Үндэһэн асуудалнуудта – үнэн анхарал

«Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэл» гэһэн можо нютагууд хоорондын хүдэлөөн ерэхэ жэлдэ 35 жэлэйнгээ ойе угтаха. Гүрэн түрымнай хубилжа байһан үеэр байгуулагдажа, Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэл (Всебурятская ассоциация развития культуры - ВАРК) гэжэ нэрлэгдэһэн энэ нэгэдэлнай имагтал буряад арадай соёл хүгжөөхэ гэжэ байгуулагдаагүй юм. Эгээл эхиндэнь байһан Эхэ Буряадаймнай эрхимэй эрхимүүд нэрэ һанажа ядаа бэшэ юм ааб даа. Теэд зүблэлтэ засагай үедэ шажан мүргэлыемнай «хара тамхин» гэжэ хорижо эхилээд, үндэһэн зохёолһоо байтагай үзэг бэшэггүй барга зондо алфавит зохёожо үгэбэбди гээд, урид латиницада, удаань кириллицидэ оруулаад, бүдүүлиг соёлыетнай шэнэ үеын социалис реализмаар хүгжөөхэмнай гэһэн гүрэн түрын засагай бодолгоор тэрэ болотор ажабайһан түрэл арадайнгаа үндэһэн соёлые, хэлые, уран зохёол, урлал хүгжөөжэ, ехэ-бага бүхы арадуудтай адли нэгэ зэргэтэй болгохо гэһэн хэрэг эршэмтэйгээр эрхилэгдээ бэлэй.

- Эблэлэй эгээ эхин дээрэ Даша-Нима Дугаров, Бата Баяртуев гээд лэ, бидэ гурбан байгаа бэлэйбди. Тиихэдэ ажал гээшэмнай үнэхөөрөөл бусалжа байдаг һэн даа, - гэжэ тэрэ үедэ ВАРК-ын харюусалгата секретарь байһан Валентина Алексеева тус хуралдаанай үедэ мэдүүлээ.

Эндэһээ удхалан, Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй ябуулһан ажал хэрэгүүд тухай хөөрэе.

«Абай Гэсэр хүбүүн»

Тэрэ үеые минии һанахада, буряад арадай аман зохёолой эрдэни зэндэмэни «Абай Гэсэр хүбүүн» үльгэрыел үшөө дээшэнь үргэжэ, арад зондоо ойлгуулхаһаа гадна, анхан сагһаа хойшо иимэ ехэ уран зохёолтой байһан юмди гэжэ бүхы дэлхэйдэ дуулгаха гэһэн дэмбэрэлтэ ажал Ара Байгалһаа эхилээд, Үбэр Байгал хүрэтэр үргэн дэлисэтэйгээр ябуулагдаа бэлэй. Тэдэ жэлнүүдтэ би Санагын дунда һургуулида буряад хэлэ бэшэг, уран зохёол заажа байһан багша хадаа баһал хизаар ороноо шэнжэлгын ажал шабинараараа ябуулдаг байгаабди. Тиихэ үедэ Санагын Хизаар ороноо шэнжэлгын музей эрхилжэ байһан Викулий Шагдурович Хадаев багша бүхыгөөрөө оролдожо, ехэтэ туһалдаг бэлэй. Нэгэтэ би ашата багшаяа дурсажа, бүгэдэ буряадуудые эблэрүүлхэеэ (хэндэшье нюуса бэшэ, мүнөөшье болотор баруун-зүүн, сонгоол, сартуул гээд, бэе бэедээ өөдэрхэлдэгшэбди) Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй эмхидхэһэн «Абай Гэсэрэй 1000 жэлэй ой» гэһэн һүр жабхаланта бүхы хэмжээ ябуулгануудта хабаадажа, хэһэн, бүтээһэн бүхы ажалыемнай хамһалсажа харгалзагша бэлэй гэжэ бэшээ һэм.

