Буряад хубсаһан – эрдэнитэ баялиг

Мүнөөнэй XXI зуун жэлэй Америкын ба Европын үндэр моодын подиумууд дээрэ буряад-монголшуудай олон зуугаад жэлнүүдтэй үндэhэн заншалта хубсаhан hүр жабхалангаараа hаргаадаг гэжэ эли.

Yнгэтэ хоргой торгоор, үнэтэ ан­гай арhаар урлагдаhан, алта мүнгөөр, эрдэнитэ шулуунуудаар ба шэдитэ угалзануудаар шэмэглэгдэhэн талын нүүдэлшэдэй хубсаhан «ялас» гэмэ илалтануудые туйладаг.

Зүүдхэлнүүд - hахюуhанууд

Зүүдхэлнүүд буряад-монгол арадай заншалта хубсаhанай таhаршагүй хубинь болодог. «Зүүдхэлгүй хубсаhан – дутуу хубсаhан» гэжэ хэлэгдэдэг.

Дэлхэй дээрэ манай арадай үзэсхэлэнтэ баян хубсаhантай сасуулмаар ондоо арадай хубсаhан хурга дарама үсөөн гэжэ эли. Урдань манай элинсэгүүд толгойнгоо оройдо, hаншагтаа, хүзүүндээ, дала мүрнүүдтээ, нюргандаа, гуядаа, хүлнүүдтээ – бэеынгээ бүхы талануудта зүүдхэлнүүдые зүүгээд яба­даг байhан гуримтай.

Тэрэнь, нэн түрүүн, гай тодхор, аюул, үбшэ хамшаг, хара сагаан хэлэ аман, хорлол хараал гэхэ мэтэ хамаг муу юумэнhээ аршалдаг сахюуса­ниинь болодог байгаа.

Тэрээнhээ гадуур, урдын буряадууд хүнэй гоёолто зүүдхэлнүүдээрнь ямар уг изагуу­рай, аймаг отогой, бүлын бэ гэжэ алдуугүй тодорхойлдог байhан.

Бүһэтэйшүүл малгайнгаа оройдо нэгэ доро hахюуhаниинь ба шэмэглэлынь болодог дэнзэ hуулгадаг гуримтай. Баяд ноёд, тайшаа гулваанар дэнзэеэ янза бүриин эрдэниин шулуугаар гоёо­дог hэн ха. Мүнгэн гоёолтотой бүhэ бүhэлжэ, мүнгэн хутага, хэтэ сахюур, сохилуур, гааhаяа бүhэдээ зүүдэг заншалтай. Мүн лэ эрэ хүнэй гоёолтодо мүнгэн хашарhанууд, шүрэ оролсодог байhан гэжэ эли.

Буряад эхэнэрнүүдэй зүүдхэлнүүд hүр жабхалангаараа hаргаадаг. Улаан шүрэ, шара хуба, хүхэ номин, оюун шулуунууд, алта мүнгэн даруулга, татуурга, гарьха, хээ, hиихэ, гуу, зүүн ба баруун талын зүүдхэл, hанжуурга, намнюурга, хэтэ – шэмэглэл бүхэниинь уран урлалай бүтээл. Эхэнэрэй дүүрэн хүсэд зүүдхэлнүүд 4-5 хиилын шэгнүүртэй.

Хүгшэн эжын маникюрай хэрэгсэл

Yзэсхэлэнтэ шэмэглэлнүүд ямаршье наhанай эхэнэрые арюун гоохоной ба ёhото хатанай түхэлтэй болгодог эди шэдитэй юм.

Тэрэнэй хажуугаар, манай хүгшэн эжынэр мүнөөнэй эхэнэрүүдэй атаар- хамаар ёhото маникюрай сэбэр мүнгэн зэмсэгүүдые хэрэглэдэг байhан. Жэшээнь, шэхэнэй хулхи хоб­холжо гаргадаг хулхибша гэжэ мүнгэн халбага мэдээжэ. Тэрэнь шэхэн соо ухашалхаар жаахан, барюулынь хээ угалзаар гоёогдоhон байдаг. Yшөө хүнэй арhанай гүнзэгыдэ зоогдоhон модоной шэртэhэ hугалжа гаргадаг мүнгэн шэмхүүр байха.

Мүн лэ хюмhанай хухархада, зэтэ­рэй хуураха, ёрдойходо гэхэ мэтэдэ хэрэглэгдэдэг мүнгэн зэтэр дэлгэ­рэнхэй байhан.

