​Олоной түлөө оролдожо ябаа

Россиин соёлой габьяата хүдэлмэрилэгшэ, уран зохёолшо, Агын Буряадай тойрогой телерадиокомпаниин түрүүшын түрүүлэгшэ Гарма Анандаевич Цырендашиевай түрэһөөр 80 жэл гүйсэбэ. Хирбэгэр хара һахалтай, энеэбхилһэн харасатай, аргагүй урихан шарайтай, хүн зонтой харилсаха маягаараа абаһаар лэ хүнэй дура буляадаг Гарма Цырендашиевые мэдэхэгүй зон үсөөхэн лэ байха. Гарма Анандаевич мүнөө мэндэ ябаа һаа, сентябриин 1-дэ 80 наһанайнгаа ой угтаха байгаа. Буряад арадай соёл хүгжөөхэ хэрэгтэ туйлай ехэ хубитаяа оруулһан ахатамнай хүндэ үбшэндэ нэрбэгдэжэ, алтан дэлхэйһээ арай эртэ халижа ошоо һэн...

Зохёохы замайнь эхин

Гарма Анандаевич Цырендаши­ев 1945 оной сентябриин 1-дэ Дулдаргын аймагай Табтаанай нютагта түрэһэн юм. Дамдинжабай Лхама эжынь хүбүүнэйнгээ хоёртойхон бай­хадань, Зүдхэли һууринда ажаһуудаг Анандын Цырендаши Цырендор­жын Бальжинима хоёрой гэр бүлые хүбүүн үритэй болгожо баярлуулһан юм. Гарма хүбүүхэн Зүдхэлиин эхин шатын, удаань Тугшанай 7 жэлэй һургуулида һураһан. Бага наһанһаа уран зохёолдо дуратай һүбэлгэн хүбүүе Тугшанай һургуулиин захи­рал, ород хэлэ бэшэгэй багша Вам­пил Сампилович Санжаев обёор- жо, бэлиг шадабарииень улам мүлирүүлэн хүгжөөхэ талаар нүлөө үзүүлһэн гэхэ. Эдир Гарма Цырендашиевай түрүүшын бүтээлнүүд «Байгал» сэдхүүлдэ, «Агын үнэн», «Пионерская правда» сонинуудта толилуулагдаһан байна. Агын 1-дэхи һургуулида һурахаяа ерэхэдээ, уран зохёолшо Жамьян Балданжабоной эмхидхэһэн «Орьёл өөдэ» гэһэн ли­тературна нэгэдэлэй кружогто Гарма хүбүүн ябажа эхилээ һэн. Тэрэ үеын толилолгонууд мүнөө болотор гэр бүлын архивта гамтайгаар хадага­лагдажа байдаг.

Гэр бариха, модо һуулгаха, хүбүү түрэхэ...

Гарма Цырендашиев һургуулиин һүүлээр хамтын ажахыда хүдэлжэ байтараа, сэрэгэй албанда татагдаа һэн. Эхэ оронойнгоо урда уялгаяа дүүргэжэ, нютагаа бусаа. Эрэ хүн гэр бариха, модо һуулгаха, хүбүү түрэжэ хүмүүжүүлхэ ёһотой гэдэг. Гарма Анандаевич энэ сэсэн үгэнүүдые ажабайдалдаа дүүрэн бэелүүлжэ шадаа. Наһанайнь нүхэр, хүүгэдэйнь энхэргэн эжы Светлана Шойжиловна най­дамтай түшэг тулгууринь һэн. «1969 оной февраль соо айл болоо һэмди. Би Зүдхэлиин дунда һургуулиин анг­ли хэлэнэй багшаар хүдэлжэ бай- гааб. Гарма Анандаевич Цыренда­шиев гэжэ хүн Москва хотодо армида алба хаагаад, нютагаа бусажа ерээд байгаа. Тэндэл танилсаһан байнабди. Айл болоһонһоо хойшо Зүдхэлидэ зүблэлэй түрүүлэгшээр хүдэлөө. Тэрэ үедэ тон залуу түрүүлэгшэ байгаа. Удаань партиин шугамаар саашаа ябажа эхилээ һэн. Дулдаргын айма­гай соёлой таһаг даагаа, 1970 онһоо 1973 он болотор Дулдаргада ажалла­жа байһанаа, Хабаровскын партий­на дээдэ һургуулида һурахаяа ошоо һэн. Тиихэдэ 3 хүүгэдтэй байгаабди. Гэр бүлөөрөө зөөжэ ошоо һэмди. Тэндэ 4 жэл һураа, тэрэ сагай турша­да үшөө 2 үхибүү түрөөбди. Хамта 3 басагатай, 2 хүбүүтэй болоо һэмди. 42 жэлэй туршада ажаһуугаабди, муугаар байгаабди гэжэ хэлэхэгүйб. Аргагүй һайхан зантай һэн, хүүгэдээ иишэ тиишэнь абаашаха, асар­ха, хүүгэдтээ олон юумэ заадаг бэ­лэй. Намарай шара набшаһанай хаһын ерэхэдэ, байгаалиин энгэртэ хүүгэдтэеэ амарха дуратай байгаа. Хүүгэднай бага балшар наһаяа ходо һанажа ябадаг. Гарма юумэ бэшэ­хэ аргагүй дуратай һэн. Хүнэй хуби заяа, ажабайдалда тохёолдодог уйд­хар гашуудал, баяр баясхалан бэе­дээ дүтөөр абажа, шэнгээн абадаг хүн байгаа», - гэжэ наһанайнь нүхэр Светлана Шойжиловна хөөрэбэ.