Хизаар ороноо, уг гарбалаа шэнжэлэгшэ, арадайнгаа аман үгөөр һонирхогшо шабинараараа Буряадай арайдай поэдүүд Баир Сономович Дугаровтай (тэрэ үедэ Буряадайнгаа Уран зохёолшодой холбоониие хүтэлбэрилжэ байгаа), Дулгар Ринчиновна Доржиеватай (Буряад радиодо уран зохёолой дамжуулгануудые ябуулдаг байгаа) болон Буряадай эрдэмэй түбэй дид-доктор Галина Ринчиновна Галдановатай Аха үндэр дайдада Абай Гэсэрэй алтан үргөөгэй нээгдэхэдэ хабаадалсаа бэлэйбди. Орос гүрэнэй зүүн зүгтэхи бартаа гэгдэһэн Сайн болон Торгон замуудай ниислэл боложо тодорһон

Хяагта хүрэжэ, суута Обручевой нэрэмжэтэ музейн үзэсхэлэнгүүдые хаража, тэндэ хизаар ороноо шэнжэлэгшэдэй хуралдаанда хабаадажа, эрхимүүд боложо ерээ һэмди. Үшөө тиихэдэ Буряад оронойнгоо шэлдэг хизаар ороноо шэнжэлэгшэдтэй хэбэд номхон Хэжэнгэ хүрэжэ, хэлэшэгүй ехэ хүндэ ямбада хүртэхэдөө, баярлахын ехээр баярлаа бэлэйбди гэжэ мүнөөшье һайн һайханаар һанажа ябагдадаг. Тэндэ Буряад ороноймнай элитэ ехэ хизаар ороноо шэнжэлэшэ Зоригто Гвибалович Дугаржап Гыргеевич хоёр өөһэдөө хүл дээрээ байжа, хүндын дээжэ хадагуудаар угтаа бэлэй. Тиихэдэл хонон үнжэн байжа, ганса хэжэнгээрхин бэшэ, бүхы Буряадаймнай хэд-юуд ямар ажал хэжэ, түрэл хэлэеэ, үндэһэн зохёолоо, соёлоо, арюун заншалнуудаа яажа сахижа, энэ үеын эдиршүүлдэ дамжуулжа байнабибди гэжэ бултанда харуулаа һэн.

Мүнөө сагта Нүхэдэй аймагтал «Абай Гэсэртэ» зорюулагдаһан найр үнгэргэгдэнэ гэжэ тус хуралдаанда хэлэгдэбэ. Теэд эндэ хэлэгдэһэн хадаа Буряад орондо энэ үльгэрөө үргэн хүндэлхэ хэмжээ ябуулганууд эмхидхэгдэжэ эхилхэ юм бэзэ даа гэжэ найдаял даа.

«Уулын уладай уулзалга»

Тиигэһээр хүн бүхэнэй уг гарбалаа мэдэхэ зорилготойгоор Хун шубуун гарбалтай,/ Хуһан модон сэргэтэй /Хонгоодор ехэ угтанай гээшье һаа, бэшэ угай зониие дайрахагүйгөөр «Уулын уладай уулзалга»  гэһэн ехэ хэмжээ ябуулгын эмхидхэгдэхэдэнь, тэрэнь ородоороо «Хонгодориада» гэжэ нэгэл угсаата зониие сэхэ нэрлэһэн наадан болгогдоо бэлэй. Харин хонгоодор бэшэ, шошоолог, тэртэ, хүрхүүд, алагүй, шоно, сөөхэр, боолдой болон бэшэ бага-ехэ  угууд хонгоодорнууд гээшэбди гээд гү, али хонгоодор ехэ угай дали доро ороһон тааруухан заахан зомди гэжэ мэдүүлхэ байһан юм гү?

