Аман зохёолой эрдэни зэндэмэни

2024 ондо Москва хотодо Оро­сой Эрдэмэй академиин Дэл­хэйн уран зохёолой хүреэлэндэ «Монгол угсаата арадуудай аман зохёолой дурасхаалта хүшөөнүүд» гэһэн 10 ботиһоо бүридэһэн суглуулбари-ном хэблэгдэжэ, олоной һонирхол татаба. Зохёо­хы түсэлэй автор - Хальмагай гүрэнэй ехэ һургуулиин профес­сор Николай Цеденович Биткеев. Оросой, тэрэ тоодо Хальмагай ба Буряадай, мүн Монголой эрдэмтэдэй хамтын хүсөөр монгол туургата арадуудай түүхын ба соёлой хүшөө мүнхэлэгдэжэ, һүр һүлдэнь этигэл найдалай элшээр гэрэлтэн бадарба.

Суглуулбариин хоёрдохи боти номынь Абай Гэсэр тухай үльгэртэ зорюулагдаһан бай­на. Агууехэ Талын нүүдэлшэдэй аман зохёолой эгээл дэлгэрэнгы ба мэ­дээжэ үльгэр буряад, монгол, түбэд, уйгар, хитад, ород, хальмаг хэлэнүүд дээрэ бэшэгдэһэн юм. Үшөө тус үльгэр үни урдын сагһаа бусад үндэһэ яһатанай аяншалагшадай ба эрдэмтэдэй онсо анхарал ба һонирхол татадаг гэжэ эли.

Оросой Эрдэмэй академиин Си­бириин таһагай Монголые, буддын шажаниие ба түбэдые шэнжэлэл­гын институдай ахамад мэргэжэл­тэн, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор, түүхын эрдэмэй кандидат, элитэ уран зохёолшон, ирагуу найрагша, оршуулагша Баир Сономович Дугаров «Гэ­сэр» тухай номой найруулгада гори­той хубитаяа оруулһан габьяатай. Баир Сономович Гэсэриадын сэдэ­бээр эрдэмэй докторой диссерта­ци хамгаалһан, 300 гаран статья ба табан монографи бэшэжэ толилһон байна. Мүнөө манай сурбалжалагша Баярма Баторовагай асуудалнуудта харюусаба.

- Баир Сономович, монгол ту­ургата арадуудай түүхэдэ «Гэсэр» үльгэр ямар һуури эзэлдэг байһан бэ?

- Агууехэ Талын нүүдэлшэдэй олон зуун жэлэй туршада үеһөө үедэ дамжуулан, сахин хадагалжа ябаһан үльгэр домогто Гэсэрэй баатаршалганууд – юртэмсэ дээрэ хара ба сагаа­най, муу ба һайнай, гэгээрэлгэ ба до­ройтолгын тэмсэлэй һүлдэ болоһон үйлэнүүд юм. Манай элинсэгүүдэй этигэлээр, Абай Гэсэр хадаа дээдэ замбиһаа - тэнгэриһээ заларан буужа, Эхэ дэлхэйгээ аршалан абарха үүргэтэй хүбүүн байһан.

Буряадай элитэ эрдэмтэн Цыбен Жамцараногой онсо тэмдэглэһээр, урдын нүүдэлшэд хүндэ үбшэнтэдые эдэгээхын, һохорые харадаг бол­гохын, агнуурида амжалта туйла­хын, холын аян замда урагшатай ябажа бусахын тулада «Гэсэрые» түүрээдэг байһан заншалтай. Ангуушад агнууриингаа газарта заабол үльгэршэниие урижа абаашаад, «Гэ­сэрые» түүрээлгэдэг байһан. Тиихэ­дэнь хангай тайгын эзэн баярлажа, ан амитадые ангуушадта туужа асар­даг гэжэ этигэдэг байһан. «Хүндэ тахал үбшэнгүүдэй дэлгэрхэ үедэ Абай Гэсэр Богдо хаан тухай үльгэр түүрээхэдэ, илангаяа хүсэтэйгөөр туһалдаг», - гэжэ эрдэмтэн М.Н. Хан­галов бэшэһэн байна. Юундэб гэхэдэ, ада баршад Гэсэрһээ айдаг, түргэн тэрьедэжэ арилдаг байгаа. Мүн лэ холын харгыда гаража ошохынгоо урда тээ «Гэсэрые» шагнаад гарабал, һанаһан хэрэгүүд амжалтатайгаар бүтэдэг гэжэ тоологдодог байһан.

- «Гэсэр» үльгэр тухай дэлхэйн эрдэмтэдэй шэнжэлэлгэнүүдтэй танилсуулыт.

- Хитадай Хүхэ-Нуурһаа Байгал да­лайн эрье, Хинганай орьёлнуудһаа Волго мүрэн шадархи талмайнууд хүрэтэр нэмжыһэн үргэн дэлгэр Ев­разиин дэбисхэртэ урдын сагһаа түүрээгдэдэг «Гэсэр» үльгэрые элдэб олон яһанай эрдэмтэд шэнжэлжэ, хүдэлмэринүүдые зорюулһан юм.

