Амжалтын долгин дээрэ

Энэ үдэрһөө гэдэргээ абажа харахада, үнгэрһэн 93 жэ­лэй туршада хэды олон до­мог болоһон зүжэгшэд ажаллажа гараа юм? Саг сагтаа өөрын халаан оролдожо, таһалгаряагүй ажаллажа байһан театр саг үргэлжэ амжалта­нуудай долгин дээгүүр энэ хүрэжэ ерэһэн ха юм даа. Хэды олон театрай ехэ-ехэ харалгануудта амжалтанууд туйлагдааб даа? Бүхы энэ хугасаа соо гансал мэргэжэлтэ зүжэгшэдэй хүдэлжэ байдаг газар гэжэ мэдээжэ. Театр ябан ошон хүл дээрээ гаража захалхадаа, зүжэгшэдэй халаанда ан­харалаа ехээр хандуулан, хэдэн олон бүлэг зүжэгшэдые тусхай мэргэжэлэй дээдэ һургуулинуудһаа угтажа аба­даг заншалтай болоо. Онсолон нэр­лэбэл, Ленинградһаа дүрбэн бүлэг, Владивостогһоо гурбан бүлэг, Улаан-Үдын соёлой дээдэ һургуулиһаа нэгэ бүлэг, Москвагай Б. Щукинай нэрэм­жэтэ дээдэ һургуулиһаа нэгэ бүлэг.

1993 онһоо Оросой театрнуудай «Алтан баг» гэһэн үндэһэн шагнал Оросой Театрай ажал ябуулагшадай холбооной тэрэ үеын түрүүлэгшэ, СССР-эй арадай зүжэгшэн М.А. Улья­новай үүсхэлээр байгуулагдаһан бэ­лэй. Тэрэ гэһээр манай тайзан дээрэ табигдажа байһан зүжэгүүдһээ эгээл эрхимүүдынь тэрэ шагналда зуурша­лагдажа байгаа, алхам алхамаар тэ­рээн тээшэ дабхижал ябаа гээшэбди.

2020 ондо Москвагай Борис Щу­кинай нэрэмжэтэ театрай дээдэ һургуули Игорь Раднаев, Арюна Цы­денова, Бато Шойнжонов, Раиса Бад­маева, Дахалэ Жамбалов, Бальжан Арданабазарова гэгшэд дүүргэжэ ерээд, ажалда абтаа бэлэй. Энэ бүлэг ойрын саг соо ехэ бэлэдхэлтэй, тэрэ мүртөө хэнииеньшье онсолжо илга­хын аргагүй ехэ бэлигтэй байһанаа харуулжа, хэдэн олон зүжэгүүдтэ жэншэдгүй наададаг, тиихэдээ гол дүрэнүүдтэ наададаг, харагшадай ан­харал заатагүй эзэлдэг болоо бэлэй. Тиин тэрэ дээрэ нэрлэгдэһэн «Алтан багай» манай тайзан дээрэ буужа ерэхэ сагынь болобо ха юм. «Алтан баг» аяар 93 жэл ябажа, хүрэхэ газар­таа хүрэжэ ерэбэ. Иигэжэ энээндэ хүртэхэ буянтай хүнэй үхибүүн байба ха юм даа.

Халхын голой байлдаануудай илалтаар түгэсэһөөр 85 жэлэй ойдо Геннадий Башкуевай Монголой, Оросой сэрэгүүдэй баатаршалга харуулһан «Халхын гол. Тангариг» гэжэ зүжэг манай театрта табигдажа, тиихэдээ анха түрүүшынхиеэ мон­гол хэлэн дээрэ наадагдаад, Буряад орондоо, удаань Монголоор ябажа харуулагдаа бэлэй. Энэ зүжэгые мон­гол хэлэндэ Дарамзагдын Оюун ор­шуулаа. Манай театрай «Алтан баг» шагналда мүн лэ энэ зүжэгөө гурбан нэрлэгдэһэн заабаринуудаар зуур­шалаад хүлеэжэ байтар, иимэ мэдээсэл буужа ерэбэ ха юм даа. Тэдэ гурбан заабариһаа гадуур, зүжэгшын дүрэдөө эрхимээр наадаһан ушарые үндэрөөр тэмдэглэжэ, энэ шагнал театраймнай залуу зүжэгшын нэрэтэ шагнал боложо ерэбэ ха юм.