«Хонгодориада» гээд лэ, хэды дахин эмхидхэгдээ. Ерэхэ жэлдэ үнгэргэгдэхэ гээд, баһал бэлэдхэл ябуулагдажа байна. Эмхидхэгшэдэй һанамжаар, ганса хонгоодор бэшэ, Саяан үндэр уулын хормойдохи, Байгал эхэ далайн эрьедэхи бүхы буряадуудые нэгэдүүлхэ ехэ һайндэр болохо ёһотой бэлэй!

«Алтаргана»

Буряад арадайнгаа иигэжэ хүлгэжэ байхада, Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэл уг зорилгоёо алдахагүй гэжэ бүхы буряадуудаа нэгэдүүлхэ «Алтаргана» ехэ наада эмхидхэлсэжэ шадаа. Хаана-яанаһаа, дэлхэй дайдын булан бүхэнһөө буряадууд уригдаа. Урдын урда сагһаа үнгэргэжэ байһан эрын гурбан наадаяа үнгэргэһэмнай ойлгосотой. Тиигэжэ хэлэеэ, уран зохёолоо, соёлоо үргэхэ зорилготой хадаа дуу хатараа дэлгэжэ, урданайнгаа наадануудые һэргээжэ, үндэһэн тамирай мүрысөөнүүдые эмхидхэнэбди. Тиигээд лэ анханайнгаа дүнгүүдтэ эрьен бусажа ерэнэбди: тэрэ аймагай уран зохёолшо, энэ аймагай ирагуу найрагша, тэрэ угай бүхэ баатар, энэ угай мэргэн, тэдэнэй дангина, эдээнэй хатан гээд лэ, шууялдаад, шааялдаад (шүүд лэ шаасалдангүй) лэ таранабди – иимэл наадан болошоол даа...

Энэ хуралдаанда ерэхэ «Алтаргана» тухай нэгэ-хоёр үгэ хэлэгдээ. Тиихэдээ монгол уран бэшэгэй мүрысөө үнгэргэхэ тухай зүйтэй һанамжын ороһониинь һайшаалтай.

Буряад энгэр

Нэгэтэ ямар найрта һэм даа (арай «Алтаргана» бэшэ, үнөөхил «Хонгодориададал» һэн хаш), соёлой нэгэ дарга: «Та Захааминай хонгоодор…» - гээд хандажа эхилхэдэнь: «Үгы, та һамараат, би хонгоодор бэшэ, тула загаһанда шарбуулһан хүрин-хара хүрхүүд гээшэб», - гэжэ ойлгуулбаб. Харин тэрэмни: «Зай, тиибэшье, та юундэ хори буряад дэгэл үмдөөд ябанат?!» – гэжэ ехэ эридээр асуухадань, аалин аятайханаар ойлгуулхые оролдожо: «Хори буряад дэгэл гэхэдээ, та энгэрээрнь ойлгобот. Энэ нэгэ тээгээ ехэ һайн. Буряад дэгэл гэхэһээ, энэмнай дэгэл бэшэ, тэрлиг гээшэ, - гэжэ ойлгуулаад: - Иимэл энгэртэй хубсаһан энэ дэлхэй дээрэ хэндэшье, ямаршье арадта үгы юм. Энэл энгэр харахадаа, хүн бүхэн энэ БУРЯАД ябана гэжэ сэхэ ойлгодог».

Хизаар ороноо шэнжэлгын ажал эхилхэдээ, нэн түрүүн заншалта буряад хубсаһанһаа эхилээ һэм. Юундэб гэхэдэ, ямаршье яһанай хүн имагтал хубсаһаараа илгардаг. Эрэ хүнэй, буряадаар онсолон хэлэбэл – бүһэтэйшүүлэй хубсаһан үлүү дутуугүйгөөрөө илгардаг: морёор ябаха, үдэртөө адуу малаа харюулха, һүниндөө тэдэнээ манаха, шоно гарюуһадһаа хамгаалха, агнаха гэхэдэ, далайн эрьедэхи буряадууднай ехэ бэрхээр загаһашалха (энээн тухай манай сурбалжалагша Александр Махачкеев хэдэ дахин бэшээ һэн) ёһотой байгаа ха юм. Баһа гол горхонуудаар баян нютагуудай зон загаһа баридаг байһан, угайдхадаа ехэ уулануудаа загаһаар тахидаг байһан гэжэ баримтанууд али олон биил даа. Эндэһээ удхалан хэлэхэдэ, ород хасагуудай ерэхэдэл, буряадууд загаһа баридаг болоо юм гээшэмнай шал худал.