«Гэсэр» тухай эгээл түрүүшын мэ­дээсэл 1776 ондо аяншалагша, эрдэмтэн Пётр Паллас толилһон бай­даг. Саашадаа тэрэ 1881 ондо Монго­лой Маймачен хотын Гэсэрэй ордон ошожо бараалхаад, мүн лэ һонин зохёолнуудые бэшэжэ хэблэһэн. 1839 ондо академик Я.И. Шмидт эгээл түрүүшынхиеэ Европодо «Гэсэрэй» түрүүшын долоон хэһэгые немец хэ­лэн дээрэ оршуулаад хэблэһэн бай­на. Тус эрдэмтэнэй 1836 ондо мон­гол хэлэн дээрэ хэблэһэн «Гэсэрэй» хэһэгүүдынь тэрэ үеын Казань хотын гимназида монгол хэлэ шудалалгын һуралсалай хэрэгсэл болоһон. Я.И. Шмидтын ашаар «Гэсэрые» шэнжэ­лэлгын эрдэмэй шэглэл байгуулаг­дажа, саашадаа үргэнөөр хүгжэһэн гэжэ мэдэнэбди.

Орос гүрэндэ Монголые шэнжэ­лэлгын эрдэмэй һалбари байгуулһан О.М. Ковалевский (1801-1878 онууд) «Гэсэрые» ород хэлэндэ оршуулһан байна. Тэрэ 1828-1833 онуудта Үбэр Байгалай хизаарта эрдэмтэн А.В. Поповтой хамта Гэсэр хаан тухай үльгэр оршуулха хэрэг ябуулһан юм. Буряадай түрүүшын эрдэмтэн Доржи Банзаров «Гэсэрые» һайн мэдэдэг байһан. Тэрэ дүтынгөө нүхэр, эрдэм­тэн А.А. Бобровниковто 1848 ондо Францида болоһон хубисхал тухай иигэжэ бэшэһэн: «Гэсэр хаанай дэл­хэй дээрэ түрэхэдэ, иимэ сэмүүн саг байһан гэдэг. Мүнөө Гэсэрэй да­хин манай түбидэ заларха саг ерээ гү? Тиигээ һаань, бидэ тэрэнэй гу­шан гурбан баатарнуудайнь тоодо ороһойбди даа».

А.А. Бобровниковой зохёожо хэблэһэн «Монгол-хальмаг хэлэнүүдэй грамматика» гэһэн һуралсалай номынь Пекин хотодо барлагдаһан «Гэсэр» үльгэрэй найруулгын хэлэнэй шэнжэлэлгэнүүд дээрэ үндэһэлһэн гэжэ мэдээжэ.

Мүн лэ элитэ эрдэмтэд Г.Н. По­танин, М.Н. Хангалов, Н.Н. Поппе, С.А. Козин, С.Ю. Неклюдов гэгшэд «Гэсэрые» шэнжэлхэ ба ород хэлэн дээрэ оршуулха талаар үргэн ехэ хүдэлмэринүүдые ябуулһан аша га­бьяатай. Цыбен Жамцарано 1914, 1918 ба 1930-1931 онуудта буряад арадай аман зохёолой үльгэр домогуудтай хоёр боти ном таба дахин хэблэлдэ гаргаһан. Тэдэнэйнь тоодо «Гэсэр-Богдо» гэһэн үльгэр эхирэдэй нютаг хэлэн дээрэ толилогдоһон байна.

- Буряад Уласта «Гэсэрые» шэн­жэлдэг эрдэмтэдэй хүдэлмэринүүд ямар хэмжээндэ ябуулагдадаг бэ?

- Буряадай эрдэмтэд 100 га­ран жэлэй туршада ябуулһан хүдэлмэринүүдэй ашаар Гэсэриадые шэнжэлэлгын өөрын тусхай һургуули байгуулһан габьяатай. 1960 ондо «Абай Гэсэр» гэһэн академическэ хэблэл хоёр хэлэн дээрэ хэблэгдэжэ, саашанхи үргэн ехэ хүдэлмэринүүдэй эхи һууринь табигдаһан байна.

Ц.Ж. Жамцарано, А.И. Уланов, М.П. Хомонов, Н.О. Шаракшинова, С.Ш. Чагдуров, М.И. Тулохонов, Д.А. Бурчина, Е.О. Хундаева болон бусад эрдэмтэдэй хүсөөр монгол туургата арадуудай аман үгын дээжэ – «Гэсэр» үльгэрэй найруулгаар ба удхаар түүхын, ажабайдалай, ша­жан мүргэлэй, ёһо заншалай талаар шэнжэлэлгэнүүд үнгэргэгдэжэ, шуха­ла нээлтэнүүд хэгдэһэн.

1991-1995 онуудта бүхы буряад арадай хабаатайгаар «Гэсэрэй» мүндэлһөөр 1000 жэлэй һайндэр һүр жабхалантайгаар тэмдэглэгдэһэн түүхэтэй.

