, улаан утаһаар уягдадаг гуримтай. Тэрэнь тоонто гэжэ нэрлэгдэдэг. Буряад-монголшуудай урдын һургаалаар, тоонто хадаа үхибүүнэй һүнэһэнэй шухала хубинь болодог, тиимэһээ нангин зүйлдэ хандасын шанга эрилтэтэй юм. Тоонтые зүбөөр сахин хадагалхань онсо шухала.

Үхибүүнэй тоонтые нохой, миисгэй болон бусад ан амитадhaa, муу һанаатай зоной хорлолhoо, бузар буртагһаа тон наринаар аршалхые оролдодог гуримтай. Үгы гэбэл, үхибүүн богони наһа наһалха заяатай гэһэн тэмдэг бии. 

 Һэеы гэр доторхи ороной нүгөө талада нүхэн малтагдажа, оёортонь орооһон, мүнгэн, зэд, хашарһан мүнгэнүүд табигдаад, дээрэһээнь тоонто табигдажа булагдадаг байһан заншалтай. Дээрэнь нарһан модоной зартагайнуудаар шобогор оройтой, 40-50 см үндэртэй урса зохёогдодог. Тэрээн дээрээ хониной хайлуулһан дотор өөхэ эюулжэ тоһодоод, сагаан хадагаар хушаад, гал носоожо хайлуулдаг гуримтай байһан.

Тэндэ сугларһан зон тоонтоёо тойрожо һуугаад, амандаа шара тоһо һороод, гал руу турьяха. Уданшьегүй галай унтархада, зартагайнуудай шатангүй үлэһэн хубинуудай ямар зүг руу унахыень адагладаг байһан. Зартагайн хараад унаһан талада һууһан хүн һаяын сагта үхибүүтэй болохо гэһэн тэмдэгтэй юм.

Удаань нарайлһан эхэ үхибүүнтэеэ түрүүлэн, бүгэдэ зон тоонтые гурба дахин нара зүб гороолдог гуримтай. Тэдэнэй дунда нэгэ эхэнэр сагаан эдеэтэй, нүгөөдэнь шанаһан мяхатай хүнэгүүдые баряад ябаха. Гороолһоной удаа булта тоонтоёо тойрожо һуугаад, эдеэнэй хүндэһөө амсадаг.

Тоонто нюулгын ёһололдо зорюулагдажа, хошхоног шанагдадаг байгаа. Гороололгын үедэ тэрэнэй нэгэ үзүүрынь хүнэгһөө унжаад байха ёһотой. Айлшан бүхэн тэрэ хошхоногhoo заабол ама хүрэдэг юм. Ёһололой эсэстэ эхэнэрнүүд дэгэлэйнгээ хормойнуудые дэлгээгээд, һунан унажа, тоонтодо мүргэдэг заншалтай байһан. Буряад арадай нангин ёһо заншалай нэгэн болохо тоонто нюулга хадаа ехэ баяр ёһололой, һүзэг шүтөөнэй оршондо үнгэргэгдэдэг байһан юм. Ямар нэгэн шалтагаанаар удаан үхибүүдтэй болодоггүй зондо тус бүтээл эрхимээр туһалдаг гэжэ манай үбгэ эсэгэнэр этигэдэг байһан.

Амитадай нэрэ үгэдэг гурим

Эртэ урдын сагһаа буряад – монголшууд үхибүүнэй нэрэдэ онсо анхаралаа хандуулдаг байһан түүхэтэй. Зурхайша ламын айладхалаар, үндэр наһатай, хүндэтэй айлшанай хэлэһээр, үгы гэбэл, гэртэхиниинь өөһэдөө үхибүүгээ нэрлэдэг байгаа. Олон үхибүүдээ гээһэн, хүндөөр үбшэлдэг үхибүүдтэй гэртэхин сахюусаниинь болгожо, нарай хүүгэндээ элдэб янзын амитадай, муу удхатай болон ондоо арадуудай нэрэнүүдые үгэдэг байһан гэжэ мэдээжэ.

Тэрэнэй хажуугаар үхибүүдые үлүү магтаһан, һайхашааһан үгэнүүдые оло дахин дабтахаяа сээрлэдэг һэн ха. Тэрэнь ада баршадай хорлолдо дайрагдажа болохо гэһэн үгэтэй. «Муу», «Хара Манжа» г.м. үгэнүүдээр үхибүүдээ муу заяанһаа аршалхые оролдодог байһан түүхэтэй.

ПрочД

ПрочС