Ажалша абари зангаараа илгараа 

1974 ондо СССР гүрэнэймнай бүхы зоной шэхэндэ “БАМ” гэһэн огсом дорюун үгэ удаанаар хадуугдаа бэлэй. Зуун жэлэй эгээл ехэ барилга гэжэ нэрлэгдэһэн, аяар 4000 километрэй зайда нэмжыһэн магистраль дээрэ хэды мяган хүнүүд, илангаяа залуушуул ажаллахаяа эрмэлзээ һэн.

Удангүй 1977 он болобо. БАМ-да шэнэ хэрэг эхинһээнь эрхилхэ, үйлэдбэриин дутуу дундануудые усадхаха аргатай, алдар суута харгы барилгада шуумайһан зоной, тэндэхи хүдэлмэришэдэй ажаһуудалыень һайжаруулха шадалтай эрхим бэрхэ, эрэлхэг зоригтой хүнүүд хэрэгтэй болоһон юм... Энэ ехэ барилгаһаа Түнхэнэй залуу хүбүүд арсаагүй бэлэй.

Тэндэ тэрэнгинүүд сэсэглэдэг...

2024 ондо БАМ-айнгаа баригдаһаар 50 жэлэй алтан ойе Улаан-Үдэдөө, Северобайкальскдаа суг хүдэлһэн, магистраль бариһан зонтоёо угтаһан, үргэнөөр тэмдэглэһэн, Түнхэнһөө угтай, залуушуулай һурган хүмүүжүүлэгшэ, урагшаа һанаатай, урма зоригтой, үндэр наһатай, БАМ-да хүдэлһэн Владимир Базырович ОБОЕВ тэрэ холын, хүндэ хүшэр сагуудые дурсан, ехэ зохидоор хөөрэнэ һэн:

- Ниитын ажалда эдэбхитэй ябаһан би - инженер-механик, профтехучилищиин багша, һүүлдэнь ВЛКСМ-эй райкомой нэгэдэхи секретаряар һунгагдаһан хадаа БАМ-ай барилгаар эхинһээнь һонирходогбэлэйб. Зуун жэлэй түрүү комсомолой бүхэсоюзна барилгада хабаадаха ехэ эрмэлзэлтэй һэнби. 1977 оной ноябриин эхинэй нэгэ үдэр, өөрөө 28-тай ябааб, портфель соо хубсаһаа, хэрэгтэй юумээ хээд, мэдэгдээгүй ерээдүй тээшээ дабшабаб... Тиин Буряадай комсомолой обкомдо хандаһанай удаа комсомолой путёвкотой болоһон би Нижнеангарск руу ниидэхээ шиидэбэб. Хүйтэн Байгалай хойто зүг руу ниидэжэ ошохо гээшэ хэсүү һэн, юуб гэхэдэ, тэрэ үедэ хэдэн олон, шанга гайтай долгинуудаар далаймнай шууян, эбхэрэн байгаа бшуу. Тэрэ сагта харгы гэжэ үгы байгаа, “тиигэжэ гансал самолёдоор ошохо аргатайт” гэһэн мэдээжэ үгэнүүдтэй суута дуун һанагдаа һэн.

Самолёдойнгоо рейс хүлеэһэн Владимирта үшөө хоёр нютагаархидынь дүтэлжэ, баһал БАМ-да хүдэлхэ дуратай байһанаа мэдүүлээ бэлэй. Тиин тэдэнэр нэгэ хэды үйлсэнүүдэй болон Байгалай эрьеэр нэмжыһэн Северобайкальскын районой түб ниидэжэ, тэндээ ажалаа эхилээ бэлэй.