 Онсолбол, зүжэгэй гол дүрэ Мүнхцэцэгые үнэншэмэ тодоор, эр­химээр гүйсэдхэбэ гэжэ Рая Бад­маева сэгнэгдээд, энээхэн шагнал тэрэнэй нэрэтэ боложо барюулаг­даба гээшэ. Энэ үнэхөөрөө ехэ ам­жалтын эхин холошье бэшэл даа: гүнзэгы удхатай зүжэгөөр, түүхын үнэхөөр болоһон баримтануудаар, тиихэдэ театраймнай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Олег Юмов найруу­лагшын мэргэн бодолоор хоёр орон соогуур бэеэ мэдүүлһэн тайзанай хүдэлмэри бүтэбэ гээшэ.

Иимэ ушар байдалай тохёолдоод байхада, «Буряад үнэн» сонинойн­гоо хүндэтэ уншагшадта мэдээсэхэ бодол толгойдо оробо ха юм. Энэ­шье дэмы талада бэшэ. Юуб гэхэдэ, Рая минии эгээл дүтын нүхэр, Сана­гын совхозой эрхим мэргэжэлтэдэй нэгэн, Санагын дунда һургуули 1968 ондо сугтаа дүүргэһэн Цырен-Дулма Дармаевагай зээ басаган юм.

Суг һураһан, эгээл ехэ, эгээл дүтэ мэдэхэшье һаа, Раяһаа үлүү ойлгуулха аалби? Тэрэ нагаса эжы тухай­гаа тон дуратайгаар иигэжэ хөөрэбэ: «Минии тээбии гайхалтай һайхан эхэнэр байһан юм. Үдэр һүниие мэдэхэгүй хүдөөгэй ажалда ябахын хажуугаар, ганса басагаяа, минии эжые, эрхимээр үргэжэ табяа бшуу даа. Хүн бүхэнэй ямарханшье эрил­тэ тон һайнаар ойлгохо, аргатайл һаа, туһалхые оролдожо ябаха, нютаг соогоо хүндэтэй ябаал даа. Тайзан дээгүүр дуу дуулажа ябаашьегүй аад, ехэ һайхан хоолойтой бэлэй. Хүдөө холын гүүртэнүүдээр зарим ушарта гансаараашье ябаха саг ерэхэ, тии­хэдээ зунай сагта бии болодог баабгайнуудые үргөөхэ (нээрээшье, хүдөө холуур баабгайнууд бии болодог һэн, тиихэдээ ямар баабгайнь тэрээнэй дуунһаа айдаг байһан юм ааб, үхибүүндэ гэжэ хэлээшэнь эли бэзэ), өөрыгөөшье зоригжуулха гэжэ мо­рин дээрээ шангаар дуулажа ябадаг­би гэжэ хэлэһыень һанадагби. Дуун гээшэ ямаршье ушарта туһатай гэдэг бэлэй. Үльгэр, онтохонуудые олоор мэдэхэ, забтай үдэшэнүүдтээ маанар­таа хөөрэжэ үнгэргэдэг юм һэн. Зан­шал гуримуудаа хүндэлжэ, нангин сахижа, үргэлжэ сэдьхэл һанаагаа дээгүүр үргөөд, гунигта абтангүй ябаха ёһотой, тиихэдэ ажабайдалай ямаршье ушаралнууд хүшэр бэшэ болодог юм гэхэ».

Нээрээшье, ехэл ухаантай, зоо­техник мэргэжэлдээ үнэн сэхэ, нал­гайхан абаритай хүн юм һэн даа. Мүнөө зээ басаганайнгаа энэ амжал­таар омогорхожо һууха байгаа гээбы, арайл эртэ мордошоһониинь харам­тай.