Нэгэтэ гэжэ даа, ээлжээтэ «Алтарганын» үнгэрһэнэй удаа «Үнэндэмнай»: «Бүхыгөөр хэлэгдэһэн табан ехэ угһаа үшөө олон буряад угууд бии. Бидэ бултадаа угаа һанажа, энэ-тэрэ угайхидбди гэжэ харуулха ёһотойбди», - гэжэ нэгэ хүн бэшээ һэн. Теэд яагаад би энэ-тэрэ угайхиб гэжэ харуулха ёһотой байһан юм – тайлбарилаагүй. Тиигээд бэшэхэ гэһэн аад лэ, хэн харюусагша ааб гэжэ хүлеэһэмни, ондоо бэшэг ерээгүй. Ямар угайбибди гэжэ хүн бүхэн мэдэхэ ёһотой, теэд энэ гү, али тэрэ угай тэрэб гэжэ үбсүүгээ сохижо ябаһанай хэрэг үгы юм ааб даа – нарин нангинаар үри хүүгэдтээ ойлгуулан дамжуулжа байха уялгамнай ха юм. Харин би тиимэ ехэ угай тэрэб гэжэ дээрэлхэжэ, буряад арадайнгаа дунда шаг шууяа татаһанай хэрэггүйл даа.

Буряад энгэрнай, үнэхөөрөөл, иимэ бэеэ дааһан өөрын ехэ домог түүхэтэй, хэлэ бэшэгтэй, уран зохёолтой, үндэһэн соёлтой, гурим заншалтай, зан абаритай арад гээшэбди гэжэ тодорхойлһон һүлдэ тэмдэгнай болоно гэжэ сэхэ хэлээд, «Буряад-ород толи» һэхэе: «Буряад энгэр гурбан үнгөөр зүйгдэдэг: Энгэрэй тон дээдэ талын һаруул үнгэтэй хоргой сагаалса гэжэ нэрэтэй. Тэрэнэй сэнхир үнгэ хүхэ тэнгэриин үнгэтэй сасуулмаар. Дундахи энгэр гэжэ нэрэтэй хара үнгэнь эхэ дэлхэйе тэмдэглэнэ. Доодо талынь улаан үнгэ хүнэй зүрхэ сэдьхэлэй могойлиг, тахяалиг, гахайлиг гурбан хорото һанаае һуга доогуураа хойшонь гаргана гэһэн удхатай. Доодо талынь улаан хоргойгоор хэһэн гоёолтыень гурба дахин хүшэжэ, зосоогуурнь тэмээнэй зогдор гулдируулан гүбылгэдэг һэн. Иигэжэ бүтээгдэһэн энгэр гоёлой дэгэлдэ хэдэг һэн. Һамган дэгэлэй сээжэдэ захын түнхилөөгэй урда талаһаа баруун гар тээшэнь һуга доронь хүрэтэр годиилгон эсхэһэн һэтэрхэй. Гоёлой һамган дэгэлэй энгэрэй хүбөө хурга тухай үргэнтэй хоргойгоор хэгдэдэг һэн. Гэр шадар үмдэхэ дэгэлэй хүбөө бүришье наринаар тамһалдидаг байһан юм». Иигээд ойлгоходомнай, буряад энгэрнай тон ехэ удхатай.