- Намарай үдэр богони байжа, үдэрэй тэн багаар нарамнай хадануудай саана орошобо. Зохид буудалда хонохо гэхэдэмнай, нэгэшье байра үгы байбал даа. Талаан тудажа, Комсомолой үйлсөөр ябажа ябатараа, сэрэгэй албанда суг алба хэһэн, тэрэ үедэ хүгшэн эжынгээ гэр харалсажа байһан Саша Сафронов нүхэртэеэ уулзашабаб. Хажуудахи үйлсэдэнь гэртэхинтэеэ Саша ажаһуудаг байба, тиигэжэ тэдэ түрэлхидэйнь һайгаар хүгшэн эжынь гэртэ би нютагаархидтаяа байрлаха болобоб: “Ажал олотороо, эндэмнай байрлагты”, - гэжэ гэртэхиниинь хэлэжэ, маанадые баярлуулба. Суурга гэжэ тэрэ үедэ үүдэндэнь байдаггүй байгаа, юрын зомгооһо хабшуулаад, ажалдаа ябадаг һэн, - гэжэ БАМ-ай ветеран хөөрэжэ, бидэниие һонирхуулба.

Сафроновтоной хөөрөөнһөө иигэжэ мэдэбэбди. Дайнһаа бүри үхибүүд байхадаа, баруун зүгһөө холодожо, Байгал далайгаар һамарһан пароходоор Нижнеангарск ерэжэ, тэндээ дунда һургуули болон дээдэ һургуули дүүргэжэ, гэр бүлэ боложо, эндэхи ажаһуугшад болон түбхинэһэн түүхэтэй байна. Тиигэжэ энэ һайн сэдьхэлтэй гэр бүлэтэй нүхэсэжэ, дүтын нүхэд болоһон юм.

- Тиигэжэ би “хада далангаар ургаһан тэрэнгинүүд соо орожо, тэнгэри соо хадхаһан гэхээр олиггүй үндэрнүүд хушануудые хаража, тиигэжэ минии ерээгүй, намайе хүлеэһэн хизаарта ошооб даа”, - гэжэ БАМ тухай суута дуунай үгэнүүдые холбон, зүрхэ сэдьхэлээ хүдэлгэн байжа Владимир Базырыч залуу наһаа дурдаа бэлэй.

Үльгэрые үнэн байдал болгохо хүсэлтэйгөөр

Магистральда өөһэдынгөө хубитые оруулха һанаатай залуу хүбүүд Нижнеангарскһаа эхилээд, Улькан хүрэтэр оршодог эмхи зургаануудаар ябажа, ажал бэдэрбэд. Тэрэ үедэ ажаллахаа ерэһэн зон тон олон байгаа, олонхи ушарта Россиин түбүүдтэ шэлэгдэһэн хүдэлмэришэдые нэн түрүүн ажалда абадаг байгаа бшуу. Түнхэнэй нүхэдни Нижнеангарскһаа70 километр зайда оршодог Перевал тосхоной Северобайкальскын геологи шэнжэлэлгын экспедицидэ хүдэлхөө оробо. Тэрэ үедэ Холодная ба Тыя гэжэ мүрэнүүдэй эхиндэ бүхы дэлхэйгээр суурхажа эхилһэн Холоднинско туулганай болон цинкын уурхайн шэнжэлэлгын горитой ехэ ажал ябажа байгаа бшуу. Үшөө 70 жэл соо хүдэлхэдэ хүрэхэ ехэ запастай байгаа ха юм. Хамта дээрээ 11 буровой түхеэрэлгэнүүд (вышки) болон хоёр штольни хүдэлдэг һэн. Бүхыдөө 500 хүн ажалладаг байгаа. Район дотор алтанай, никелиин, зэдэй, кварцын, графидай, бусад ашагта малтамалнуудай 50 гаран уурхай шэнжэлэгдэжэ байгаа.