Рая Бадмаевагай эды шэнээн шагналда хүртэһэн ушараар сүлжээ холбоонууд соогуур театрай, нютагай бүлэгүүд соо айхабтар олон амаршалганууд гараба. Тэдэнэй нэгэн, Санагын һургуулиин захирал ябаһан Эржени Мандагановагай бэшэһые олоной һонорто табимаар:

- Сайн байна, нютагаархин! Да­ри-Цырен Цыреновнагаа өөрынь туйлаһан «Оросой Холбооной бол­босоролой эрхим» гэһэн мэнэ һая барюулагдаһан үндэр нэрэ зэргээр амаршалнаб! Санага нютагайнгаа түрүү зэргэдэ ябаха хэрэгтэ хэды ехэ хүсэ шадалаа, ухаан бодолоо зорюулаа гээшэбта! Хэды олон бишыхан зүжэгүүд табигдаа гээшэб? Бэлигтэй түрэлхидэй үри бэеньшье бэлигтэй гэжэ дэмы хэлсэгдээгүй байха, иимэ ушарта омогорхонгүй байжа боло­моор аал? Раяын аба Алдар хэды бэлигтэй хүн байгаа гээшэб! Баса­ганайтнай үндэр шагнал гансашье өөрынь хубиин амжалта бэшэ, энэ хадаа таанарай байгуулһан дуранай, дэмжэлгын оршонһоо ха юм даа. Басагандаа эгээл һайн һайханиие шэнгээгээ гээшэт. Мүнөө орон ню­тагнай танай хүмүүжүүлгын үрэ дүн хаража байна ха юм даа. Танай басаган Раяые үндэр шагналаарнь амар­шалнаб. Амжалтануудые, аза жаргал юрөөнэб!

Энэ амаршалгаһаа уламжалан, Рая Бадмаевагай эжытэй танил­суулха саг ерэбэ ха. «Эжы тухай­гаа һанахадамни, хатарта, хүүгэдтэ хүсэлөө ханамаар бэшэ дуран мэ­дэрэгдэдэг юм», - гэжэ Рая хэлэ­нэ. Эдэ юрын үгэнүүд бэшэ, энэ тэ­рэнэй ажабайдал. Санагын дунда һургуулида хэдэн олон жэлэй тур­шада нэмэлтэ һуралсалай багшаар ажалладаг юм. Тиихэдээ энэнь юрэл ажал бэшэ, тэрэнэй ухаан бодол, сэдьхэл, нютагайнгаа ерээдүй эр­хэтэдые хүмүүжүүлгэ гэхэдэ, зүб бо­лохо. Зүрхэнэйнгөө уряагаар нэгэтэ шэлэһэн хэрэгтээ үнэн сэхэ байл­га гээшэ юун гээшэб гэжэ Намсал­ма Цыреновнагай хандаса, ябадал анхарһан хүнэй ойлгохоор юм.

Энэ мүнөө байдалдаа ерэһэн замыеньшье харахада, гайхамаар һонин – Зүүн Сибириин гүрэнэй со­ёлой дээдэ һургуулида хатар зааха мэргэжэлдэ һураад, Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулида хүгжэмэй багшын мэргэжэл шудалаад, удаань дунда мэргэжэлэй соёл урлалай һургуулида хатарай мэргэжэлдэ, онол аргануудта һуража гараһан байдаг. Хэдэн тээһээ эблүүлһэн энэ шадабаряараа хүүгэдтээ гам хайрагүй хубаалдажа ябадаг. Рая бага байхаһаа эжынгээ хэшээлнүүдтэ ошолдожо, юрын лэ үхибүүдэй хараһаар байтар, урлалай шэди руу шэнгэжэ байхые хэды оло хараһан. Энэнь мүн лэ дэмы талаар үнгэрөөгүй гэжэ мүнөө харагдажа байна ха юм даа. Илангаяа буряад арадайнгаа хатар, хатарһаа улам­жалдаг заншал гуримууд соо тамар­жа ябадаг хүн гээшэ. Намсалма Цы­реновна хүдэлжэ ябаһан энэ хугасаа соогоо «Оросой Холбооной хүндэтэ хүдэлмэрилэгшэ» гэһэн нэрэ зэр­гэтэй болоод ябаа. Тиихэдэ мүнөө жэл «Оросой Холбооной болбосо­ролой эрхим» гэһэн үшөө нэгэ дээ­дын нэрэ зэргэдэ хүртөө. Хаанашье, ямаршье хэмжээнэй хатар наадануудай харалга мүрысөөнүүдтэ Сана­гын хүүгэд онсо илгардаг гэжэ суу тараһаар үнинэй.