Сагаан hүлдэтэй мүнгэн

«Эхэнэрэй дүтэлжэ ерэхэнь түрүүн шэхэндэ дуулдаад, удаань өөрөө нюдэндэ үзэгдэхэ ёhотой», - гэhэн урдын буряадай үгэ бии. Тэрэ үедэ эхэнэр бүхэн элдэб янзын жэжэхэн хонхонуудтай шэхэнэй мүнгэн hиихэнүүдые зүүдэг гурим­тай байhан. Манай үбгэ эсэгэнэрэй заншалаар, хонхын абяан хамаг муу муухайе, ада баршадые үлдэжэ, оршон тойронхиие арюудхадаг.

Мүнгэн – буряад арадай үндэhэн заншалта, эгээл дуратай түмэр. Эртэ урдын сагhаа мүнгэн аяга амhарта, зүүдхэл шэмэглэлнүүд, нангин шүтөөнэй хэрэгсэлнүүд үргэнөөр хэрэглэгдэдэг. Нангин обоо газар­нуудта, аршаанта булагуудта сагаан мүнгэн хашарhануудые үргэдэг урдын заншалтай.

Сагаан үнгэтэй мүнгэн – дээдын арюун сэбэрэй, нангин сагаан сэдьхэлэй, энхэ элүүрэй, баялигай һүлдэ тэмдэг.

Чингис хаанай үедэ мүнгэн алтанhаа үнэтэй байhан гэжэ мэдээжэ.

Yни урдын сагhаа буряад эхэнэрнүүд аргагүй баян, үзэсхэлэнтэ гоё мүнгэн зүүдхэл шэмэглэлнүүдээрээ суурхадаг. Тэрэнь гэр бүлын, уг гарбалайнь омогорхолынь ба сахюусаниинь болодог гэжэ эли.

Алтан – наранай аза заяатай

Мүнгэнһөө гадуур алтан үндэрөөр сэгнэгдэдэг байhан түүхэтэй. Алтан - огторгойн нара­най, гуламтын галай hүлдэтэй, жэбэрдэггүй мүнхэ түмэр. Yшөө алтан - дээдын гүн ухаанай, эрдэм бэлигэй элшэ гэрэлтэй, мүнхэ наhанай заяатай түмэр. Буряад-мон­голшууд алтые Эхэ дэлхэйн зүрхэн, баялигай хэшэгэй дээжэ, хүсэтэй һахюуhан гээд урдын сагhаа шүтэдэг заншалтай. Алтан мүн лэ эрдэнитэ шулуунай хатууе, хүнэй дотор сэдь­хэлэй нугаршагүй залиие hүлдэлдэг – галда шатаахада, алтан сэбэрлэгдэ­жэ, улам бүхэжэдэг.

Тиимэ хатуу шанга элшэ хүсэтэй алтан хүнэй махабад бэедэ ба hүнэhэн бэедэ хатуу нүлөөтэй гэжэ тоологдодог hэн тула буряадууд алтан зүүдхэлнүүдые тон үсөө дахин, тусхай ехэ баяр ёhололнуудай үедэ үмдэдэг байhан.

Харин мүнгэн зүүдхэл шэмэглэлнүүдые манай элинсэгүүд үдэр бүри, тайлангүй шахуу үмдэдэг hэн ха. Тиихэдээ бүhэтэйшүүл ба эхэнэрнүүд илгаагүй, булта ямар нэгэн эрдэнитэ шулуутай бэhэлигүүдые зүүдэг байhан зан­шалтай. Тэрэнь, нэн түрүүн, аршалан хамгаалагша hахюуhанай үүргэтэй hааб даа. Бэhэлигүүд үеhөө үедэ дамжуулагдан, гэр бүлын, уг гарба­лай хүсэтэй hахюуhаниинь болодог байhан.

Бэһэлигүүд, бугаагууд

Хүгшэн залуу, баян үгытэй – бүхы буряад эхэнэрнүүд урдань бугаа- гуудые зүүдэг байhан гуримтай. Шүрэ, оюун, номин, ногоон шулуун малахит гэхэ мэтэ эрдэнитэ шулууну­удаар ба үзэсхэлэнтэ угалзануудаар шэмэглэгдэhэн мүнгэн, алтан бугаа­гуудые хоёр гартаа зүүдэг hэн ха.

Тэдэнэй хажуугаар зэдээр урлаhан бугаагуудые үдэр бүри зүүгээд ябадаг, тэрэнь хүл гарай гэм­тэхэдэ, булшангуудай, шүрбэhэнэй хуурахада туhатай гэжэ мэдээжэ.