Ажалдаа хананхатай һэн

Гарма Цырендашиев Хабаровскын партийна дээдэ һургуули дүүргээд, Агын Буряадай тойрогой партиин хороондо хүдэлөө, удаань Дулдаргын аймагай партиин хо­рооной олон таһагуудай даагшаар ябаа. Тэндэ хүдэлжэ байхадаа, эдэб­хи үүсхэл гаргажа, аймагай «Ле­нинец» сонин байгуулһан байна. Хаанашье хүдэлжэ ябахадаа, ажал хүдэлмэридөө хананхатай, олоной түлөө оролдожо ябаа.

«Ехэл зоной хүн һэн даа, хүхюун, шог зугаатай, олон нүхэдтэй. Гэр бүлэдөө найдамтай нүхэр, энхэр­гэн аба байгаа. Гарма Анандаевич 1986 он болотор Дулдаргын айма­гай партиин хороондо хүдэлөө. Бэ­лэдхэл һайтай, эрдэм мэдэсэ ехэтэй, дүй дүршэлтэй, Дулдаргынгаа аймаг һайнаар мэдэдэг хүн байгаа. Сугтаа хүдэлхэ зоноо наринаар шэлэн аба­даг һэн. Гол түлэб Зүдхэли, Шандали һууринуудай зон Гарма Анандае­вичтай сугтаа хүдэлдэг һэн. Ажал­даа аргагүй хананхатай байһан юм. Соёлой, буряад хэлэнэй хүгжэлтэдэ туйлай ехэ хубитаяа оруулһан, өөрөө ном уншаха, бэшэхэ дуратай байгаа. Тэндэ хүдэлжэ байхадаа, хэдэн номуудые бэшээ», - гээд, ажалай ветеран, тэрэ үедэ Дулдаргын аймагай пар­тийна хорооной секретарь ябаһан Шираб-Нимбу Санжаевич Дашидон­доков дурсан хөөрэнэ һэн.

Шэнэ компаниин түрүүлэгшэ

1990 ондо Гарма Анандаевич Цы­рендашиев Агын тойрогой телерадиокомпани толгойлоо. Шэнэ бай­шанай барилгын удаа оньһото техникэ тодхон табиха, мэргэжэлтэдые шэлэн абаха гэхэ мэтэ шухала асуудалнуудые компаниин түрүүлэгшэ амжалтатай шиидхэдэг һэн. Компаниин шэнэ байшан сэсэг набшаар заатагүй шэмэглэхэ зорилгодонь Светлана Шойжиловна нүхэрынь туһалжа, удангүй байшанай бүхы булангууд сэсэгүүдээр бүрхөөгдөө һэн. Тэрэ үедэ 90 гаран хүн ажал­да абтаа һэн. Телерадиокомпаниин байгуулагдахада, бишье тэндэ ажал­да орожо, тэрэнэй хүтэлбэри доро ажаллаха аза талаантай байгааб. Буряад ба ород хэлэн дээрэ гара­даг дамжуулгануудые сэнхир дэл­гэсэ харагшад хүлеэжэ байдаг бо­лоо һэн. Илангаяа ёһо заншалнууд тухай дамжуулганууд, габьяата зо­ноо түүрээһэн зураглалнууд, той­рог дотор боложо байгаа һонинууд ажаһуугшадай һонирхол заатагүй татадаг һэн.