Минии үшөө бага ябахада, Монголһоо айлшалһан аха дүүнэрнай нэгэ ехэ «Монгол ардын хувцас» гэжэ альбом бэлэглээ һэн. Тэндэнь «Буряад ардын хувцас» гээд, тон иимэ энгэртэй дэгэлтэй хүн байгаа бэлэй. «Иимэ һонин дэгэл буряадууд үмдэгшэ байһан юм гү?» – гэжэ үндэр наһатай Дари абгазыһаань һурааб.

- Иимэ энгэртэй дэгэл хүршэ Зэдын сартуулнууд үмдэдэг юм. Үшөө баабайтаяа Хяагта ошоходоо, тэндэхи сонгоолнуудай иимэ энгэртэй дэгэлтэй ябахыень харагша һэм, - гэжэ тэрэмни хөөрөө бэлэй.

Эндэһээ ойлгоходо, хубисхалай урда тээ ганса хори буряадууд бэшэ, бүхы буряадууд иимэ энгэртэй боложо байгаа. Хубисхалай һүүлээр шажан мүргэлһөө эхилээд, бүхы буряад заншалнуудай хоригдожо эхилээгүй һаань, буряад энгэрэйшье бүхы буряадуудта дэлгэрхэ байһаниинь ойлгосотой.  

Саг сагтаа, сахилза хүхэдөө

Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй байгуулагдаһаар гуша гаран жэл үнгэршэбэ. Эхилхэдээ эршэтэй байһан аад лэ, саг жэлэй һэлгэлдээн соо ажал хэрэгэйнь залирха тээшээ болоһые ажаглажал байгаабди. Энэмнай баһал ударидагшадһаань сэхэ дулдыдана гэжэ ойлгосотой. Мүн баһа засаг түрын талаһаа нүлөөнь шанга юм ааб даа. Нэгэ үедэ ВАРК гээшэмнай буряад арадайнгаа ганса соёл хүгжөөхэ зорилготой эблэл, хажуугаарнь үшөө арадаймнай бодолгын талаар нэгэдэл хэрэгтэй гэжэ Буряад арадай конгресс гэһэн бүлгэм байгуулагдаа бэлэй. Тэрэмнайшье үни болонгүй унтаршоо һэн даа.

Дээрэ хэлэгдэһэн эдэ асуудалнууд Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй удаадахи зүблөөндэ хэлсэгдэхэ бэзэ гэжэ найдаад, энэ ээлжээтэ бэшэ хуралдаанда абтаһан шиидхэбэринүүд тухай эблэлэй юрэнхылэгшэ Чимит Бальжинимаевай сурбалжалагшадтай хөөрэлдэһыень уншагшадайнгаа анхаралда дурадхая.

- Энэ хуралдаан юундэ ээлжээтэ бэшээр зарлагдааб гэхэдэ, хори  гаран жэлэй саана абтаһан дүримүүднай хуушаржа, мүнөө сагай байдалда таарахаяа болёо. Ушар иимэһээ заһабари болон нэмэлтэнүүдые оруулха хэрэгтэй болоо. Иихэдээ удаадахи хуралдаамнай бүхы гуримаараа үнгэргэгдэхэ болоно, - гэжэ Чимит Валерьевич ойлгуулхые оролдоод, эблэлэй юрэнхылэгшэ болоһоорни, ямар ажал хэгдээб гэжэ хөөрөө:

