«Эхын зүрхэн хүлеэнэ»

Буряадаймнай мэдээжэ уран зохёолшо, сэдхүүлшэ, Гулбай Ехэ гушан гурбан Яруунын эрхимүүдэй эрхим хүбүүдэй нэгэн ябаһан Ким Цыденовэй «Эхэ» гэһэн удха түгэлдэр рассказаар эхын зүрхэнэй, һанаа сэдьхэлэй мүхэшэгүй ехэ хүсэн тухай домоглоһон «Нима-Цырен» гэһэн нэрэтэйгээр богони фильм буулгагдажа, дүүрэхэ тээшээ дүхэбэ. Энэ кино Яруунын аймагай түрэл арадайнгаа нангин заншалнуудые арюунаар сахижа байдаг Үльдэргэ, Эгэтын-Адаг нютагуудта буулгагдаа. Баярма Жалцановагай хүтэлбэрилдэг бүлэг мэргэжэлтэд буулгаха гол ажалаа дүүргээд, мүнөө бүрилдүүлгын, абяа буулгалгын, хүгжэм зохёон тааруулгын болон кино хүсэд дүүрэн болгохо бэшэшье ажалнуудаа ябуулжа байна.

Балмын ори ганса Нима-Цы­рен хүбүүн Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда мордоһоор хорин жэл болоо. Теэд хорин жэл үнгэрһэн хойно юун үлөөб – харандаашаар бэшэгдэһэн найман лэ бэшэг!

Хүнэй нэгэ наһан соо хорин жэл гээшэмнай бага юм гү, али үни удаан гү? Залуу зандандаа ажабайдалай охин соогуур жаргажа ябахада, хорин жэл юун бэ даа – зурагас гээд лэ үнгэрһэн наһан... Харин ори ганса үриеэ үхэлтэ дайнда үдэшөөд хүлеэһэн эжыдэ хорин жэлэй үдэр хоногуудай һубаряан хэды гээшээр үнгэрнэб!?

Эхын һанаан үридөө гэжэ Бал­ма үдэрэй һанаан, һүниин зүүдэн боложо, хүбүүндээл бүхы һанаагаа зорюулжа, хүлеэнэл, хүлеэнэл... «Хүбүүмни, хайратамни, хаанабши, юу хэжэ, яажа ябанабши, үлдэнэ дааранагүй гүш, хэзээ бусажа ерэ­хэбши?». Хорин жэл соо эхын зүрхэн хүлеэнэ... Эхэһээ ондоо хэн, хэды соо хүлеэхэб? Иимэ удаан соо хүлеэхэдэ, ямар тэсэбэри хэрэгтэйб!

Мүнөө Ким Цыденовэй сэдьхэл соо харбаһан уран хурса мүрнүүдые уншая:

«Теэд нэгэн доро «амиды», «үхэнхэй» гэһэн хоёр үгэдэ этигэхэ гээшэ бэрхэтэй... Эхын зүрхэн үри хүүгэнэйнгээ хаанашье ябабал, миин лэ хооһоор һанаагаа зобоод үлэдэггүй. Яажашье һаань, ямаршье аргаар һаань, тэрэ хүүгэндээ туһалха гэжэ зободог, эхэ хүнэй зүрхэн гээшэ иимэл нэгэ нүгэлтэй. Теэд Балма­да гансахан хүбүүнэйнгээ сайень шанажа, оймһо баарьяынь хадхажа, үри хүүгэдынь хүдэлгэжэ һууха зол заяан тудаагүй.

Мүнөө Балма гансал маани уншажа, ганса үриингөө хойтынь ябадалда туһалха аргатай үлөө. Үдэртөөшье, һүниндөөшье һэришоод хэбтэхэдээ, тэрэ маанил- маанил-маанил уншадаг бэлэй. Хэды мааниб — бүм, доншуур, сая гү? Хэн мэдэбэ. Балмын уншаһан бүхы энэ маани тоолохо тоо сохом биишье гэхэ гээшэ бэрхэтэй».

Хэнэй заажа үгэһэн «Доншуур маани» Балма мэдэхэ һэм даа: «УМ МАА НИ БАД МАЙ ХУМ!» – гэжэл уншажа, «ЭХЭ ЗУРГААН ЗҮЙЛ ХАМАГ АМИТАН ЖАРГАЛАНГАА ЭДЛЭХЭНЬ БОЛТОГОЙ», - гэжэл үдэр һүнигүй мүргэжэл, ори ганса үриеэл хүлеэнэ...

Балмын образоор ганса Эсэгын ехэ дайндашье бэшэ, бүхыл дайн дажарнуудта хүбүүгээ мордуулаад, хүлеэжэл байһан эжынэрэй дүрэ тобойлгон уранаар харуулагдана. Шуһата дайнай дүүрэһээр 80 жэлэй үнгэршөөд байхада, иимэ удхатай кино тон хэрэгтэй. Тиигээдшье, мүнөө болоһон хойно, түүхэеэ мартаһан шэнэ үеын нацистнууд Европодо толгойгоо үргэжэ, дайн дажар үүдхэхэдэнь, баһал манай хүбүүд тэдэниие даран дабтажа, «түүхэ түгдэрхэгүй» гэжэ хара шуһаарнь ойлгуулхаяа эрэлхэг зоригтойгоор тэмсэнэд. Тиигээд лэ мүнөөшье хэды гээшын эжынэр хүбүүдээ хүлеэнэб...

Фильм бүхыдөө буряад эхэнэрэй түрэл арадайнгаа нангин занша­лаар, үргэн таладаал адли үргэн дэлгэр нигүүлэсхы сэдьхэлээр, будаадын шажанай мүхэшэгүй мүнхэ һургаалнуудые баримталан ажаһуудагые үнэншэмэ зүбөөр харуулха юм.

Эндэ Ким Цыденовэй уран бэлиг үшөө ехээр удхалан гэрэлтүүлэгдэбэ гэжэ баталая. Зүжэгшэн Цырен- Ханда Дашиева Балма эжын түүхые уян гоёор, шагнагшадай баярлан бахархахаар, уйлан дуулахааршье, сэдьхэлээ хүдэлгэн уйдахааршье, урма баяраар халихааршье уншана.

Гол рольнуудые манай мэдээжэ зүжэгшэд: Должин ТАНГАТОВА, Булат ШОЙНЕНОВ, Зоригто РИН­ЧИНОВ, Жажан ДИНГАНОРБОЕВА, Игорь РАДНАЕВ, Рая РАДНАЕВА, Батор ЦЫРЕНОВ, Дари ЦЫДЕНОВА гүйсэдхэжэ, олоной хабаадалгатай газарнуудта яруунаархин хабаадаа.

Сценарииень зохёоһон, кино найруулһан Баярма Владимиров­нагай ударидалга доро оператор Анна Амплеевагай, уран зурааша Полина Гуровагай; Олег Гудачёв, Наталья Соловьёва хүгжэмшэдэй, абяа буулгагша Венди Родригесай, бүрилдүүлэгшэ Татьяна Лучинагай үсэд нэтэрүү оролдолгоор энэ фильм мүнөө Москвада хүсэд дүүрэнээр бүтэжэ байна гэжэ тэмдэглэе.