Рая Бадмаева. Обогой үндэһэн аба гэжэ мэдээжэ. Бадмаев. Дэлхэйн захадашье гээ һаа хамаагүй, амгалан ажабайдалдаа арад зоноо аажам­ханаар бөөмэйлэн үргэжэ байдаг Утаата нютаг. Санагаһаа үгсэжэ, 12 модо газарта түбхинэһэн энэ нютаг­та Алдар Бадмаев мүндэлһэн. Хара багаһаа хүгжэмэй оршондо абтан­хай, баяан дээрэ эрхим гүйсэдхэгшэ. Дунда мэргэжэлэй соёл урлалай һургуулиин (БРУКИ) хүгжэмэй шуулганай таһагта һурахаяа ороһон Ал­дар тэндэл хатарай шэдинүүдтэ һуража байһан Намсалма хоёр ушарха хубитай байгаал даа. Абари зангаараашье, мэргэжэлээрээшье, алишье талаараа таараһан хоёрой нүхэсэл гайхалгүй байгаа. Огторгойн орьёлдо нэгэтэ ялараад халиһан һолир мэтэ наһан байгаа юм, олон жэл ябаагүй. Хүгжэмдөө онсо ханда­сатай, тэрэл хүгжэмөөрөө амидар­жа ябаһан хүн бэлэй. Байд гээд лэ, Улаан-Үдэ ерэхэдээ, манай театрта орожо ерэхэ. Театрай хүгжэмэй таһагые даагша Баярма Ламаева бидэ хоёртоо ерээд, шэнэ хүгжэм, дуунай үгэнүүд гэхэһээ эхилээд, зу­гаа тааража, үдэрөө үнгэргэдэг бэ­лэйбди. Зангаараа зохид, үгэдөө на­рин, яһала һайхан хүбүүн ябагша бэ­лэй. Захааминай шүлэгшэд барандаа шахуу хүгжэмөө Алдарта бэшүүлһэн, дуунуудынь гэхэдэ, хүгжэмэй али олон талануудай эгээл зохид, һайхан талые хэрэглэжэ бэшэгдэһэн, дуула­хадашье урматай, шагнахадашье зо­хид зохёолнууд бэлэй. Байгаалитай­гаа онсо өөрын хэлэн дээрэ харилсаатай хүн ха гэхээр. Хүүгэдтэ дура­тай. Гэр бараандаа хүндэмүүшэ, на­рин нанжан, сэбэр сэмсэгэр, бүхы юу­мэн өөрын эбдэжэ болошогүй һуури байратай, үхибүүдые хара багаһаань энэл зангаараа хүмүүжүүлдэг байһан юм. Бишыхан Раяшье абын гар доро дуулажа һураһан, дуунайнь түрүүшын багша байгаа. Шэнэ дуунай бии болоходо, энэл дуушан­даа хандаха, тэрэнэй дуунуудай түрүүшын гүйсэдхэгшэ, түрүүшын шагнагша байһан байдаг. Хүн мүнхэ бэшэ, тиибэшье хара эртүүр арилха­дань харамтай, шаналмаар.