- БАМ хадаа бүхы арадуудай хамтын барилга болоо бшуу, юундэб гэхэдэ, СССР гүрэнэймнай зүг бүриһөө хүнүүд, илангаяа залуушуул сугларааха юм. Олонхинь барилгашанайшье мэргэжэлгүй байбашье, хамаг юумэндэ һурган хүмүүжүүлэгшэдэй ашаар һураа, һүүлдэнь өөһэдөө БАМ-ай бодото эзэд болоо бшуу. 1977 оной декабрь һараһаа Холоднинско дабаан дээрэ (перевал) водовозой жолоошон, удаань штольниин проходчик, инженер-механик, тосхоной Соведэй түрүүлэгшэ болооб. 1984 ондо уурхай дээрэ ажалаа дүүргээд, “Нижнеангарскстройн” автобазада жолоошоноор, удаань механигаар ехэ харюусалгатай ажалда хүдэлһэн байнаб. Бидэ хүдэлмэришэдэй поездоор хада өөдэ ябадаг, тиин троссоор машинануудаа дээшэнь шэрэдэг һэмди, троссой таһарбал, транспорт доошоо унадаг бэлэй... Поездын ябахада, иишэ тиишээ найгажа байдаг ”Шүдхэрэй хүүргэ” тухай бамайхид һайн мэдэхэ байха даа, хэсүү хүндэ сагта хүдэлөөлди даа. 1977 оной декабрь һара соо “Комсомолец Бурятии” гэһэн тусхай отрядай бүридэлдэ орохо болоһон хадам, тэрэ үедэ намда 238 номертой комсомолойнгоо путёвко барюулһыень мартадаггүйб, мүнөөшье хүрэтэрөө тэрэнээ хадагалжа ябадагби, - гэжэ БАМ-ай ветеран Владимир Обоев омогорхон хөөрөө һэн.

БАМ байгуулһан олон тоото шагналтай, шангуудтай Владимир Базырович Буряадай комсомолой болон Арадай Хуралай Хүндэлэлэй грамотануудтай хадаа оло дахин БАМ-ай хүндэтэ поездын һуугша болоо, байгша ондо Россиин олон арадуудай нэгэдэлэй гэгдэһэн энэ жэлдэ үнгэрһэн жэлнүүдээ голхорон дурдаа һэн.

- Тэрэ үедэ олон арадууд БАМ-ай тосхонуудые баридаг бэлэй: Ленинградай ажалшад Северобайкальск, эстонецууд - Кичерын тосхон, литовецууд, азербайджанецууд – Новый Уоян. Энээн тухай поэт Евгений Евтушенко иигэжэ хэлэдэг бэлэй: «Энэл даа, арадуудаймнай нэгэдэл, хани барисаан…». Би Түнхэнэй хүн хадаа агууехэ магистральда хабаадаһандаа, нютагаа ерэжэ, залуу хүбүүдые дайшалхы машинануудта (ДОСААФ) һургаһандаа баяртайб. Саашадаа Буряадай мэдээсэлэй экономическа таһагта, һүүлдэнь ДОСААФ-та орожо, Эхэ ороноо хамгаалха залуу зониие дайшалхы машинануудта һургаһан байнаб. Минии һанахада, “эбтэй шаазгай харсага дарадаг” гэжэ зүб бэшэ гү? Тиигээдшье энэ жэлнай Россиин арадуудай нэгэдэлэй жэл гэжэ нэрлэгдээ ха юм, тиимэһээ хамтын хүсөөр дайгаа дарахамнай болтогой, - гэжэ Владимир Обоев хэлээ бэлэй.

Хамта Ольга Владимировна нүхэртэеэ (телеграфист мэргэжэлтэй), залуушуулые дайнай машинын жолоошон болгохоор һургадаг Владимир Базырович хоёр хүбүүдэйнгээ гарынь ганзагада, хүлынь дүрөөдэ хүргөө. Владимир Обоевтоной хоёр хүбүүд офицер болонхойнууд, тиин Эхэ орондоо алба хэнэ.

БАМ-ай ветеранда, бидэниие ходо дэмжэжэ байдаг, бүхы Түнхэнөөрөө айлшалуулдаг, һайхан газарнуудые харуулдаг Владимир Базырович ОБОЕВТОО ута наһа, удаан жаргал хүсэнэбди, иимэл залуу зандаа, дошхон дорюун, омогтой ябахатнай болтогой!

Людмила БАЛЬЖИНИМАЕВА, БАМ-ай ветеран, Буряад Уласай Хангалгын ажалай габьяата хүдэлмэрилэгшэ