«Тагнуулшын шэн габьяа»

Мүнөө жэл манай гүрэн дотор Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агуу­ехэ Илалтын жэл гэжэ тэмдэглэгдэнэ. Тиимэһээ баатарлиг шэн габьяа гаргаһан манай нютагай хүнүүд тухай шэнэ мэдээнүүд угаа хэрэгтэй, һайшаалтай гээшэ.

Энэ ушараар Басаа Валерын шэнэ зүжэг барлан хэблэг­дэжэ гараба. Хэрээһэ зүүһэн минии үбгэн эсэгэ Георгий Деонисо­вич Эпов (Бата-Жаргал Дори-Жабон) гэһэн гайхамшаг буряад тагнуулшан тухай шэнэ номдо хэлэгдэнэ.

Бата-Жаргал Дори-Жабон 1894 ондо Шэтын губерниин Агын айма­гай Зүдхэли гэжэ нютагта түрэһэн. Санкт-Петербургын зүүн зүгэй арадуудай хэлэнүүдэй факультет дүүргэжэ, япон, хитад, манжуур, монгол хэлэнүүд дээрэ тордиһогүй, өөрын буряад хэлэнһээ дутуугүй ульгамаар хөөрэлдэдэг болоһон. Тиин Георгий Деонисович гүрэнэй тагнуул эмхид­хэдэг албанай хороондо уригдажа, СССР-эй тагнуулшын тусхай бэлэд­хэл гараад, атаман Семёновой штаб­та нэбтэрэн орохо гэһэн даабари абаһан. Тэрэ даабарияа эрхимээр дүүргэжэ, сухарижа ябаһан Сагаан армиин сэрэгүүдтэй хамта хари гүрэн, Манжуур гараһан.

Тэндээ атаман Семёновтой хани барисаатай япон сэрэгүүдэй нюу­са албанда ажалладаг болобо. Япо­ной сэрэгэй дэргэдэхи тагнуулай ажалшад Эповтэ угаа ехэ шалгалта хэһэнэйнгээ удаа тэрэниие һөөргэнь СССР гүрэн руу Зүблэлтын засагые унагааха бэлэдхэл ябуулжа байһан хүнүүдтэйнь, эмхинүүдтэйнь холбоо барисаа тогтоохые нюуса даабари­тайгаар ябуулна. Тэдэнь тэрэ дороо манай гүрэнэй аюулгүйе сахидаг ал­банда мэдээжэ болоһон бэд даа.

Эсэгэ ороноо хамгаалгын дай­най эхилхэдэ, Эпов һайн дураа­раа Маньчжоу-Го импери-гүрэндэ ажаллахаяа нюусаар эльгээгдээд, Японой аюулгүйе сахидаг эмхидэ албаяа үргэлжэлүүлбэ. Тэндэ Геор­гий Деонисович Японой Зэбсэгтэ хүсэнүүдэй дэргэдэ ажалладаг ме­дицинын эрдэмтэдэй тусхай биоло­гическа үбшэнэй зэбсэг бэлдэдэгы­ень элирүүлээ. Тэдэнэр аймшагтай, аюултай элдэб янзын халдабарита үбшэнүүдые юрын хүнүүдэй дунда зорюута тараажа, хэсүү үбшэн тахал­да нэрбэгдэһэн тэдэнэр хэр үни ами­ды байжа шадахаб гэжэ элирүүлхэ зорилготой нюуса туршалгануудые хэдэг байба. Мүн сагаантан эми­грантнуудай дундаһаа шпионуудые болон диверсантнуудые бэлдэдэгы­ень, удаань тэдэниие СССР гүрэн руу хэзээ эльгээхыень уридшалан мэдэ­жэ абадаг байгаа.

Тиигэжэ Японой булимтарагша­дай манай гүрэндэ эсэргүү биоло­гическа дай үүсхэхэ бэлэдхэл хэжэ байһыень, сагаантанай эдэ бүхы хо­рото хэрэгүүд тухай мэдээнүүдые Эпов Эхэ орон руугаа резидентын холбоогоор ото дуулгажа байһан.

Георгий Деонисович 1946 ондо Эхэ ороноо бусажа ерээд, Буряад- Монголой АССР-эй Яруунын аймаг­та байрлаһан юм. Тиин тэндээ үни хада һанаашалһан “Үбэр Байгалай болон Алас Дурна зүгүүдэй улад зо­ной сээжын зохёолнууд” гэжэ номоо бэшэжэ эхилһэн юм. Эпов бүхэ бэе тамиртай, шог зугаа наадатай хүн һэн. Зүгөөр хорёод жэлэй туршада дайсадай дунда бэеэ ходо шангаар, һэргэг наринаар, эршэ хайхарам­жатайгаар барижа ябаһаниинь бо­лон эрдэмтэдэй хэлэдэгээр, “пси­хо-эмоциональное напряжение” гэдэгые ходо үзэжэ, зүрхэ сэдьхэлээ хүдэлгэжэ шуумайһаниинь, хожомоо миин үнгэрөөгүй, бэе тамиртань нүлөөлһэниинь дамжаггүй. Георгий Деонисович 1949 ондо наһа бараа һэн.

Буряад-Монголой АССР-эй аюул- гүйе сахидаг албанай таһагай дарга ябаһан Василий Степанович Стень­кин Георгий Деонисовичтай та­нил байһан. Тэрээнтэй харилсаһан хүн хадаа Василий Стенькин үнэн мэдээсэлнүүдые хэрэглэжэ, өөрынь нэрые ондоо болгоод, Эповэй гай­хамшагта хэрэгүүд тухай «Хари га­зарай тэнгэри доро» («Под чужим небом») гэһэн баримтата туужа бэшэһэн. Тэрэнь 1976 ондо «Байкал» сэдхүүлдэ толилогдоо һэн. 1977 ондо тэрэ туужа «Дайсадай дунда» («Сре­ди врагов») гэһэн нэрэтэйгээр При­волжско номой байшангаар хэблэг­дээд, удаань 1985 ондо Улаан-Үдэдэ Буряадай номой хэблэлдэ энэл нэрээрээ дахин хэблэгдэжэ гаргагда- һан юм.

Тус туужын үндэһөөр Басаа Ва­лера, өөрөө аюулгүйе сахидаг эмхи зургаанда алба гараһан хүн – Вале­рий Цыренович Дабаев – «Подвиг разведчика» («Тагнуулшын шэн га­бьяа») гэһэн баатарлиг драма бэшэ­бэ. Тэрэнииень Бадмаханда Загдае­ва Светлана Сандакова хоёр буряад хэлэн дээрэ оршуулаа.

Би тэрэ эрэлхэг зүрхэтэй, гай­хамшаг ябадалтай тагнуулшын аша хүбүүн тулада минии үбгэн эсэгэ Георгий Деонисович Эпов тухай арад зомнай, залуушуулнай мэдэжэ байһай гэжэ һанаата болоноб. Тиин манай театрайхид энэ зүжэгые Бу­ряадайнгаа болон Агын тойрогой тайзан дээрэ табиха байха гэжэ үнэн зүрхэнһөө этигэнэм.

Георгий Деонисович Эповэй аша хүбүүн – Батожаргал ЭПОВ

Р.S. Валерий Цыренович сентябриин 7-до 85 наһаяа гүйсэхэнь. Урданайхидаал хүнгэн зандаа, урагшаа һанаатай байһаар. Наһанайнь ойгоор Валерий Цы­реновичые амаршалан, элүүр эн­хые, саашанхи зохёохы ажалдань шэнэ амжалтануудые хүсэнэм.