Оросой Холбоото Уласай габьяа- та хүдэлмэрилэгшэ, ирагуу най­рагша, Агын телерадиокомпаниин хүгжэлтэдэ нилээд ехэ хубитаяа оруулһан Батажаргал Абидуевич Гармажапов аха нүхэрөө дулааха- наар дурсан байдаг. «Гарма Ананда­евич Цырендашиевые анха түрүүн 1970 оной намар хараһан, уулзаһан, бага зэргэ танилсаһан байнаб. Тии­хэдэ манай Агада Сибирь болон Алас Дурна зүгэй залуу уран зохёолшодой «Дружба народов, дружба литератур» гэжэ хуралдаан үнгэргэгдэһэн юм. 25 наһатай Гарма Цырендашие­вай рассказууд, үгүүлэлнүүд зүбшэн хэлсэлгэдэ табигдажа, эсэстэнь Сибириин, Алас Дурнын мэдээжэ уран зохёолшодой үндэр сэгнэлтэдэ хүртөө һэн гэжэ һайн һанадагби. 1992 ондо «Буряад үнэн» сониной тусхай сурбалжалагшаар ажаллажа байхадам, Гарма Анандаевич намайе телерадиокомпаниин ахамад редакторай тушаалда уриһан юм. 10 жэлэй туршада суг хүдэлөөбди. Хүн зондо һайнаар хандадаг, хүнэй тала баридаг хүтэлбэрилэгшэ һэн. Ажал­лаха үедөө зохёолнуудаа бэшэжэл байгаа, олон номуудые хэблүүлжэ гаргаа. Рассказуудынь өөрынь ажабайдалһаа һабагшатай, хүнэй сэдьхэлэй хүбшэргэй дайрама та­лануудые оложо, хүнэй анхарал та­тама зохёолнуудые бэшэдэг байгаа. Мүнөө мэндэ ябаһан һаа, сарюун зандаа, үшөө олон захатануудые бүтээгээд байха һэн. Гарма Цырендашиев Ага нютагай, Буряад ороной үзүүр зохёолшодой зэргэдэ ороһон уран зохёолшо юм», - гэжэ Батажар­гал Гармажапов хубаалдаба.

Гарма Цырендашиев залуу сэдхүүлшэдэй багша боложо, ажа­лай нюусануудтай танилсуулжа, түрүүшын алхамуудтань нилээд дүнгэһэн хүн юм. Талаан бэлигтэй сэдхүүлшэдэй нэгэн Долгорма Да­шинимаева мүнөө Агын телерадио­компаниин хүтэлбэрилэгшэ болото­роо ургаа.

«Ямаршье түргэн сагай хүрдэ эрьелдэнэб даа! Ажалайнгаа нам­тар Агын телерадиокомпанида эхилхэдээ, Гарма Анандаевичай дали доро орооб. Аха нүхэрнай уран үгын таряалан соогуур һайсахан лэ ябуулаа. Түрэл хэлэндэ эльгэлүүлхэ, зохёолнуудые шэнжэлүүлхэ, уһа һамарангүй, онобшотойгоор бэшэ­хые һургадаг һэн. Саашадаа өөрын үгэтэй, тэрээндээ харюутай, бэеэ даагаад ябажа ядахагүй сэдхүүлшэд болохымнай түлөө оролдодог бай­гаа. Тиихэдэ радиогой долгёор «Те­атр» гэжэ дамжуулга гарадаг һэн. Тэндэ буряад пьесэнүүдые нюур нюураар уншагша һэмди. Бүдүүн хоолойтой, зүжэгшэн мэтэ Гарма Анандаевичаа хаража, гоёшоон шагнадаг бэлэйбди», - гэжэ Долгор­ма Дашинимаева хөөрэбэ.