Эхэнэрэй гарай бугаагууд

Һүниндөө хүнэй унтаха үедэ һүнэhэн бэень хүл гарай хургануудаар, шэхэнэй үзүүрээр, нюдөөр, хамарай ба аманай нүхэнүүдээр гараад зайлажа магадгүй гэжэ манай элинсэгүүд этигэдэг байhан юм. Тиимэhээ тус hүбэ нүхэнүүдтэ саха­ригуудые углажа, бүтүүлдэг гуримтай hэн ха. Шэхэндээ – hиихэ сахаригуудые, хургануудтаа – бэhэлигүүдые үмдэхүүлхэ. Бүхы арбан хурганууд­таа бэhэлигүүдые зүүлгэхэнь орёо hэн тула гарайнгаа сарбууда бугааг углажа, бултыень бүглэдэг гэhэн удхатай. Харин хүзүүндээ зүүhэн гоёлой бишыхан гэнжэ толгойн бүхы онгорхойнуудые таглажа бүтүүлдэг гэжэ хэлэгдэнэ.

Шүрэ – элшэн сайдай шулуун

Буряад арадай эгээл дуратай эрдэни шулуун – шүрэ. Урдань холын Энэдхэгhээ, Хитадhаа асараг­дадаг байhан үльгэр домогто шүрэ шулуун эм домтой, ёhото эди шэдитэй шулуун гэжэ тоологдодог. Шүрэ хүнэй бэедэ хүсэ шадал оруул- даг, зүрхэнэй hудалай, шэхэнэй, нюдэнэй үбшэнгүүдые аргалдаг, яhанай хухархада, түргэн эдэгээдэг гэжэ мэдээжэ. Шүрэ шулуунуудаар үлхэhэн hубhан толгойн үбшэнhөө hалгадаг.

Yшөө шүрэ шулуун хүнэй наhа утадхадаг, холын замда хүсэтэй hахюуhан боложо аршалдаг, гай тодхорhоо, аюулhаа абардаг, хулгай­шадые, дээрмэшэдые зайсуулдаг эди шэдитэй. Шүрэ шэнэ анда нүхэдтэй болоходо, ямаршье хүнтэй үгөө ойлголсоходо туhатай, тиимэhээ элшэн сайдай, диплома­дуудай шулуун гэжэ тоологдодог.

Номин – һүнэһэнэй шулуун

Буряад арадай үшөө нэгэ нангин шулуун – оюун, эрдэни шулуун. Зүүн зүгэй арадуудай заншалаар, номин шулуун гээгдэhэн хүнүүдэй яhанhаа бии болодог гэдэг. Ехэн­хи эрдэни шулуунуудай шэдитэ хүсэн олон жэлнүүдэй үнгэрхэдэ hулардаг. Харин номин шулуун аса­ри хүсэеэ хэзээдэшье алдадаггүй, гансал үнгэеэ hэлгэдэг. Эзэнэйнгээ үбшэлхэдэ сайраад, наhа барахада сагаан үнгэтэй боложо хубилдаг. Тиигээд элүүр энхэ бэетэй залуу хүнэй зүүжэ эхилбэл, hөөргөө сэнхир хүхэ үнгэниинь бусажа hэргэдэг гайхамшагта шулуун юм.

Номин шулуунай ганса нэрэнь эди шэдитэй гэhэн үгэтэй. Жэшээнь, Түбэдтэ элитэ бүлэнүүд «Номин эрдэни хушалтатай» гэhэн удхатай фамили абаhан ушарнууд болодог. Тиибэл тэрэ бүлын бүхы хэрэгүүдынь амжалтатай, туйлалтатай болодог ха. Yшөө номин шулуун руу миин бисал­галай байдалда удаахан шэртэжэ хараhан хүн ехэ хүсэ шадал нэмэдэг гэжэ хэлэгдэнэ.

Түбэдэй, Хитадай эмнэлгэдэ номин шулуун үргэнөөр хэрэглэг­дэдэг заншалтай. Тэрэниие нюдэжэ нэмэhэн мазь нюдэнэй катаракта эдэгээдэг, наhатай хүнүүдэй нюдэ­нэй үнгэ зүhые бусаадаг, хараса hайжаруулдаг.

Номин – hүнэhэнэй шулуун. Тэрэниие зүүhэн хүнэй һүнэhэн зайладаггүй гэдэг. Yшөө тус эрдэнитэ номин эзэндээ инаг дура, зол жаргал үршөөдэг, дайсадые эблэрүүлдэг, дарга ноёной уурhаа абардаг, гэр бүлэдэ амарлингы тэнюун байдал тогтоодог гээд манай элинсэгүүд шүтэдэг байhан түүхэтэй.