- Хальмаг хэлэн дээрэ «Гэсэр» үльгэр тухай хөөрэжэ үгыт.

- Хальмаг арадай үни урдын сагһаа үеһөө үедэ дамжуулан түүрээжэ ябаһан Абай Гэсэр тухай зо­хёолой уйгаржан монгол хэлэн дээрэ найруулагдаһан олон тоото хэһэгүүдынь Оросой Эрдэмэй акаде­миин Монголой ба Зүүн зүгэй ара- дуудай урдын гар бэшэгүүдэй жа­сада хадагалагдадаг. Тиигээд 1972 онһоо эхилжэ, мүнөө хүрэтэр халь­маг арадай аман зохёолой суглуул­баринууд соо үргэлжэ толилогдодог заншалтай. Мүн лэ олон эрдэмтэд «Гэсэрые» шэнжэлһэн.

1802-1803 онуудта Б. Бергман гэжэ лютеранска пастор Хальмагай «Гэсэ­рые» уйгаржан монгол бэшэгһээ не­мец хэлэн дээрэ оршуулжа хэблэһэн түүхэтэй. Саашадаа Оросой аянша­лагша эрдэмтэн Г.Ф. Тимковский «1820-1821 онуудта Монголоор Хитад хүрэтэр аяншалга» гэһэн ном соо­гоо «Гэсэрэй» хоёр хэһэгэй удхыень оруулаад, иигэжэ бэшэһэн байна: «Грек арадай Геркулес баатараа мэ­тээр монголшууд Гэсэр хаанаа тахин шүтэдэг заншалтай». Мүн лэ А.М. Позднеев хальмаг хэлэн дээрэ «Гэсэ­рэй» 9-дэхи бүлэгые ород хэлэн дээ­рэ оршуулгатайгаар хэблэһэн.

- Баир Сономович, баруун зүгэй гүрэнүүдэй эрдэмтэд «Гэсэр» үльгэртэ ехэ анхаралаа хандуулдаг ту­хайнь хөөрэжэ үгыт.

- 1901 ондо немец эрдэмтэн Б. Лауфер «Гэсэрые» монгол туурга­та арадуудай аман зохёолой эгээл һонирхолтой ба удха шанартай найруулга гэжэ тэмдэглээд, үндэр сэгнэлтэ үгэһэн байдаг. Тэрэнэй һанамжаар, «Гэсэрые» шэнжэлэлгын тусхай арга дүримүүдые байгуулхань шухала байгаа. Саашадаа 1909 ондо Америкын этнограф ба хэлэ бэшэг шэнжэлэгшэ эрдэмтэн Дж. Куртин суута үльгэршэн Маншуд Имегено­вэй түүрээдэг «Гэсэр» үльгэрые эгээл түрүүшынхиеэ бэшэжэ абаад, «Урда Сибирь руу аяншалга» гэһэн ном соогоо хэблэһэн түүхэтэй.

Германи гүрэнэй Вальтер Хайс­сиг «Гэсэрые» шэнжэлхэ хэрэгтэ ехэ хубитаяа оруулһан аша габьяатай. Тэрэ эрдэмтэн монгол арадай аман зохёолой баялигай дээжэ «Гэсэрые» гүнзэгыгөөр шэнжэлжэ, 1988 ондо хүдэлмэринүүдэйнгээ суглуулбари-ном соо толилһон байна. В. Хайсси­гай онсо тэмдэглэһээр, арадай эди шэдитэ домог онтохонууд дээрэ он­солон, «Гэсэр» үльгэрэй эхин һууринь табигдаһан, тэрэнэй хүгжэлтын ша­тада буддын шажанай талаһаа нүлөө үзүүлэгдэһэн. Мүн лэ В. Хайссиг Дани гүрэнэй Копенгаген хотын архив соо олдоһон урдын монголнуудай үльгэр домогууд тухай ехэ һонин ба­римтануудые толилһон байна. Тэндэ үгтэһэн үни урдын аман зохёолнууд ба үльгэрнүүдые түүрээдэг ёһо гури­мууд «Гэсэрые» монгол туургата ара­дуудай дунда бии болон мүндэлжэ, нангин шүтөөниинь байһан гэжэ эли тодоор харуулдаг.

1971 ондо В. Хайссиг Бельги гүрэнэй Шойт хотодо олдоһон «Баа­тарнуудай амидыралга» ба «Андулма хаантай тулалдаан» гэһэн «Гэсэрэй» хоёр хэһэгые Германиин Висбаден хотын хэблэлдэ гаргаһан байна. 1980 ондо мүн лэ энэ эрдэмтэнэй ашаар Германида «Гэсэр» үльгэр немец хэ­лэн дээрэ оршуулагдажа гараһан. Тэрэнэй авторынь – монголые ба түбэдые шэнжэлэгшэ эрдэмтэн До­миник Шрёдер.

(Үргэлжэлэлынь удаадахи дугаарта)