Талаан бэлигтэй хүтэлбэрилэгшэ Гарма Цырендашиев компаниин мэргэжэлтэн бүхэндэ ажалай һайн эрхэ нүхэсэл байгуулхаһаа гадна ажабайдалдань ехэтэ һаналаа таби­даг байгаа. Тэрэ үедэ Гарма Ананда­евич эдэбхи үүсхэл гаргажа, ажал­шадтаа гэрнүүдые барюулһан юм. Олохон лэ ажалшад тогтууригүй 1990-ээд онуудай үедэ гэр байратай боложо баярлаа һэн. Тиигэжэ Ага тосхоной баруун захада «Телевизи­онная» гэжэ үйлсэ бии болоһон юм. Мүнөө арад зоной дунда «Телегоро­док» гэжэ алдаршаһан микрорайон хэдэн тээшээ үргэдхэгдэжэ, аргагүй ехэ болонхой.

Үнэн ушарнуудһаа һабагшатай

Гарма Анандаевич Цырендашиев гол ажалай хажуугаар зохёохы ажа­лаа жэншэдгүй үргэлжэлүүлээ. Тэ­рэнэй гуурһан дороһоо мүндэлһэн бүтээлнүүд олоор хэблүүлэгдэжэ, буряад уран зохёолой алтан жаса­да бодото һуурияа эзэлээ. Дээрэһээ үршөөгдэһэн талаан бэлигтэй уран зохёолшын бүтээлнүүдые эхинһээнь һүүл болотор, үнэхөөрөө, толгой­гоо үргэнгүй уншахаар байдаг. Зо­хёолнуудынь ажабайдалай үнэн ушарнуудһаа һабагшатай, инаг ду­ран, хуби заяан, баяр жаргал, уйдхар гашуудал, нютагай шэнжэ, байгаа­лиин үзэгдэлнүүд, танил талануу­дайнь, түрэл гаралайнь намтар - эр­хим бүтээлнүүдэйнь үндэһэн боложо үгөө. Зохёолнуудынь хурса, хүнгэн, олондо ойлгосотой хэлээр бэшээтэй.

Гарма Анандаевич байгаалиин энгэртэ гараха угаа дуратай байгаа. Нютагайнь хада ууланууд, уһа гол- нууд, аршаан булагууд, ой тайга жэ­лэй дүрбэн сагта тэрэниие дуудан байдаг һэн. Энэшье сэдэбүүдээр уран зохёолшо удха түгэлдэр, шог ёгто, хошон зугаатайшье рассказуу­дые бэшэһэн юм.

«Байгаали шэнжэлхэ аргагүй ду­ратай һэн. Мүнөөшье болотор Гар­мын тэмдэглэлнүүдтэй тетрадь хада­галжа байдагби, хүүгэдтээ, аша зээ­нэртээ харуулдагби. Тэрээн соогоо үдэр бүри сагай уларил тэмдэглэдэг, мүнөөдэр хаанаһаа һалхин үлеэбэб, хэды градус байбаб, хүйтэн байба гү, али дулаан гү гэжэ диаграмма зу- раад бэшэжэ байгша һэн. Агнуурида ябаха ехэ дуратай һэн, тэрээн тухай­гаа баһал бэшэхэ даа. Хүдөө гараад ерэхэдээ, одоо ехээр амарһан шэнги болоод ерэдэг һэн», - гэжэ Светлана Шойжиловна дурсаба.

Намарай хүхэ номин тэнгэри­дэ хүбэн сагаан үүлэнүүд урагшаа яаралгүй нүүнэ. Алтан шара нарай­най элшэ һулараа, оршон тойрон шара набшаар бүрхөөгдэжэ эхилээ. Эгээл иимэ үедэ наһанайнгаа ама­ралтада гараад байһан Гарма Анан­даевич зуһаланайнгаа гэрэй урда зо­хидхоноор түхеэрэгдэһэн зөөлэхэн һандалидаа һуужа, гааһаяа зуугаад, байгаалиин хубилалтануудые хёр­хо нюдөөр шэртэхэ дуратай бэлэй. Эгээл иимээр хүндэтэ ахатанаа хаду­ужа абаһан байнаб. Урин дулаахан гэрэйнь үүдэ татажа дахяад орохо­домнай, миһэрһээр лэ маанадаа уг­тан абаха шэнгеэр ходол һанагдадаг... Ажабайдал хэбээрээ үргэлжэлһөөр. Хүн мүндэлнэ, хүн нүгшэнэ. Иимэл ха юм даа хүрьһэтэ дэлхэйн жама ёһо. Сагһаа урид наһа бараһан Гар­ма Цырендашиевай алдарта нэрэнь үри хүүгэд, аша зээнэр соонь, шэдитэ зохёолнууд соонь мүнхэрөө.