- Эгээ энэ үедэ энэ гээлтэ илан­гаяа ехээр мэдэрэгдэнэ. Тэрэнэй ухаантай һайхан заабаринууд, урин зөөлэхэн миһэрэл, дулаахан хараса мүнөө үедэ, ажабайдалай аянда га­раад ябаһан намда хэды шэнээн хэ­рэгтэй байгааб даа. Манай хүгжэм, дуунууд, манай хөөрэлдөөнүүд да­хинаа дабтагдахагүй. Абамни, эгээл һайхан нүхэрни, дуунууд, хүгжэм соогоол, минии зүрхэн соо мүнхэрөөл даа, - гэжэ Рая дурсахатаяа хамта: - Оршон байдал гэрэлтүүлжэ ябахын түлөө түрэһэн хүнүүд байдаг. Тиимэ хүнүүдэй нэгэн - минии дүү басаган  Елена. Тэрэнэй анхан бии болоһон ушар тон элихэн һанадагби. Аабагар­хан, бишыхан, бии болоһоор түрүүшын үдэрһөө бүлэ соомнай ямар нэгэн шэ­дитэ, энхэрэлэй оршон байгуулаа ха юм. Хамта үндыгөөбди. Тэрэмни ми­нии һүүдэр һэн, бинь хамгаалагшань. Би тэрээндээ жэшээ болохо гэжэ орол­доошье һаамни, тэрэмни намайгаа үлүү ехэдэ һургаа. Тэрэнэй юунһээшье дулдыданги бэшэ өөрсэ хараса, һайн һайханда хандаса, хэдэн жэжэ юумэнэй булюу талануудые анхарал минии ажа­байдалдаа һайн талануудые барим­талалгада горитойхон нүлөө үзүүлһэн юм. Урлал тээшэ тэгүүлээ. Һургуулиин наһанһаа ехэ бага мүрысөөнүүдтэ ха­баадажа, бэлигээ элирүүлжэ захалһан юм. Һургуулияа дүүргээд, Монголой ехэ һургуулида орожо, монгол, со­лонгос хэлэнүүдые шудалжа эхилээ. Дэлхэй дайдые хараха, соёлой шэнэ талануудые үзэхэ эрмэлзэлтэй һэн. Теэд ажабайдал гээшэ зарим ушар­таа хүнэй һанаашаар болодоггүй ха юм даа. Хорон хамшагай үедэ хилэ хаагдажа, аяншалха аргань мухардаа бэлэй. Тиибэшье тэрэнэй ажабайдал һайн талаараа эрьежэ, дүү басагамни наһанайнгаа нүхэртэй ушараа, зохид­хон хоёр хүүгэдтэй болоо. Минии дүү басаганда ажабайдалай ошон бадар­жа, бүхы эрмэлзэл, оролдолгоёо бүлэ тээшээ шэглүүлээ. Мүнөө үедөө заб багатайшье һаа, урлал, өөрынгөө до­торой хүгжэлтэ хоёрые орхёогүй ажабайдалай бэрхэшээлнүүдые дабажал ябана. Атаархамаар ехэ эрмэлзэл гээшэб, жаргалтай байжа шададаг бай­на, минии омогорхол, намдаа жэшээ, минии заха хизааргүй дуран. Минии Лена - гэр бүлымни нэгэ хуби, минии өөрымни хуби. Гансашье намда бэшэ, бүхы гэр бүлэдөө гэрэлээ түхөөһэн мүшэн гээшэ. Хоорондымнай холбоон, манай харилсаан мүнхэ байха, юундэб гэхэдэ, эгээ дүтымни хүн ха юм, минии дүү, дурамни, - гэжэ Рая хэлэнэ.

Москвагай Б. Щукинай нэрэмжэ­тэ театрай урлалай дээдэ һургуули дүүргэжэ ерэгшэд соо Санага нютагай, Раяын дүтын түрэлэй Арюна Цыденова эрхим амжалтатай, магтаалтай солотой ажаллажа байна. Арюнын нагаса эжы Санжай-Ханда Дармаева Буряад орон­доо мэдээжэ уран шүлэгшэ, Захаами­най аймагай уран зохёолшодой Уран Дүшэ нэгэдэлэй түрүүлэгшэ, Мэлс Сам­буевай шангай түрүүшын лауреат, Ра­яын эжы Намсалмагай бүлэ эгэшэ юм. Тиихэдээ Арюнын нагаса эжы. Иигэжэ энэ бүлэмнай урлалда хабаатай бүхэли ехэ баглаа болоно гэжэ ойлгохоор.

Рая мүнөө мэргэжэлтэ урлалда бэеэ зорюулаад, энэ замайнгаа эхин дээрэ ябана гэмээр ха юм даа. Урдань үшөө олон олон жэлнүүд, олон олон орьёлнууд, олон олон рольнууд. Олон лэ байг лэ даа, гоё ха юм. Театрайн­гаа урлалда өөрыгөө зорюулха арга нүхэсэл дүүрэн хэмжээндэ байна. Ха­дамдаа гаража, гэр бүлэеэ зохёогоо, наһанайнь нүхэр Раятай суг һураһан, энэл театрай зүжэгшэн Игорь Радна­ев, Дээдэ-Үшөөтэй нютагай, үшөө нэгэ бүлын гэшүүн – бишыхан Сарана урга­жа байна.

Буряад театрта «Алтан баг» барюул­гын баярта уласаймнай соёлой сайд Со­ёлма Дагаева өөрөө ерэжэ барюулаа, амжалтын үндэрые хүсэжэ юрөөгөө. Рая Бадмаева харюудань зүжэгэйнгөө найруулагша, театрай уран һайханай хүтэлбэрилэгшэ Олег Юмовта, түрэл театртаа баяраа мэдүүлбэ.