- Һүүлэй арбаад жэл соо Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй ажал хэрэг замхашоо, бил ерээд һэргээжэ байнаб гэхэ аргамнигүй. Эблэлэй юрэнхылэгшэ болоһоор, энэ жэл хахадай хугасаа соо юун хэгдээб гэжэ мүнөө тоособоб. Ганса би бэшэ, ганса хүн юу, хэзээ бэлээр хэжэрхидэг һэм? Харин намайе дэмжэһэн нүхэдөөрөө энэ ажал хэрэг бүтээгдэжэ байна. Тиихэдээ арад зомнай ехэ эдэбхитэй болоо гэжэ онсогойлон тэмдэглэнэб. Үбэр Байгалаар болон Ара Байгалаар болон Халха Монголоор оло дахин ябажа, хүн зоноор уулзажа хөөрэлдөөбди. Хитад орон айлшалжа, Хүхэ Хото хүрөөбди, Шэнэхээнэйнгээ буряадуудтай, барга буряадуудтай ута зугаа дэлгээбди. Эдэ олон уулзалгануудта олон сэнтэй хүүрнүүд хэлсэгдээ, зүбшэгдөө. Тиигээд лэ эгээл ехэ голынь гэхэдэ, бүхы буряад зонойнгоо урагшаа һанаатай, урма зоригтой байһандань баярлааб, - гэжэ эблэлэй юрэнхылэгшэ сурбалжалагшадта мэдүүлээ.

- Тиигээд буряад арадайнгаа үмэнэ ажал хэрэгээрээ габьяатай байһан эрхимүүдээ шагнабабди. Үшөө баһа шагналнуудаа шэнэ гуримаар олгодог болобобди. Эрхимүүдээ Баярай бэшэгээр шагнахаһаа эхилээд, «Арадай дархан», «Арадай багша», «Арадай зүжэгшэн», «Арадай эмшэн», «Арадай малшан», «Арадай үльгэршэн», «Арадай тамиршан» гэһэн нэрэ зэргэнүүд болон дээдын нэгэ ехэ орден баталһанаа мүнөө дурадхаабди, - гэжэ хэлээ.

Эндэ нэмэжэ хэлэхэдэ, манай «Буряад үнэн» Хэблэлэй байшанай захирал-юрэнхы эрхилэгшэ Даши-Доржо Болотовто Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй «Буряад арадай үмэнэ габьяатай байһанай түлөө» медаль зүүлгэгдээ гэжэ баяраа мэдүүлэн, хүндэтэйгөөр амаршалая!

- Энэ ехэ шагнал хайра ганса намда барюулагдаа бэшэ, бүгэдэ буряадуудайнгаа түрэл хэлые, уран зохёол, үндэһэн соёл хүгжөөхын түлөө оролдожо, габшагай ажалаараа Буряад ороноо һалбаруулан хүгжөөжэ байһан түрүүшүүлээ, Эхэ ороноо хамгаалжа байһан эрэлхэг баатарнуудаа магтан түүрээжэ байһан «Буряад үнэнэймнай» бүхы зохёохы ажалшадые хүндэлһэн ехэ тэмдэг гээшэ, - гэжэ Даши-Доржо Найманович хэблэлэйнгээ ажалшадые халуунаар амаршалаа.

Эндэһээ удхалан, Агын «Толон» сониной ахамад эрхилэгшэ Цыцык Тумуровагай хандалгые анхарая. Сурбалжалагшадай зүгһөө ВАРК-ын юрэнхылэгшэдэ тэрэ хандахадаа:

- Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэлэй ажал ябуулга урагшалуулһан танда баяраа мэдүүлээд, мүнөө баталагдаһан нэрэ зэргэнүүдтэ баһал «Арадай сэдхүүлшэ» гэһэн нэрэ зэргэ нэмэжэ оруулаял. Имагтал буряадаараа бэшэдэг сурбалжалагшад ямарханшье урилдаа мүрысөөнүүдтэ хабаадаха ушарнууд хомор, бүхы хэмжээ ябуулганууд ород хэлээр лэ үнгэргэгдэдэг ха юм даа, - гэжэ тодорхойлоо.

Бүгэдэ Буряадай үндэһэн соёлой эблэл үндэһэтэнэйнгөө хэрэгүүдтэ үнэн анхарал хандуулжа, горитой ажал ябуулжа эхилһэниинь һайшаалтай.